Przejdź do treści

Spór o konserwację Kaplicy Sykstyńskiej: czy Watykan zniszczył Michała Anioła?

Opublikowano: • 14 min czytania

Panel z prorokiem Danielem w Kaplicy Sykstyńskiej przed i po watykańskiej konserwacji z lat 1980-1994, odsłaniającej jasne pigmenty Michała Anioła spod wielowiekowej sadzy ze świec

Przez czterysta siedemdziesiąt lat sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej było brązowe. Okopcone, błotniste, dostojne brązowe. Pokolenia historyków sztuki pisały o Michale Aniele jako o rzeźbiarzu, który malował, mistrzu formy, któremu niespecjalnie zależało na kolorze, z postaciami zagubionymi w cieniu. Goethe pisał, że kto nie widział Kaplicy Sykstyńskiej, ten nie wie, do czego zdolny jest jeden człowiek. Widział ją brązową. Takiego Michała Anioła znali wszyscy.

Aż w 1980 roku zespół watykańskich konserwatorów wspiął się na rusztowanie z gąbkami i roztworem o nazwie AB 57 i zaczął szorować. W ciągu następnych czternastu lat wyłoniło się zupełnie inne sklepienie. Postacie były różowe. Niebo było turkusowe. Szaty miały kolor kandyzowanych owoców. Amerykański profesor historii sztuki James Beck spojrzał w górę i powiedział, głośno i w druku, że Watykan niszczy Michała Anioła. Nazwał to artystycznym Czarnobylem. Prawie nikt w środowisku konserwatorów się z nim nie zgodził. Mimo to powtarzał to do końca życia.

Spór o konserwację Kaplicy Sykstyńskiej w jednym zdaniu

Cały spór sprowadza się do tego, czy brąz na sklepieniu był brudem, czy farbą. Jeśli brudem, konserwatorzy słusznie go usunęli. Jeśli choć część z niego była ostatnią warstwą cieni, którą Michał Anioł położył na własny fresk – w technice zwanej a secco, w której pigment zmieszany z klejem nakłada się na sucho, już po związaniu tynku – to konserwatorzy zdarli z powierzchni rękę samego mistrza. Stawka jest najwyższa. Albo sklepienie, które widzimy dziś, jest bliższe temu, co namalował Michał Anioł, niż wszystko, co widział jakikolwiek widz od 1512 roku, albo Watykan przez czternaście lat chemicznie niszczył ostatnią warstwę dotyku Michała Anioła.

Nie ma odpowiedzi pośredniej. Fresku nie da się częściowo „odczyścić” z powrotem. Cokolwiek zrobili konserwatorzy, zrobili to na zawsze.

Dlaczego sklepienie było brązowe

Żeby zrozumieć, dlaczego ktokolwiek w ogóle chciał dotknąć sklepienia, przenieś się do 1979 roku i spójrz w górę. Widzisz mgłę. Widzisz postacie, które zdają się wyłaniać z tak gęstego oparu, że całe fragmenty scen z Księgi Rodzaju zlewają się ze sobą. Koneserzy nazywają to „patyną czasu”. Turyści mówią, że jest brudno. Turyści mają rację.

W 1979 roku w Kaplicy Sykstyńskiej od czterystu sześćdziesięciu siedmiu lat odbywały się konklawe, koronacje i codzienne msze. Podczas każdej z tych ceremonii palono świece. Łojowe, woskowe, wotywne, paschalne. Sadza unosiła się w górę. Osiadała na sklepieniu. Mieszała się z resztkami kadzidła, dymem lamp oliwnych i oddechami miliona płuc, bo kaplica nie ma prawdziwej wentylacji, i zbijała się w powłokę, którą wcześniejsi konserwatorzy, w XVII i XVIII wieku, próbowali naprawić w zwykły sposób: pokrywając całość klejem zwierzęcym.

Klej nakładano w dwóch głównych kampaniach, raz około 1625 roku i ponownie w latach 1710-1713. Chodziło o to, by klej rozjaśnił pociemniałe kolory, nadając im połysk podobny do werniksu. Na krótką metę to działało. Na dłuższą zamieniło każdy kolejny cykl świec w trwały zapis: klej więził sadzę, potem świece następnego stulecia dokładały na klej nową warstwę sadzy, a kolejna warstwa kleju zamykała i tę. W 1980 roku sklepienie miało gęstość optyczną mokrej papierowej torby.

To jest sklepienie, które przez stulecia wszyscy nazywali „posępnym”. Nie było posępne. Było brudne.

Jak Watykan nauczył się czyścić fresk

Prace zaczęły się od czegoś małego. W 1964 roku Watykan zaczął czyścić XV-wieczne freski ścienne, sceny z życia Mojżesza i Chrystusa autorstwa Perugina, Botticellego, Ghirlandaia i ich kolegów. Zajęło to dziesięć lat. Konserwatorzy dowiedzieli się, co jest pod sadzą, i nauczyli się ją usuwać. Jednym z nich był młody konserwator Gianluigi Colalucci.

W 1979 roku zespół Colalucciego przeprowadził próby czyszczenia, najpierw na fresku ściennym, potem na niewielkim fragmencie jednej z lunet Michała Anioła, ściennych pól pod głównym sklepieniem, które przedstawiają przodków Chrystusa. Była to luneta z Eleazarem i Matanem. Pod brązem był pigment. Jasny, czysty, niezmącony pigment, kolory florenckiego malarza wykształconego w XV wieku. Sklepienie nie było brązowe. Brązowa była warstwa na sklepieniu.

Colalucci poszedł do swojego przełożonego, dyrektora generalnego Muzeów Watykańskich Carla Pietrangelego. Pietrangeli przedstawił sprawę papieżowi Janowi Pawłowi II. Jan Paweł zatwierdził pełne czyszczenie w 1980 roku, a japońska telewizja NTV zgodziła się sfinansować przedsięwzięcie w zamian za prawa do filmowania. Wkład NTV, który zaczął się od trzech milionów dolarów, urósł do około 4,2 miliona. Całość trwała czternaście lat. Jej wynik, zależnie od tego, kogo zapytasz, był albo konserwacją stulecia, albo katastrofą stulecia.

Jak przebiegało czyszczenie

Narzędzie nie było efektowne. Był to rozpuszczalnik o nazwie AB 57: żel z wodorowęglanu amonu i wodorowęglanu sodu, ze środkiem grzybobójczym i zagęstnikiem, w wodzie. Działa tak, że rozpuszcza klej zwierzęcy i uwięzioną w nim sadzę, a pigmenty fresku pod spodem zostawia na miejscu. Konserwatorzy pozostawiali go na powierzchni nie dłużej niż trzy minuty, a potem zmywali gąbką i wodą destylowaną. Tam, gdzie Michał Anioł poprawiał własny fresk na suchym tynku, najpierw zabezpieczali ten obszar i zostawiali go w spokoju.

Technikę przetestowano wcześniej na małych powierzchniach. Oceniały ją międzynarodowe komisje. Zespół Colalucciego pracował na niewielkich fragmentach, po kilkadziesiąt centymetrów kwadratowych naraz, fotografując i filmując każdy etap, tak aby każdy mógł później zobaczyć, co dokładnie zeszło ze sklepienia.

Fragment z Sybillą Libijską po konserwacji, z koralowym różem i limonkową zielenią, które pojawiły się po zmyciu wielowiekowego kleju i sadzy

A to, co zeszło ze sklepienia, było oszałamiające. Sybilla Libijska, ta ogromna, skręcona postać sięgająca przez ramię po księgę, na każdej fotografii sprzed 1980 roku miała kolor błota. Z czyszczenia wyszła limonkowo-zielona i koralowo-różowa, z mięśniami modelowanymi łososiowo-różowym odcieniem ciała i księgą w kolorze świeżej śmietany. Sybilla Delficka okazała się liliowa i szałwiowa. Obracający się Jonasz – największy popis sklepienia od strony ołtarza – z masy ciemnego gestu zmienił się w jaskrawą eksplozję błękitu i złota, która dziś wygląda niemal jak wycinanka Matisse’a.

Fotografie „przed i po” to najsłynniejsze pary zdjęć w historii konserwacji. Są też dowodami w tym sporze.

James Beck, krytyk konserwacji, widzi, że coś jest nie tak

James Beck był profesorem historii sztuki na Uniwersytecie Columbia, pod koniec lat 80. kierownikiem wydziału. Całe życie pisał o włoskim malarstwie renesansowym, w tym dwie książki o Michale Aniele. W 1986 roku, gdy czyszczenie sklepienia było już w toku, zaczął domagać się jego wstrzymania.

Beck zobaczył, że postacie po czyszczeniu straciły coś, co potrafił opisać jedynie jako „modelunek”. Przejścia od światła do cienia na ramieniu, szyi, żebrze wydawały mu się spłaszczone. Głęboki światłocień, który każde wcześniejsze pokolenie kojarzyło z Michałem Aniołem, zniknął. Na jego miejscu pojawiło się jaśniejsze, bardziej płaskie, bardziej frontalne sklepienie, które według Becka w niczym nie przypominało rysunków i kartonów pozostawionych przez Michała Anioła.

Argument Becka był techniczny, ale jego sedno łatwo zrozumieć. Uważał, że Michał Anioł kończył każde pole sklepienia w dwóch etapach. Etap pierwszy: główny obraz, malowany buon fresco, na mokrym tynku, w tradycyjny sposób. Etap drugi, po związaniu tynku: warstwa ciemniejszego pigmentu nałożona a secco – „na sucho” – w spoiwie klejowym, by pogłębić cienie i cofnąć wgłębienia każdej postaci. Ta druga warstwa, przekonywał Beck, wyglądałaby dla konserwatorów dokładnie jak uwięziona w kleju sadza, którą kazano im usuwać. A AB 57, rozpuszczalnik, nie odróżnia kleju z XIX wieku od kleju z XVI wieku. Jeden i drugi to białko. Jeden i drugi się rozpuszcza.

Jeśli Beck miał rację, konserwatorzy wymazywali ostatnie poprawki Michała Anioła, przekonując samych siebie, że zdejmują werniks. W odczytaniu Becka każdy centymetr kwadratowy sklepienia tracił pod gąbką trzeci wymiar.

Beck i brytyjski malarz Michael Daley napisali razem książkę Art Restoration: The Culture, the Business, and the Scandal, a w 1992 roku założyli ArtWatch International, by dalej walczyć z konserwacją w prasie. Beck pisał artykuły publicystyczne. Nazwał czyszczenie artystycznym Czarnobylem. Nie był szaleńcem. W najgorszym razie się mylił, a wciąż nie jest do końca jasne, czy się mylił.

Obrona konserwatorów

Colalucci i jego zespół mieli odpowiedź, i to konkretną. Twierdzili, że Michał Anioł ze względu na samo tempo, jakiego wymagała skala zamówienia, na głównym sklepieniu używał techniki a secco bardzo oszczędnie. Michał Anioł uczył się fresku w warsztacie Domenica Ghirlandaia we Florencji, gdzie czystość buon fresco była religią. Wracanie do związanego tynku z pigmentem na kleju było dla tej szkoły oszustwem. Albo trafiałeś na mokrym tynku, albo skuwałeś fragment i zaczynałeś od nowa.

Konserwatorzy wskazywali na skargi samego Michała Anioła w jego listach. Na początku pracy odesłał do domu swoich florenckich pomocników, a gdy na jednej z pierwszych scen pojawiła się pleśń, poradził sobie z nią i pracował dalej. To nie był człowiek, który tolerował drogi na skróty a secco. Malował alla prima, mokre w mokre, a sklepienie od końca do końca było buon fresco. Wszystko, co leżało na wierzchu, z definicji nie było Michałem Aniołem.

Dowody fizyczne, mówił Colalucci, potwierdzały jego zdanie. Tam, gdzie zespół znalazł poprawki a secco – a kilka znalazł – pozostawił je. Cienie na oczyszczonym sklepieniu to cienie, które Michał Anioł położył tam w 1511 roku. Różnica między sklepieniem przed czyszczeniem i po nim, przekonywał Colalucci, to dokładnie różnica między brudem a farbą. Jedno zeszło. Drugie nie.

Kaplica Sykstyńska przed i po konserwacji: co naprawdę się zmieniło

Kilka rzeczy nie budzi sporów. Kolory są jaśniejsze. Przejścia między polami barwnymi są ostrzejsze. Postacie, które zdawały się wyłaniać z ciemności, teraz jakby unoszą się na jasnym tle. Sklepienie nie ma już tego, co Beck nazywał „brązową jednością” dojrzałej palety Michała Anioła, i pozostaje otwartym pytaniem, czy ta jedność kiedykolwiek istniała, czy była złudzeniem wywołanym przez czterysta lat sadzy ze świec.

Szok kolorystyczny jest prawdziwy i warto go nazwać. Zieleń płaszcza Jonasza ma kolor limonkowego loda na patyku. Róż karnacji w Stworzeniu Adama to róż koszuli nocnej z domu towarowego. Błękit nieba w tle to błękit pudełka od Tiffany’ego. To oryginalne kolory Michała Anioła albo bardzo im bliskie, a ich powrót wymusił całkowitą rewizję jego miejsca w historii koloru.

Ta rewizja prowadzi w zaskakujące miejsce. Dziś uważamy, że Michał Anioł był kolorystą – poważnym, pomysłowym, niemal fowistycznym kolorystą, bliższym swojemu florenckiemu wykształceniu w temperze niż weneckim malarzom olejnym, którzy niebawem mieli odmienić europejskie malarstwo. Konserwacja nie tylko oczyściła sklepienie. Przepisała rozdział o nim w podręcznikach historii sztuki.

Sąd Ostateczny Michała Anioła na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej, malowany w latach 1536-1541

Chiaro przydaje się właśnie przy takiej ponownej ocenie. Stań na posadzce kaplicy, gdy przejdzie poranny tłum, znajdź Sybillę Libijską nad ołtarzem, a spór o kolory – łososiowe ciało, limonkowa szata, szarfa w mętnym odcieniu liliowym – usłyszysz w uchu, patrząc prosto w górę na to, o czym mowa. Sklepienie jest piętnaście metrów nad tobą, a radio przewodnika jest po drugiej stronie sali, więc jedynym sposobem, by usłyszeć ten spór w miejscu, którego dotyczy, jest przynieść go ze sobą.

Czy Watykan zniszczył Michała Anioła

Krótka odpowiedź, której dziś nie kwestionuje prawie żaden poważny konserwator, brzmi: nie. Ciężar dowodów fizycznych i chemicznych przemawia za odczytaniem Colalucciego. To, co zeszło ze sklepienia, było klejem zwierzęcym i sadzą ze świec, nagromadzonymi między 1512 a 1979 rokiem. Nie była to ostatnia warstwa Michała Anioła. Sklepienie, które widzimy dziś, jest bliższe temu, jak kaplica wyglądała 31 października 1512 roku, w dniu odsłonięcia ukończonego sklepienia, niż jakiekolwiek sklepienie, które widział jakikolwiek zwiedzający przez pięć stuleci.

Długa odpowiedź jest ciekawsza. Beck mylił się co do secco, ale wskazywał na coś prawdziwego: oczyszczone sklepienie rzeczywiście wygląda inaczej w sposób, którego nie da się wyjaśnić samym usunięciem brudu. Część różnicy jest optyczna: jasne kolory oglądane w pomieszczeniu pełnym innych jasnych kolorów wydają się bardziej płaskie niż te same kolory w pomieszczeniu, w którym reszta palety jest przytłumiona. Część różnicy jest psychologiczna: pięć stuleci chodzenia do muzeów nauczyło zachodnie oko traktować „dawnego mistrza” i „stonowanie” jak synonimy, a gdy tę naukę podważa łososiowo-różowe ciało, oko się buntuje. A część różnicy polega po prostu na tym, że przyzwyczailiśmy się do Michała Anioła w sadzy. Tęsknimy za sadzą.

Etyka konserwacji fresków po Kaplicy Sykstyńskiej

Dla konserwatorów przypadek Kaplicy Sykstyńskiej jest dziś punktem odniesienia. Od tamtej pory duże czyszczenia fresków zwykle zaczynają się od zbadania, czy zachowały się jakieś warstwy a secco. Z tego samego powodu konserwatorzy zostawiają „świadki”, małe nieoczyszczone fragmenty, żeby przyszłe pokolenia mogły zobaczyć, czym był brud. Zespół w Kaplicy Sykstyńskiej zostawił ich kilka. Wszystko inne zeszło, a spór o to, co tam kiedyś było, na zawsze stał się sporem o pamięć.

Spór o konserwację dzieła Michała Anioła zmienił też ekonomię konserwacji. Sponsoring NTV w zamian za wyłączne prawa do filmowania był pierwszym dużym przypadkiem, w którym prywatny nadawca sfinansował konserwację dobra publicznego. Od tamtej pory prywatni darczyńcy płacili za prace w Cappella Paolina, a Fendi zapłaciło za odnowienie Fontanny di Trevi. Watykan bronił umowy z NTV, argumentując, że inaczej nie byłoby go stać na konserwację. Beck odpowiadał, że Watykan doskonale by sobie poradził, a prawdziwą ceną, jaką zapłaciło NTV, było prawo do uczynienia z czyszczenia Kaplicy Sykstyńskiej globalnego wydarzenia telewizyjnego, którego zaplanowane terminy liczyły się bardziej niż tempo prac technicznych. Żadna ze stron nigdy nie przekonała drugiej.

Co myślał Michał Anioł, gdyby ktoś go zapytał

Michał Anioł pisał listy przez całe życie. Mamy ich setki, przechowywanych w archiwach Casa Buonarroti we Florencji. Skarżył się na papieża Juliusza. Skarżył się na pieniądze. Napisał sonet, w którym porównał się do syryjskiego łuku, wygiętego i zniszczonego przez sklepienie. W żadnym zachowanym liście nie napisał ani słowa o tym, jak jego zdaniem sklepienie powinno wyglądać z upływem czasu.

Wiemy natomiast, że wrócił do kaplicy, by namalować Sąd Ostateczny na ścianie ołtarzowej. Przyjął zamówienie w 1534 roku, a malować zaczął w 1536. I wiemy o Sądzie Ostatecznym, że zaczął go od zniszczenia dwóch lunet, które sam namalował, pierwszych dwóch z przodkami Chrystusa, wśród nich Abrahamem i Faresem, bo nie pasowały do jego nowej kompozycji. Nie miał sentymentów wobec własnej pracy. Wierzył, jak wszyscy malarze fresków, że obraz to to, co jest pod farbą dzisiaj, a nie to, co było tam rok temu.

Gdyby ktoś zapytał go w 1512 roku, czy sadza ze świec jest częścią sklepienia, wpatrywałby się w niego w osłupieniu. Nie była częścią sklepienia. Jeszcze się nie nagromadziła. Sklepienie było tym, co namalował na mokrym tynku, a mokry tynk był tym, co teraz związało, i wszystko inne z definicji nie było sklepieniem.

Odczytanie dowodów przez zespół Colalucciego zgadza się z tym, co prawdopodobnie powiedziałby o nich sam Michał Anioł. Odczytanie Becka jest życzliwsze tej wersji Michała Anioła, którą kochały pokolenia widzów patrzących przez brązowy filtr. Oba odczytania są aktami rekonstrukcji. Sklepienie jest takie, jakie jest. Idź i spójrz w górę.

Czyszczenie Sądu Ostatecznego w 2026 roku

Spór wrócił do kaplicy w lutym 2026 roku. Muzea Watykańskie ustawiły stałe rusztowanie przed Sądem Ostatecznym na ścianie ołtarzowej, pierwsze poważne prace przy fresku od zakończenia konserwacji w 1994 roku, i zasłoniły je reprodukcją fresku, żeby kaplica mogła pozostać otwarta. Tym razem celem nie była sadza ani klej, lecz cienka biaława powłoka mleczanu wapnia, soli, która powstaje, gdy kwas mlekowy z potu zwiedzających reaguje z wapniem w tynku. Konserwatorzy zdejmowali ją bibułką japońską i wodą destylowaną, a prace zakończono 27 marca, przed Wielkanocą.

Tym razem nikt nie nazwał tego zbrodnią. Metoda, dokumentacja i decyzja, by resztę kaplicy zostawić nietkniętą, wynikały wprost z lekcji lat 80., a przyczyną szkód nie były już świece, lecz tłumy. Muzea zapowiedziały, że dostroją klimatyzację kaplicy, żeby problem nie wrócił. Kiedyś wrogiem sklepienia była przeszłość. Dziś jest nim teraźniejszość.

Na co zwrócić uwagę, gdy ją zobaczysz

Trzy szczegóły nagradzają zwiedzającego, który zna ten spór.

Po pierwsze, szukaj krawędzi kontrastu na Jonaszu, nad ołtarzem. Ciało Jonasza to najbardziej muskularna, najbardziej skręcona, najbardziej anatomiczna postać na sklepieniu, a czyszczenie zostawiło jego modelunek na tyle nienaruszony, że przy uczciwym spojrzeniu argument Becka upada. Cienie są głębokie. Światła są jasne. Przejścia są przejściami Michała Anioła i nikt ich nie zeszorował.

Po drugie, spójrz na lunetę z Eleazarem i Matanem, gdzie w czerwcu 1980 roku odbyło się pierwsze próbne czyszczenie. Tutejsze kolory jako pierwsze ujrzały światło dzienne. To kolory, które obiecywała konserwacja.

Po trzecie, spójrz na wszystko, co niebieskie. Niebieski to kolor, który brązowa sadza wycisza najbardziej. Przed 1980 rokiem blade błękity sklepienia zszarzały: niebo, szaty, tuniki, tła. Teraz są widoczne. Różnica, jaką błękit robi w odbiorze całej sali, to różnica, jaką zrobiła konserwacja. O to właśnie toczy się spór. Albo ten błękit tam należał, albo nie. Twoje oko będzie musiało zdecydować.

Beck zmarł w 2007 roku, wciąż przekonując, że czyszczenie było katastrofą. Colalucci zmarł w 2021 roku, wciąż przekonując, że było największym osiągnięciem konserwatorskim XX wieku. Sklepienie też nie zmieniło stanowiska. Jest piętnaście metrów w górze, namalowane na wiążącym tynku przez rzeźbiarza, który sądził, że Bramante wpuścił go w maliny, i bez względu na to, po której stronie sporu staniesz, patrzysz na najbardziej zuchwałą malowaną powierzchnię, jaka kiedykolwiek powstała w Europie. Reszta to tylko oświetlenie.

Źródła ilustracji