Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Δαβίδ του Μπερνίνι που δαγκώνει τα χείλη του είναι αυτοπροσωπογραφία

Δημοσίευση: • 10 λεπτά ανάγνωσης

Ο Δαβίδ του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι στη Galleria Borghese, ένα μαρμάρινο γλυπτό του Δαβίδ που οπλίζει τη σφεντόνα του

Το γλυπτό του Δαβίδ του Μπερνίνι στη Galleria Borghese είναι αυτοπροσωπογραφία. Σταθείτε μπροστά του. Κοιτάξτε το πρόσωπο. Το μέτωπο είναι συνοφρυωμένο. Τα μάτια είναι μισόκλειστα. Το κάτω χείλος είναι πιασμένο ανάμεσα στα δόντια, τόσο σφιχτά που βλέπετε την πίεση στους μυς των μάγουλων. Τώρα κοιτάξτε το χαρακτικό του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι από το 1623 περίπου, εκείνο που σχεδίασε ο Οτάβιο Λεόνι από ζωντανό μοντέλο. Είναι το ίδιο πρόσωπο. Ίδιο μέτωπο, ίδιο σαγόνι, ίδιο χείλος. Ο γλύπτης ήταν είκοσι πέντε χρονών, και σμίλευε τον εαυτό του.

Ο καρδινάλιος Σιπιόνε Μποργκέζε του κρατούσε έναν καθρέφτη όσο δούλευε. Η λεπτομέρεια προέρχεται από τον Φιλίππο Μπαλντινούτσι, που έγραψε την πρώτη βιογραφία του γλύπτη και άκουσε την ιστορία από ανθρώπους που είχαν βρεθεί στο εργαστήριο. Ο Σιπιόνε, που ήταν πάνω από πενήντα, στεκόταν υπομονετικά με έναν καθρέφτη ενώ ο νεαρός καλλιτέχνης σμίλευε το πρόσωπο ενός βοσκού-βασιλιά που ετοιμαζόταν να σκοτώσει έναν γίγαντα. Έτσι απέκτησε πρόσωπο η παραγγελία που ξεκίνησε το 1623.

Γιατί ο Δαβίδ του Μπερνίνι στη Borghese ξαναγράφει το θέμα

Όλοι ήξεραν πώς έμοιαζε ο Δαβίδ. Ο Ντονατέλλο τον είχε φτιάξει ως έναν ονειροπόλο, γυμνό έφηβο το 1440. Ο Βεροκίο τον έφτιαξε ως έναν αλαζονικό νεαρό το 1473, με το κεφάλι του Γολιάθ στα πόδια του. Ο Δαβίδ του Μιχαήλ Άγγελου, φυσικά, στεκόταν στη Φλωρεντία από το 1504 και μετά, ύψους πάνω από πέντε μέτρων, όμορφος, ήρεμος, έτοιμος πριν από τη μάχη. Κάθε Δαβίδ πριν από το 1623 περίμενε. Είτε είχαν ήδη σκοτώσει τον Γολιάθ και πόζαραν πάνω από το πτώμα, είτε δεν τον είχαν σκοτώσει ακόμα και το σκέφτονταν.

Ο νεαρός γλύπτης τα πέταξε όλα αυτά. Ο Δαβίδ του είναι στη μέση της βολής. Ο κορμός είναι στριμμένος ολόκληρος. Το δεξί χέρι είναι τραβηγμένο πίσω, το αριστερό μπροστά, το βάρος έχει μεταφερθεί στο πίσω πόδι, η σφεντόνα είναι οπλισμένη και έτοιμη να τιναχτεί μπροστά. Η μορφή είναι ένας αθλητής δεκαπέντε εκατοστά μέσα σε μια περιστροφική κίνηση. Ένα δευτερόλεπτο αργότερα, η πέτρα θα είναι στον αέρα. Το άγαλμα δεν είναι πορτρέτο του Δαβίδ. Είναι πορτρέτο ενός δευτερολέπτου από τη ζωή του Δαβίδ.

Ο Μπερνίνι ήταν είκοσι πέντε. Είχε μόλις τελειώσει τον Πλούτωνα και την Περσεφόνη και δούλευε ακόμα τον Απόλλωνα και τη Δάφνη. Αυτή ήταν η τέταρτη μεγάλη του παραγγελία για τον Σιπιόνε. Τη σμίλεψε σε επτά μήνες. Είναι ο μόνος Δαβίδ στην ιστορία της τέχνης μπροστά στον οποίο νιώθετε ότι η βολή έρχεται.

Το πρόσωπο, που είναι και του γλύπτη

Το προφίλ του Δαβίδ του Μπερνίνι, Galleria Borghese, Ρώμη, όπου φαίνεται το δαγκωμένο χείλος και η συγκεντρωμένη έκφραση

Κοιτάξτε το κάτω χείλος. Δαγκώνεται. Βλέπετε πάνω του το αποτύπωμα των δοντιών. Είναι η πιο συγκεκριμένη σωματική λεπτομέρεια σε ολόκληρη τη μορφή. Το μάρμαρο δεν έχει συνήθως πιεσμένα χείλη. Τα κλασικά αγάλματα έχουν χείλη μισάνοιχτα, ή σφιγμένα επίπεδα, ή ελαφρώς ανοιχτά. Κανείς δεν δάγκωνε τον εαυτό του. Ο γλύπτης σμίλεψε αυτό ακριβώς το δάγκωμα από το δικό του στόμα. Ο μυς του σαγονιού είναι σφιγμένος στη δεξιά πλευρά. Ο λαιμός είναι τεντωμένος. Το φρύδι είναι χαμηλωμένο.

Ο Μπαλντινούτσι έγραψε ότι ο Σιπιόνε κρατούσε τον καθρέφτη, αλλά η ιστορία πίσω από την ιστορία είναι η εξής: ένα μοντέλο που θα κρατούσε μια στάση για τους μήνες της δουλειάς θα χαμογελούσε ή θα αφαιρούνταν μέσα σε δέκα λεπτά. Ο μόνος άνθρωπος που μπορούσε να διατηρήσει τη συγκέντρωση, την οργή, την ένταση της στιγμής πριν από τη δράση για μήνες διακεκομμένων συνεδριών ήταν ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Έτσι, κοίταξε το δικό του πρόσωπο. Ο καθρέφτης δεν είναι διακοσμητική λεπτομέρεια. Είναι το εργαλείο που έκανε το γλυπτό δυνατό. Το Chiaro διαβάζει ολόκληρο το απόσπασμα του Μπαλντινούτσι μπροστά στο πρόσωπο, το μόνο σημείο όπου η ιστορία του καθρέφτη βρίσκει πραγματικά τον στόχο της.

Υπάρχει και μια ακόμα λεπτομέρεια από τις πηγές. Στο έδαφος πίσω από τη μορφή υπάρχει μια μικρή άρπα. Ο Δαβίδ της Παλαιάς Διαθήκης έπαιζε άρπα. Η άρπα έχει ένθετο ένα μικροσκοπικό σκαλιστό αετό, το εραλδικό ζώο της οικογένειας Μποργκέζε. Το οικόσημο της οικογένειας του καρδιναλίου είναι κρυμμένο στο σκηνικό αντικείμενο. Το γλυπτό είναι ταυτόχρονα αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη και κωδικοποιημένο πορτρέτο του πάτρωνα.

Απέναντι στον Μιχαήλ Άγγελο, και τι άλλαξε πραγματικά

Βάλτε τους τον έναν δίπλα στον άλλον στο μυαλό σας. Ο Δαβίδ του Μιχαήλ Άγγελου, που ολοκληρώθηκε το 1504, είναι ένας γυμνός άντρας που στέκεται ακίνητος, κοιτάζει προς τα αριστερά, με τη σφεντόνα πάνω από τον αριστερό του ώμο. Το σώμα του είναι σε contrapposto. Οι μύες του είναι χαλαροί. Το πρόσωπό του είναι ανέκφραστο. Δεν μπορείτε να πείτε αν έχει ήδη πολεμήσει ή αν πρόκειται να πολεμήσει. Ο Μιχαήλ Άγγελος διάλεξε την παύση πριν από τη δράση. Σμίλεψε ένα αγόρι που φαντάζεται μια μελλοντική μάχη.

Η εκδοχή του Μπερνίνι, που ολοκληρώθηκε το 1624, είναι ένας γυμνός άντρας στη μέση μιας περιστροφής. Η σύνθεση είναι διαγώνια. Τα άκρα είναι ασύμμετρα. Οι μύες είναι τεντωμένοι. Το πρόσωπο είναι συσπασμένο από συγκέντρωση. Ετοιμάζεται να πετάξει μια πέτρα σε έναν θωρακισμένο άντρα ύψους δυόμισι μέτρων. Δεν υπάρχει παύση. Υπάρχει ένα δευτερόλεπτο βίας συμπιεσμένο μέσα στην πέτρα.

Η διαφορά δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι φιλοσοφική. Ο Μιχαήλ Άγγελος έβλεπε τη γλυπτική ως την εξαγωγή της τέλειας μορφής από τον όγκο: απελευθερώνεις τη μορφή που βρίσκεται ήδη μέσα. Το σώμα σε ηρεμία είναι το σώμα στην πιο ουσιαστική του μορφή. Ο Μπερνίνι έβλεπε τη γλυπτική ως τη σύλληψη μιας στιγμής: του ενός δευτερολέπτου στη ζωή ενός ανθρώπου όταν ό,τι είναι φαίνεται στο σώμα του. Δύναμη, φόβος, θέληση, απόφαση, όλα στριμωγμένα σε μια στάση. Ο Μιχαήλ Άγγελος σμιλεύει την ψυχή. Ο άλλος σμιλεύει το νευρικό σύστημα.

Και οι δύο προσεγγίσεις είναι σωστές. Ένα μπαρόκ γλυπτό του Δαβίδ σε κίνηση είναι όμως δυσκολότερο τεχνικό πρόβλημα, και ο νεαρός καλλιτέχνης το έλυσε στα είκοσι πέντε του.

Πώς ένας πέτρινος άνθρωπος μπαίνει σε κίνηση

Δύο μηχανικά τεχνάσματα κρατούν το γλυπτό όρθιο.

Πρώτο, η στάση. Η μορφή ισορροπεί στα δύο πόδια, αλλά το ένα πόδι πατά ολόκληρο στο έδαφος και το άλλο στις μύτες, με τη φτέρνα σηκωμένη. Το βάρος μετακινείται από το μπροστινό πόδι στο πίσω κατά τη βολή, κάτι που είναι σωματικά σωστό. Ένας πραγματικός άνθρωπος που οπλίζει μια σφεντόνα μετατοπίζεται όπως η μορφή. Έτσι η πέτρα σας δείχνει μια ακριβή εμβιομηχανική στιγμή, και ο Μπερνίνι ήξερε την εμβιομηχανική επειδή, κατά πάσα πιθανότητα, είχε δοκιμάσει ο ίδιος την κίνηση. Αυτή η στάση δεν σμιλεύεται από τη φαντασία.

Δεύτερο, το σκάψιμο από κάτω. Η σφεντόνα κρατιέται στο αριστερό χέρι, τραβηγμένη μπροστά από το σώμα, και η πέτρα είναι οπλισμένη στη θήκη της. Η θήκη είναι βαθιά. Το χέρι σφίγγει ύφασμα. Το μπράτσο είναι τραβηγμένο σφιχτά πάνω στα πλευρά. Ολόκληρο το αριστερό χέρι και η σφεντόνα είναι σμιλεμένα ελεύθερα από τον κορμό, που σημαίνει ότι υπάρχει αέρας ανάμεσα στο χέρι και στο σώμα. Αν κοιτάξετε από το πλάι, το φως περνά μέσα από το κενό. Είναι ένα πρόβολο κομμάτι μαρμάρου που κρατά το δικό του βάρος στη μέση της κίνησης, εδώ και πάνω από τετρακόσια χρόνια χωρίς ούτε μία ρωγμή.

Η επιγραφή του 1624 που παρήγγειλε ο πάτρωνας

Ένα λατινικό δίστιχο σκαλίστηκε στο βάθρο, φυσικά. Αυτή τη φορά δεν το έγραψε ο Μαφέο Μπαρμπερίνι, επειδή ο Μπαρμπερίνι είχε μόλις γίνει πάπας και ήταν απασχολημένος. Ο Σιπιόνε Μποργκέζε παρήγγειλε το δίστιχο αλλού, και η επιγραφή λέει, περίπου: «Χάρη στην αθώα απλότητα, ο Δαβίδ πέταξε μια πέτρα από τη σφεντόνα του και έριξε κάτω τον γίγαντα». Η φράση που κάνει τη δουλειά εκεί είναι η «αθώα απλότητα». Το γλυπτό κάθε άλλο παρά απλό είναι. Ο πάτρωνας όμως χρειαζόταν η δημόσια ανάγνωση να είναι θρησκευτική: ο ταπεινός Δαβίδ, με τη δύναμη του Θεού, νικά τον Γολιάθ. Η μαρμάρινη μορφή μιλά για βία, συγκέντρωση, οργή. Η βάση μιλά για ταπεινότητα.

Αυτό έκαναν οι Ρωμαίοι καρδινάλιοι τη δεκαετία του 1620. Παράγγελναν παγανιστικά και βιβλικά θέματα εξαιρετικής σωματικής δύναμης, και ύστερα κάρφωναν ηθικολογικά λατινικά δίστιχα στη βάση, ώστε το έργο να μπορεί να ζει μέσα σε ένα χριστιανικό σπίτι. Τα δίστιχα ήταν ένα είδος άδειας από τη λογοκρισία.

Τι κάνει το σώμα από κάθε γωνία

Ο Δαβίδ του Μπερνίνι στη Galleria Borghese, όπου φαίνονται ο στριμμένος κορμός και η σηκωμένη πίσω φτέρνα, στη μέση της βολής

Κάντε τον γύρο του. Αυτή είναι η τρίτη συνεχόμενη παραγγελία του Σιπιόνε που σχεδιάστηκε για να την περπατάς γύρω γύρω. Από μπροστά, βλέπετε τη βολή να ξεκινά: το δεξί χέρι τραβηγμένο πίσω με το κορδόνι της σφεντόνας, τα μάτια καρφωμένα στον στόχο. Από την αριστερή πλευρά, βλέπετε ολόκληρο τον κουλουριασμένο κορμό και τη συμπιεσμένη ενέργεια της στάσης. Από πίσω, βλέπετε τις ωμοπλάτες να πλησιάζουν η μία την άλλη και τους τένοντες να ανεβαίνουν στο δεξί χέρι. Από τα δεξιά, βλέπετε το πρόσωπο σε προφίλ, να δαγκώνει, και τη σφεντόνα μπροστά από το στήθος.

Κάθε γωνία δείχνει κάτι διαφορετικό που κάνει το σώμα. Ο γλύπτης τον έκανε μια μορφή που ανταμείβει έναν ολόκληρο γύρο, όχι απλώς μια μετωπική ματιά. Ήταν μια σκόπιμη ρήξη με την κλασική και την αναγεννησιακή παράδοση, όπου η γλυπτική είχε μία κύρια όψη. Ένας Δαβίδ του Μιχαήλ Άγγελου έχει ένα πρόσωπο. Αυτός έχει τέσσερα.

Μια ακόμα λεπτομέρεια που χάνουν οι περισσότεροι επισκέπτες. Η πανοπλία του Σαούλ, που ο Δαβίδ αρνείται να φορέσει στη Βίβλο, είναι στοιβαγμένη στα πόδια του. Ένας θώρακας, ένα κράνος, περικνημίδες. Έτοιμη, απορριμμένη και αφημένη στο έδαφος. Ο Μπερνίνι σμίλεψε την πανοπλία επειδή είναι μέρος της ιστορίας, αλλά την έθαψε στη βάση ώστε να μην τη δείτε με την πρώτη ματιά. Πρέπει να κοιτάξετε κάτω.

Γιατί αυτή η εκδοχή μοιάζει ακόμα σύγχρονη

Ο λόγος που το γλυπτό δεν διαβάζεται ως έργο του δέκατου έβδομου αιώνα, παρόλο που είναι, είναι ότι ο Μπερνίνι έλυσε το πρόβλημα του να σμιλέψει τη μυϊκή ένταση και τη συναισθηματική συγκέντρωση την ίδια στιγμή. Τα περισσότερα γλυπτά σας δίνουν το ένα ή το άλλο. Είτε το σώμα είναι εκφραστικό και το πρόσωπο κενό, όπως στους αθλητές της αρχαίας Ελλάδας, είτε το πρόσωπο είναι εκφραστικό και το σώμα άκαμπτο, όπως στους μεσαιωνικούς αγίους. Εκείνος έφτιαξε μια μορφή όπου κάθε τετραγωνική ίντσα κάνει την ίδια συναισθηματική δουλειά: ο σβέρκος, τα δάχτυλα, η κοιλιά, το μέτωπο. Κάθε μέρος αυτού του γυμνού σώματος είναι έτοιμο να πετάξει.

Μπορείτε να δείτε το γλυπτό σήμερα στην Αίθουσα Τρία της Galleria Borghese, δίπλα στον Απόλλωνα και τη Δάφνη και απέναντι από την Περσεφόνη. Τα τρία έργα μαζί είναι η πορεία ενός καλλιτέχνη από τα είκοσι ένα ως τα είκοσι πέντε του, κάτι που τα κάνει τα πιο παραγωγικά τέσσερα χρόνια στην ιστορία της γλυπτικής.

Τι να προσέξετε όταν το επισκεφθείτε

Τέσσερα πράγματα.

Πρώτον, το πρόσωπο. Πλησιάστε. Κοιτάξτε το κάτω χείλος. Συγκρίνετε αυτό το πρόσωπο με οποιοδήποτε πορτρέτο του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι. Το ίδιο πρόσωπο.

Δεύτερον, τα χέρια. Το δεξί χέρι κρατά το κορδόνι της σφεντόνας τσιμπημένο ανάμεσα στον αντίχειρα και τον δείκτη. Το αριστερό χέρι σφίγγει τη γεμάτη θήκη. Και οι δύο λαβές είναι σωστές. Είναι το γλυπτό κάποιου που ξέρει πώς λειτουργεί μια σφεντόνα.

Τρίτον, τα πόδια. Κοιτάξτε τη σηκωμένη πίσω φτέρνα. Αυτή είναι η κίνηση που πρόκειται να ολοκληρωθεί. Το γλυπτό βρίσκεται ένα δευτερόλεπτο πριν από την εκτόξευση.

Τέταρτον, η άρπα πίσω του. Βρείτε τον αετό. Είναι ο πάτρωνας που σας κλείνει το μάτι.

Η κατακλείδα

Ένα δαγκωμένο χείλος. Μια οπλισμένη σφεντόνα. Ένας εικοσιπεντάχρονος που κοιτάζει σε έναν καθρέφτη που κρατά ένας καρδινάλιος και σμιλεύει το πρόσωπο που βλέπει. Επτά μήνες δουλειάς που ξανάγραψαν το πώς μπορούσε να μοιάζει ο Δαβίδ στην πέτρα.

Πηγές εικόνων