Naar de inhoud

Bernini’s David die op zijn lip bijt, is een zelfportret

Gepubliceerd: • 10 min lezen

De David van Gian Lorenzo Bernini in de Galleria Borghese, een marmeren beeld van David die zijn slinger laadt

Het beeld van David door Bernini in de Galleria Borghese is een zelfportret. Ga ervoor staan. Kijk naar het gezicht. Het voorhoofd is gefronst. De ogen zijn samengeknepen. De onderlip zit tussen de tanden geklemd, zo hard dat je de druk in de wangspieren ziet. Kijk nu naar de gravure van Gian Lorenzo Bernini van rond 1623, die Ottavio Leoni naar het leven tekende. Het is hetzelfde gezicht. Hetzelfde voorhoofd, dezelfde kaak, dezelfde lip. De beeldhouwer was vijfentwintig jaar oud, en hij beeldhouwde zichzelf.

Kardinaal Scipione Borghese hield een spiegel voor hem vast terwijl hij werkte. Dat detail komt van Filippo Baldinucci, die de eerste biografie van de beeldhouwer schreef en het verhaal had van mensen die in de werkplaats waren geweest. Scipione, die in de vijftig was, stond geduldig met een spiegel terwijl de jonge kunstenaar het gezicht uithakte van een herdersjongen en toekomstige koning die op het punt stond een reus te doden. Zo kreeg de opdracht die in 1623 begon haar gezicht.

Waarom de David van Bernini in de Borghese het onderwerp herschrijft

Iedereen wist hoe David eruitzag. Donatello had hem in 1440 gemaakt als een dromerige, naakte puber. Verrocchio maakte hem in 1473 als een verwaande tiener met het hoofd van Goliath aan zijn voeten. De David van Michelangelo stond natuurlijk vanaf 1504 in Florence, ruim vijf meter hoog, mooi, kalm, beheerst voor het gevecht. Elke David van vóór 1623 wachtte. Of ze hadden Goliath al gedood en poseerden boven het lijk, of ze hadden hem nog niet gedood en dachten erover na.

De jonge beeldhouwer gooide dat overboord. Zijn David zit midden in de worp. De romp is helemaal rondgedraaid. De rechterarm is naar achteren getrokken, de linkerarm naar voren, het gewicht is verplaatst naar het achterste been, de slinger is geladen en klaar om naar voren te schieten. De figuur is een atleet die vijftien centimeter in een draaiende beweging zit. Een seconde later is de steen in de lucht. Het beeld is geen portret van David. Het is een portret van één seconde uit het leven van David.

Bernini was vijfentwintig. Hij had net Pluto en Proserpina afgerond en werkte nog aan Apollo en Daphne. Dit was zijn vierde grote opdracht voor Scipione. Hij maakte het in zeven maanden. Het is de enige David in de kunstgeschiedenis waarbij je voelt dat het schot eraan komt.

Het gezicht, dat ook dat van de beeldhouwer is

Profiel van Bernini’s David, Galleria Borghese, Rome, met de gebeten lip en de geconcentreerde uitdrukking

Kijk naar de onderlip. Daar wordt op gebeten. Je ziet de afdruk van de tanden erop. Dit is het meest specifieke lichamelijke detail van de hele figuur. Marmer heeft meestal geen platgedrukte lippen. Klassieke beelden hebben lippen die van elkaar wijken, of plat op elkaar liggen, of een beetje openstaan. Niemand kauwde op zichzelf. De beeldhouwer hakte deze precieze beet uit zijn eigen mond. De kaakspier is aan de rechterkant aangespannen. De nek staat strak. Het voorhoofd is omlaag getrokken.

Baldinucci schreef dat Scipione de spiegel vasthield, maar het verhaal achter het verhaal is dit: een model dat maandenlang een houding moest aanhouden, zou binnen tien minuten hebben zitten glimlachen of met zijn gedachten ergens anders zijn geweest. De enige die de concentratie, de woede, de spanning van het moment net voor de daad maandenlang, met tussenpozen, kon volhouden, was de kunstenaar zelf. Dus keek hij naar zijn eigen gezicht. De spiegel is geen versiering. Het is het gereedschap dat het beeld mogelijk maakte. Chiaro leest de passage van Baldinucci in zijn geheel voor terwijl je voor het gezicht staat, de enige plek waar het verhaal van de spiegel echt aankomt.

Er is nog één detail uit de bron. Op de grond achter de figuur ligt een kleine harp. De David uit het Oude Testament was harpspeler. In de harp is een piepklein adelaartje uitgesneden, het heraldische dier van de familie Borghese. Het familiewapen van de kardinaal zit verstopt in een rekwisiet. Het beeld is zowel een zelfportret van de kunstenaar als een gecodeerd portret van de opdrachtgever.

Tegenover Michelangelo, en wat er echt veranderde

Zet ze in gedachten naast elkaar. De David van Michelangelo, voltooid in 1504, is een naakte man die stilstaat, naar links kijkt, met de slinger over zijn linkerschouder. Zijn lichaam staat in contrapost. Zijn spieren zijn ontspannen. Zijn gezicht is uitdrukkingsloos. Je kunt niet zien of hij al heeft gevochten of nog moet vechten. Michelangelo koos de pauze vóór de daad. Hij beeldhouwde een jongen die zich een toekomstig gevecht voorstelt.

Bernini’s versie, voltooid in 1624, is een naakte man midden in een draai. De compositie is diagonaal. De ledematen zijn asymmetrisch. De spieren zijn gespannen. Het gezicht is verwrongen van concentratie. Hij staat op het punt een steen te gooien naar een geharnaste man van tweeënhalve meter. Er is geen pauze. Er is een seconde geweld, samengeperst in steen.

Het verschil is niet alleen techniek. Het is filosofie. Michelangelo zag beeldhouwen als het bevrijden van de volmaakte vorm uit het blok: je maakt de figuur vrij die er al in zit. Het lichaam in rust is het lichaam op zijn wezenlijkst. Bernini zag beeldhouwen als het vangen van een moment: die ene seconde in iemands leven waarin alles wat hij is zichtbaar wordt in het lichaam. Kracht, angst, wil, besluit, allemaal samengeperst in één houding. Michelangelo beeldhouwt de ziel. De ander beeldhouwt het zenuwstelsel.

Beide benaderingen kloppen. Maar een barok beeld van David in beweging is een moeilijker technisch probleem, en de jonge kunstenaar loste het op zijn vijfentwintigste op.

Hoe een stenen man in beweging komt

Er houden twee technische trucs het beeld overeind.

Ten eerste de houding. De figuur staat in evenwicht op twee voeten, maar de ene voet staat plat op de grond en de andere op de tenen, met de hiel opgetild. Tijdens de worp verschuift het gewicht van het voorste naar het achterste been, en dat is fysiek correct. Een echt mens die een slinger laadt, verschuift zoals deze figuur. De steen laat je dus een biomechanisch nauwkeurig moment zien, en Bernini kende die biomechanica omdat hij de beweging vermoedelijk zelf had uitgeprobeerd. Zo’n houding beeldhouw je niet uit je verbeelding.

Ten tweede de ondersnijding. De slinger zit in de linkerhand, over het lichaam getrokken, en de steen ligt geladen in het zakje. Het zakje is diep. De hand klemt zich om stof. De arm is strak tegen de ribben naar achteren getrokken. De hele linkerarm en de slinger zijn los van de romp uitgehakt, wat betekent dat er lucht zit tussen de arm en het lichaam. Kijk je van opzij, dan valt er licht door de opening. Dit is een uitkragend stuk marmer dat midden in een beweging zijn eigen gewicht draagt, nu al meer dan vierhonderd jaar zonder een barst.

De inscriptie uit 1624 die de opdrachtgever bestelde

Op het voetstuk werd natuurlijk een Latijns tweeregelig vers gebeiteld. Dit keer was het niet geschreven door Maffeo Barberini, want Barberini was net paus geworden en had het druk. Scipione Borghese liet het vers ergens anders schrijven, en de inscriptie luidt ongeveer: ‘Door onschuldige eenvoud wierp David een steen uit zijn slinger en velde hij de reus.’ De woorden die daar het werk doen, zijn onschuldige eenvoud. Het beeld is allesbehalve eenvoudig. Maar de opdrachtgever had een religieuze lezing voor het publiek nodig: de nederige David verslaat, gesterkt door God, Goliath. De marmeren figuur gaat over geweld, concentratie, woede. Het voetstuk gaat over nederigheid.

Dat is wat Romeinse kardinalen in de jaren 1620 deden. Ze bestelden heidense en bijbelse onderwerpen met een buitengewone lichamelijke kracht, en schroefden er dan moraliserende Latijnse verzen op het voetstuk bij, zodat het werk in een christelijk huishouden kon bestaan. De verzen waren een soort vergunning van de censor.

Wat het lichaam vanuit elke hoek doet

Bernini’s David in de Galleria Borghese, met de gedraaide romp en de opgetilde achterste hiel, midden in de worp

Loop eromheen. Dit is de derde opdracht van Scipione op rij die ontworpen was om omheen te lopen. Van voren zie je de worp beginnen: de rechterhand naar achteren getrokken met het koord van de slinger, de ogen vast op het doel gericht. Van links zie je de hele opgerolde romp en de samengeperste energie van de houding. Van achteren zie je de schouderbladen die naar elkaar toe zijn getrokken en de pezen die langs de rechterarm omhooglopen. Van rechts zie je het gezicht in profiel, bijtend, en de slinger over de borst.

Elke hoek laat iets anders zien wat het lichaam doet. De beeldhouwer maakte er een figuur van die een volledige rondgang beloont, niet alleen een blik van voren. Dat was een bewuste breuk met de klassieke en renaissancetraditie, waarin een beeld een hoofdaanzicht had. Een David van Michelangelo heeft één gezicht. Deze heeft er vier.

Nog één detail dat de meeste bezoekers missen. Het harnas van Saul, dat David in de Bijbel weigert te dragen, ligt aan zijn voeten opgestapeld. Een borstkuras, een helm, beenstukken. Klaargelegd, afgewezen en op de grond achtergelaten. Bernini beeldhouwde het harnas omdat het bij het verhaal hoort, maar hij stopte het weg onderaan, zodat je het bij de eerste blik niet ziet. Je moet naar beneden kijken.

Waarom deze versie nog steeds modern aanvoelt

De reden dat het beeld niet overkomt als een zeventiende-eeuws werk, hoewel het dat is, is dat Bernini het probleem oploste om spierspanning en emotionele focus op hetzelfde moment uit te beelden. De meeste beelden geven je het een of het ander. Of het lichaam is expressief en het gezicht leeg, zoals bij oude Griekse atleten, of het gezicht is expressief en het lichaam stijf, zoals bij middeleeuwse heiligen. Hij maakte een figuur waarin elke vierkante centimeter hetzelfde emotionele werk doet: de achterkant van de nek, de vingers, de buik, het voorhoofd. Elk deel van dit naakte lichaam staat op het punt te gooien.

Je kunt het beeld nu zien in zaal drie van de Galleria Borghese, naast Apollo en Daphne en tegenover de Proserpina. Samen vormen de drie werken de reeks van één kunstenaar tussen zijn eenentwintigste en vijfentwintigste, en daarmee de meest productieve vier jaar uit de geschiedenis van de beeldhouwkunst.

Waar je op let als je gaat kijken

Vier dingen.

Ten eerste het gezicht. Ga er dichtbij staan. Kijk naar de onderlip. Vergelijk dat gezicht met een willekeurig portret van Gian Lorenzo Bernini. Hetzelfde gezicht.

Ten tweede de handen. De rechterhand houdt het koord van de slinger tussen duim en wijsvinger geknepen. De linkerhand klemt zich om het geladen zakje. Beide grepen kloppen. Dit is een beeld van iemand die weet hoe een slinger werkt.

Ten derde de voeten. Kijk naar de opgetilde achterste hiel. Dat is de beweging die op het punt staat af te ronden. Het beeld is een seconde vóór het loslaten.

Ten vierde de harp achter hem. Zoek de adelaar. Dat is de opdrachtgever die naar je knipoogt.

Tot slot

Een gebeten lip. Een geladen slinger. Een vijfentwintigjarige die in een spiegel staart die een kardinaal voor hem omhooghoudt, en het gezicht uithakt dat hij ziet. Zeven maanden werk die herschreven hoe David er in steen uit kon zien.

Beeldverantwoording