Przejdź do treści

Dlaczego Mona Lisa jest sławna? Kradzież z 1911 roku, która stworzyła mit

Opublikowano: • 10 min czytania

Mona Lisa – światową sławę dał jej nie uśmiech, lecz kradzież w 1911 roku

Rankiem 21 sierpnia 1911 roku mężczyzna w białym fartuchu wyszedł z Luwru z Mona Lisą pod płaszczem. Przez 26 godzin nikt tego nie zauważył. Przed tym porankiem portret Leonarda podziwiano, odwiedzano, od czasu do czasu kopiowano. Potem stał się najbardziej rozpoznawalnym obrazem na Ziemi.

Kiedy więc ludzie pytają, dlaczego Mona Lisa jest sławna, uczciwa odpowiedź brzmi: to pytanie ma swoje urodziny. Narodziło się w poniedziałek, w dzień, w którym Luwr był zamknięty z powodu sprzątania, kiedy cichy włoski złota rączka zdjął obraz z haka w Salon Carré, owinął go w roboczy fartuch i wyszedł drzwiami dla obsługi w paryskie lato. Wszystko, co dziś wydaje nam się, że wiemy o Mona Lisie – tłumy, kuloodporna szyba, kijki do selfie, pocztówki, parodie – wszystko to wypływa z tamtego poranka.

Dlaczego Mona Lisa jest sławna? Zacznij od 1911 roku

Ludzie wpisują w Google, dlaczego Mona Lisa jest taka sławna, i dostają eseje o jej uśmiechu, brwiach, pozie. Prawdziwa odpowiedź jest w raporcie policyjnym złożonym w upalne wtorkowe popołudnie: Mona Lisa skradziona, obrazu brak, brak podejrzanego, brak świadków, brak żądania okupu. Żeby zrozumieć, dlaczego Mona Lisa jest dziś sławna, zacznij od tego, jak skromnie wisiała na ścianie przez czterysta lat, zanim ten raport złożono. Portret był we francuskich kolekcjach królewskich, odkąd Leonardo sprzedał go Franciszkowi I około 1519 roku. Wisiał w Fontainebleau, w Wersalu, w sypialni Napoleona w Tuileries, a od 1797 roku w Luwrze. Krytycy go podziwiali. Vasari pisał, że usta zdają się oddychać. Walter Pater nazwał ją postacią starszą niż skały, w kwiecistym eseju, którego XIX-wieczni studenci uczyli się na pamięć. Nic z tego nie uczyniło jej najsławniejszym obrazem świata. Była jednym z wielu cenionych dzieł, plasowanym, jeśli w ogóle ktoś ją plasował, za Madonnami Rafaela, za mnóstwem wielkich francuskich obrazów historycznych, za Weselem w Kanie Veronesego na przeciwległej ścianie.

Oto, jak zwyczajna była: rankiem w dniu kradzieży jedną z pierwszych osób, które weszły do Salon Carré, był malarz amator, który przyszedł ją skopiować. Zobaczył puste haki na ścianie, wzruszył ramionami i założył, że obraz fotografuje akurat muzealna pracownia dokumentacji piętro wyżej. Usiadł, żeby zaczekać. Kilka godzin później zapytał strażnika, kiedy obraz wróci. Strażnik poszedł sprawdzić. To była chwila, około południa, w której administracja Luwru odkryła, że zniknął najsławniejszy obraz w historii – obraz, który nie był jeszcze najsławniejszym obrazem w historii.

Salon Carré, sala, z której w 1911 roku skradziono Mona Lisę

Dwadzieścia sześć godzin niczego

Muzeum było zamknięte w poniedziałek. Kradzież wydarzyła się wcześnie rano. Zaginięcie obrazu zgłoszono dopiero we wtorek koło południa. Ta luka – dwadzieścia sześć godzin, w których najpilniej strzeżony przedmiot w Paryżu leżał w tanim pensjonacie, a nikt nie zauważył, że go nie ma – to szczelina w opowieści, przez którą wdarła się jej sława.

Bo teraz była zagadka, a zagadka miała zdjęcie. Francuskie gazety drukowały Mona Lisę na pierwszych stronach. Tak samo gazety w Londynie, Nowym Jorku, Buenos Aires, Tokio. Dla większości czytelników w 1911 roku był to pierwszy raz, kiedy w ogóle zobaczyli tę twarz. Słyszeli o obrazie, być może, tak jak wykształcony człowiek słyszał o Kaplicy Sykstyńskiej czy Wenus z Milo. Niewielu z nich rozpoznałoby ją na okazaniu. Teraz jej twarz leżała na stole przy śniadaniu, nad nagłówkiem o przestępstwie, w każdej stolicy, która miała drukarnię. W ciągu tygodnia stała się najczęściej reprodukowanym obrazem na świecie, i osiągnęła to nie dzięki własnemu pięknu, lecz dzięki swojej nieobecności.

Luwr zamknięto na tydzień, a potem otwarto z gołą ścianą w miejscu, gdzie wisiała. Zwiedzający ustawiali się w kolejce, żeby patrzeć na puste miejsce. Więcej ludzi przychodziło zobaczyć nic, niż przychodziło zobaczyć ją w poprzednich latach. Zostawiali kwiaty. Pisali wiersze. Jeden z paryskich redaktorów nazwał to „narodowym upokorzeniem” i zwrócił uwagę, że obraz skradziono z sali pilnowanej przez jednego sennego strażnika, który wyszedł zapalić. Policja przesłuchała Guillaume’a Apollinaire’a, a przez niego młodego hiszpańskiego malarza Pabla Picassa; obaj byli kiedyś pośrednio związani z wcześniejszą drobną kradzieżą iberyjskich kamiennych głów z Luwru. Picasso przyszedł na komisariat roztrzęsiony. Wypuszczono go. Gazety trzymały tę historię na pierwszych stronach przez miesiące.

Vincenzo Peruggia, włoski szklarz, który wyszedł z nią z Luwru

Złota rączka z Dumenzy

Złodziejem był Vincenzo Peruggia, trzydziestolatek urodzony w górskiej wiosce Dumenza w pobliżu granicy włosko-szwajcarskiej. Przyjechał do Paryża w poszukiwaniu pracy, jak setki tysięcy Włochów w tamtych latach, i znalazł ją jako szklarz w Luwrze – jeden z ludzi zatrudnionych do budowy ochronnych szklanych gablot na obrazy muzeum. Sam pomagał montować szybę przed Mona Lisą. Znał salę. Znał śruby. Znał schody dla obsługi.

Rankiem 21 sierpnia założył biały fartuch, który muzeum wydawało pracownikom technicznym, wszedł do Salon Carré, gdy galerie były zamknięte dla publiczności, zdjął obraz z czterech żelaznych haków, zaniósł go na klatkę schodową dla obsługi i wyważył z ciężkiej złoconej ramy. Ramę zostawił na schodach – znaleziono ją później opartą o ścianę, z nienaruszoną szybą, jak płaszcz, który ktoś powiesił, wychodząc. Potem wsunął gołą topolową deskę pod fartuch, zszedł po schodach, wyszedł drzwiami w pobliżu dziedzińca i poszedł do domu.

Sama kradzież nie jest opowieścią o pomysłowym przestępcy. Peruggia nie był genialnym strategiem. Nie miał kupca. Nie miał żadnego planu poza zaniesieniem obrazu do domu. Przez dwa lata i cztery miesiące trzymał go w kufrze z podwójnym dnem w wynajmowanym pokoju przy rue de l’Hôpital Saint-Louis, wyjmując go od czasu do czasu, żeby pokazać przyjaciołom i sprawdzić, z niespokojną miłością człowieka niepewnego, czy postąpił słusznie, że wciąż tam jest.

Dlaczego włoski szklarz miałby ukraść Leonarda

Tu historia stojąca za Mona Lisą przestaje być kryminałem i zmienia się w coś dziwniejszego – w opowieść o nacjonalizmie, amatorskiej historii i takim poczuciu krzywdy, które przeradza się w czyn.

Peruggia wierzył, że Mona Lisę ukradł Włochom Napoleon. To nieprawda. Leonardo sam przywiózł obraz do Francji, przewieziony przez Alpy w jukach starego człowieka, który powoli dogasał pod francuskim mecenatem królewskim. Obraz był w rękach Francuzów, zanim istniała Francja we współczesnym sensie. Ale Peruggia dorastał w micie, w który powszechnie wierzono we Włoszech na początku XX wieku, że armie Napoleona złupiły artystyczne dziedzictwo kraju i że Włochom należy się zadośćuczynienie. Wersja historii Mona Lisy, którą Peruggia nosił w głowie, była błędna, ale tej go nauczono, a on potraktował ją na tyle poważnie, żeby ukraść.

Na procesie tak właśnie się bronił: nie popełnił przestępstwa, tylko przeprowadził repatriację. Włoski sąd skazał go na siedem miesięcy. Odsiedział sześć z kawałkiem. We Włoszech powszechnie i otwarcie traktowano go jak bohatera ludowego – gazety rozważały, czy zasługuje na medal, nieznajomi przysyłali mu wino, kobieta, której nigdy nie spotkał, zaproponowała mu małżeństwo. Ostatecznie wrócił do Paryża, walczył w armii włoskiej podczas I wojny światowej, wrócił do malowania domów i zmarł w zapomnieniu w 1925 roku, najwyraźniej nigdy do końca nie rozumiejąc, co uruchomił.

Jak naprawdę powstaje sława

Oto część, którą niewygodnie przyznać, bo chcemy, żeby sztuka stawała się sławna dzięki swojej jakości. Mona Lisa to wspaniały obraz. Sfumato Leonarda – miękkie, dymne przejście między cieniem a światłem – to jedne z najbardziej zdumiewających technicznie dokonań w historii europejskiego portretu. Jej dwuznaczny półuśmiech, niemożliwy krajobraz za nią, dłonie, które wydają się namalowane przez inne, spokojniejsze stulecie niż twarz – wszystko to jest tak dobre, jak dobra może być sztuka. Nic z tego nie jest powodem, dla którego to najsławniejszy obraz świata.

Jest najsławniejszym obrazem świata z powodu czegoś o wiele głupszego i o wiele bardziej ludzkiego. Przez dwadzieścia osiem miesięcy, od lata 1911 roku, gazety w każdym kraju, który miał prasę, drukowały jej zdjęcie jako zagadkę. Ludzie uczyli się jej twarzy tak, jak uczą się twarzy zaginionego dziecka. Kiedy w końcu wróciła do domu – Peruggię złapano we Florencji w grudniu 1913 roku, gdy próbował sprzedać obraz dyrektorowi Uffizi – świat patrzył na nią od dwóch lat. Włochy zorganizowały tournée zwycięstwa, zanim zwróciły ją Francji. Tłumy ustawiały się w kolejkach we Florencji, Rzymie i Mediolanie, żeby ją zobaczyć. Kiedy w styczniu 1914 roku wróciła na ścianę w Luwrze, tłumy były tam takie, jakich muzeum nigdy nie widziało. Właściwie nigdy nie ustały.

Zdjęcie zrobiło swoje. Zagadka zrobiła swoje. Pusta ściana zrobiła swoje. Zanim znów zawisła, sława była już bytem samym w sobie, samopodtrzymującym się, oderwanym od obrazu na desce. Każdy kolejny akt sławy – wąsy Duchampa w 1919 roku, grafiki Warhola, kuloodporna gablota, lata z milionami zwiedzających – zbudowano na fundamencie, który wylała kradzież. Nie da się odjąć od tej historii 1911 roku i dostać tego samego obrazu.

Mały obraz o wielkiej idei

Stań dziś przed nią, a zaskoczą cię trzy rzeczy. Jest mniejsza, niż się spodziewałeś – około 77 na 53 centymetry, wielkości drzwiczek kuchennej szafki. Jest ciemniejsza, niż sugerują reprodukcje, bo werniks Leonarda pożółkł przez pięć stuleci i nikt nie ośmiela się go dotknąć. I jest dalej, niż byś chciał, za warstwą kuloodpornego szkła, które zamienia ją w odbicie tłumu stojącego przed nią.

Ta ostatnia rzecz to prawdziwa pamiątka. Ludzie nie przychodzą już do Luwru, żeby zobaczyć Mona Lisę. Przychodzą zobaczyć siebie nawzajem, jak na nią patrzą – to rodzaj pielgrzymki do punktu na mapie, który wszyscy inni już odwiedzili. Współczesna wersja to opowieść o byciu jednym z tych, którzy przyszli. Obraz jest pretekstem.

To jej nie umniejsza. Jeśli już, to najbardziej leonardowskie zakończenie, jakie można sobie wyobrazić: obraz, który ostatecznie stał się obrazem o akcie patrzenia, a właśnie to Leonardo badał przez całą swoją karierę. Byłby rozbawiony. Byłby też trochę urażony, że domknięcie tego koła wymagało złotej rączki z Dumenzy.

Na co zwrócić uwagę, stojąc przed nią

Zapomnij na chwilę o uśmiechu. Wszyscy mówią o uśmiechu. Spójrz zamiast tego na krajobraz za nią – świat, który nie istnieje, z rzeką płynącą na dwóch różnych wysokościach po jej lewej i prawej stronie i bez żadnego wiarygodnego geologicznego sposobu, by je połączyć. Leonardo malował sen o krajobrazie, a nie prawdziwy krajobraz, i ten sen mówi więcej niż twarz. Spójrz na jej dłonie, ułożone tak spokojnie, że wydają się niemal pożyczone z innego ciała. Spójrz na welon tak cienki, że widać przez niego czoło, na przejścia tak miękkie, że nie znajdziesz krawędzi, gdzie kończy się jeden kolor, a zaczyna drugi. To jest sfumato, które próbował opisać Walter Pater i przy którym się poddał. To powód, dla którego wciąż zatrzymuje ludzi, którzy widzieli ją tysiąc razy na pocztówkach. Stań tam z Chiaro w uchu, a sfumato zostanie ci wyjaśnione w ciągu dziewięćdziesięciu sekund, które daje ci strażnik, a to jedyne okno, w którym to wyjaśnienie naprawdę się mieści.

A potem, gdy już popatrzysz, pamiętaj, że patrzysz tylko dlatego, że człowiek o nazwisku Vincenzo Peruggia postanowił pewnego sierpniowego poranka, że ona należy do niego. Dwa lata w wynajmowanym pokoju niedaleko Gare de l’Est zmieniły ją z jednego z wielkich renesansowych portretów w obraz, od którego XX wiek nie potrafił się oderwać.

Zawsze była wielkim obrazem. Kradzież uczyniła z niej obraz sławny. To jest prawdziwe tło tej historii – część, o której nie mówią muzealne tabliczki, bo jest trochę wstydliwa dla wszystkich zaangażowanych, łącznie z nami.