
21 Ağustos 1911 sabahı, beyaz bir iş önlüğü giymiş bir adam Mona Lisa paltosunun altında Louvre’dan çıkıp gitti. 26 saat boyunca kimse fark etmedi. O sabahtan önce Leonardo’nun portresi beğeniliyor, ziyaret ediliyor, ara sıra kopyalanıyordu. O sabahtan sonra ise dünyanın en tanınan imgesiydi.
Dolayısıyla insanlar Mona Lisa’nın neden ünlü olduğunu sorduğunda, dürüst cevap şu: Bu sorunun bir doğum günü var. Bir pazartesi günü doğdu; Louvre’un temizlik için kapalı olduğu, sessiz bir İtalyan tamircinin tabloyu Salon Carré’deki bir çengelden indirip bir işçi önlüğüne sardığı ve bir servis kapısından Paris yazına çıkıp gittiği gün. Bugün Mona Lisa hakkında bildiğimizi sandığımız her şey (kalabalıklar, kurşun geçirmez cam, selfie çubukları, kartpostallar, parodiler) o sabahın sonucu.
Mona Lisa neden ünlü? 1911’den başlayın
İnsanlar Mona Lisa’nın neden bu kadar ünlü olduğunu Google’da aratıyor ve karşılarına onun gülümsemesi, kaşları, duruşu üzerine yazılar çıkıyor. Asıl cevap, sıcak bir salı öğleden sonrası tutulan bir polis tutanağında: Mona Lisa çalındı, tablo kayıp, şüpheli yok, tanık yok, fidye talebi yok. Mona Lisa’nın bugün neden ünlü olduğunu anlamak için, o tutanak tutulmadan önceki dört yüz yıl boyunca duvarda ne kadar mütevazı durduğundan başlayın. Portre, Leonardo onu 1519 civarında I. François’ya sattığından beri Fransız kraliyet koleksiyonlarındaydı. Fontainebleau’da, Versailles’da, Napolyon’un Tuileries’deki yatak odasında ve 1797’den itibaren Louvre’da asılı kalmıştı. Eleştirmenler ona hayrandı. Vasari ağzının nefes alıyormuş gibi göründüğünü yazdı. Walter Pater, on dokuzuncu yüzyıl öğrencilerinin ezberlediği süslü bir denemede onu kayalardan daha yaşlı bir figür olarak tanımladı. Bunların hiçbiri onu dünyanın en ünlü tablosu yapmadı. Pek çok ünlü eserden biriydi; sıralanıyorsa bile Rafael’in Meryemlerinin, sayısız görkemli Fransız tarih tablosunun, karşı duvardaki Veronese’nin Kana’daki Düğün’ünün gerisinde sıralanıyordu.
Ne kadar sıradan olduğunu şöyle anlatalım: Hırsızlık sabahı Salon Carré’ye ilk girenlerden biri, onu kopyalamaya gelmiş amatör bir ressamdı. Duvardaki boş çengelleri gördü, omuz silkti ve tablonun üst kattaki müzenin belgeleme stüdyosunda fotoğraflandığını varsaydı. Oturup beklemeye başladı. Birkaç saat sonra bir bekçiye ne zaman döneceğini sordu. Bekçi bakmaya gitti. Louvre yönetiminin tarihin en ünlü tablosunun (henüz tarihin en ünlü tablosu olmayan bir tablonun) kayıp olduğunu keşfettiği an buydu, öğlene doğru.

Yirmi altı saatlik sessizlik
Müze pazartesi kapalıydı. Hırsızlık o sabah erken saatte gerçekleşti. Tablonun kayıp olduğu salı öğlene kadar bildirilmedi. O boşluk (Paris’in en sıkı korunan nesnesinin, kimse yokluğunu fark etmeden ucuz bir pansiyonda durduğu o yirmi altı saat), ününün içeri hücum ettiği hikâyedeki çatlak.
Çünkü artık bir gizem vardı ve gizemin bir fotoğrafı vardı. Fransız gazeteleri Mona Lisa’yı birinci sayfalarına bastı. Londra’daki, New York’taki, Buenos Aires’teki, Tokyo’daki gazeteler de öyle. 1911’deki okurların çoğu için bu, o yüzü ilk kez görüşleriydi. Tablonun adını belki duymuşlardı; okuryazar birinin Sistina Şapeli’ni ya da Milo Venüsü’nü duymuş olduğu gibi. Pek azı onu bir teşhis sırasında seçebilirdi. Şimdi yüzü, matbaası olan her başkentte, bir suçla ilgili bir manşetin üstünde, kahvaltı masasındaydı. Bir hafta içinde dünyanın en çok çoğaltılan imgesi olmuştu ve bunu kendi güzelliğiyle değil, yokluğuyla başarmıştı.
Louvre bir hafta kapalı kaldı, sonra onun durduğu yerde boş bir duvarla yeniden açıldı. Ziyaretçiler boş alana bakmak için sıraya girdi. Hiçbir şey görmeye gelenler, önceki yıllarda onu görmeye gelenlerden daha fazlaydı. Çiçek bıraktılar. Şiirler yazdılar. Bir Paris gazetesinin editörü bunu “ulusal bir aşağılanma” olarak nitelendirdi ve tablonun, sigara içmek için dışarı çıkmış uykulu tek bir bekçinin koruduğu bir odadan çalındığını belirtti. Polis, Guillaume Apollinaire’i ve onun aracılığıyla Pablo Picasso adlı genç bir İspanyol ressamı sorguladı; ikisinin de daha önce Louvre’dan İber taş başlarının çalındığı küçük bir hırsızlıkla dolaylı bir bağlantısı olmuştu. Picasso karakola titreyerek geldi. Serbest bırakıldı. Gazeteler hikâyeyi aylarca birinci sayfada tuttu.

Dumenzalı tamirci
Hırsız, İtalya-İsviçre sınırına yakın tepe köyü Dumenza’da doğmuş, otuz yaşındaki Vincenzo Peruggia’ydı. O yıllarda yüz binlerce İtalyan gibi iş aramak için Paris’e gelmiş ve Louvre’da camcı olarak iş bulmuştu; müzenin tabloları için koruyucu cam vitrinler yapmak üzere işe alınan adamlardan biri. Mona Lisa’nın önündeki camın yerleştirilmesine bizzat yardım etmişti. Odayı biliyordu. Vidaları biliyordu. Servis merdivenlerini biliyordu.
21 Ağustos sabahı müzenin bakım işçilerine verdiği beyaz önlüğü giydi, galeriler halka kapalıyken Salon Carré’ye girdi, tabloyu dört demir çengelinden kaldırdı, bir servis merdiven boşluğuna taşıdı ve ağır yaldızlı çerçevesinden söküp çıkardı. Çerçeveyi merdivende bıraktı; daha sonra camı sağlam halde bir duvara yaslanmış olarak bulundu, tıpkı birinin çıkarken astığı bir palto gibi. Sonra çıplak kavak panoyu önlüğünün altına sıkıştırdı, merdivenlerden indi, avluya yakın bir kapıdan dışarı çıktı ve eve gitti.
Hırsızlığın kendisi dâhi bir suçlunun hikâyesi değil. Peruggia bir beyin değildi. Alıcısı yoktu. Tabloyu eve götürmenin ötesinde bir planı yoktu. İki yıl dört ay boyunca onu rue de l’Hôpital Saint-Louis’deki kiralık bir odada, çift dipli bir sandıkta sakladı; arada bir arkadaşlarına göstermek ve doğru şeyi yapıp yapmadığından emin olamayan bir adamın kaygılı sevgisiyle hâlâ orada olduğunu kontrol etmek için çıkarıyordu.
Bir İtalyan camcı neden bir Leonardo çalsın
Tablonun ardındaki Mona Lisa hikâyesi tam bu noktada bir polisiye olmaktan çıkıp daha tuhaf bir şeye dönüşüyor: milliyetçilik, amatör tarih ve eyleme dönüşen türden bir kırgınlık üzerine bir hikâyeye.
Peruggia, Mona Lisa’nın Napolyon tarafından İtalya’dan çalındığına inanıyordu. Bu yanlış. Tabloyu Fransa’ya Leonardo’nun kendisi getirdi; Fransız kraliyetinin himayesinde yavaş yavaş ölüme giden yaşlı bir adamın heybelerinde Alpleri aşarak. Tablo, modern anlamda bir Fransa var olmadan önce bile Fransız ellerindeydi. Ama Peruggia, yirminci yüzyıl başı İtalya’sında yaygın olarak inanılan bir mitolojiyle büyümüştü: Napolyon’un ordularının ülkenin sanat mirasını yağmaladığı ve İtalya’ya bir iade borçlu olunduğu. Peruggia’nın kafasında taşıdığı Mona Lisa tarihi yanlıştı ama ona öğretilen buydu ve onu hırsızlık yapacak kadar ciddiye aldı.
Dava görüldüğünde savunması şuydu: Bir suç işlememişti, bir iade gerçekleştirmişti. İtalyan mahkemeleri ona yedi ay verdi. Altı aydan biraz fazlasını yattı. İtalya’da geniş çevrelerce ve açıkça bir halk kahramanı olarak görüldü; gazeteler bir madalyayı hak edip etmediğini tartıştı, yabancılar ona şarap gönderdi, hiç tanımadığı bir kadın onunla evlenmeyi teklif etti. Sonunda Paris’e döndü, Birinci Dünya Savaşı’nda İtalyan ordusunda görev yaptı, boyacılığa geri döndü ve 1925’te, görünüşe göre neyi başlattığını hiçbir zaman tam olarak anlamadan, unutulmuş biri olarak öldü.
Ün gerçekte nasıl yaratılır
İşte kabul etmesi rahatsız edici olan kısım, çünkü sanatın niteliği sayesinde ünlenmesini isteriz. Mona Lisa muhteşem bir tablo. Leonardo’nun sfumato’su (gölge ile ışık arasındaki yumuşak, dumanlı bulanıklık) Avrupa portre tarihinin teknik olarak en şaşırtıcı işlerinden. Belirsiz yarım gülümsemesi, arkasındaki imkânsız manzara, yüzden farklı, daha sakin bir yüzyılda boyanmış gibi görünen eller; hepsi sanatın ulaşabileceği en iyi düzeyde. Bunların hiçbiri onun dünyanın en ünlü tablosu olmasının nedeni değil.
Dünyanın en ünlü tablosu, çok daha aptalca ve çok daha insani bir şey yüzünden. 1911 yazından başlayarak yirmi sekiz ay boyunca, basını olan her ülkenin gazeteleri onun fotoğrafını bir gizem olarak yayımladı. İnsanlar onun yüzünü kayıp bir çocuğun yüzünü öğrendikleri gibi öğrendiler. Sonunda eve döndüğünde (Peruggia, Aralık 1913’te tabloyu Uffizi’nin müdürüne satmaya çalıştıktan sonra Floransa’da yakalandı) dünya iki yıldır ona bakıyordu. İtalya onu Fransa’ya iade etmeden önce bir zafer turu düzenledi. Floransa’da, Roma’da ve Milano’da kalabalıklar onu görmek için sıraya girdi. Ocak 1914’te Louvre’daki duvarına geri döndüğünde oradaki kalabalıklar müzenin daha önce gördüğü hiçbir şeye benzemiyordu. O kalabalıklar o günden beri aslında hiç dinmedi.
İşi fotoğraf yaptı. İşi gizem yaptı. İşi boş duvar yaptı. Yeniden asıldığında ün kendi başına bir şeydi; kendi kendini besliyor, panodaki tablodan kopmuştu. Sonraki her ün eylemi (Duchamp’ın 1919’daki bıyığı, Warhol’un baskıları, kurşun geçirmez vitrin, milyonlarca ziyaretçili yıllar) hırsızlığın döktüğü temelin üzerine inşa edildi. 1911’i hikâyeden çıkarıp aynı tabloyu elde edemezsiniz.
Büyük bir fikir hakkında küçük bir tablo
Bugün önünde durursanız üç şeye şaşıracaksınız. Beklediğinizden küçük: yaklaşık 77’ye 53 santimetre, bir mutfak dolabı boyutunda. Röprodüksiyonların gösterdiğinden daha koyu, çünkü Leonardo’nun verniği beş yüzyıl içinde sarardı ve kimse ona dokunmaya cesaret edemiyor. Ve olmasını istediğinizden daha uzakta; onu önündeki kalabalığın bir yansımasına dönüştüren kurşun geçirmez bir camın arkasında.
Asıl hatıra o son kısım. İnsanlar artık Louvre’a Mona Lisa’yı görmeye gelmiyor. Birbirlerinin onu görüşünü görmeye geliyorlar; herkesin zaten ziyaret ettiği haritadaki bir noktaya yapılan bir tür hac. Modern versiyon, gelenlerden biri olmanın hikâyesi. Tablo bahane.
Bu onu küçültmüyor. Aksine, mümkün olan en Leonardo’ca sonuç: Sonunda bakma eyleminin kendisini konu edinen bir tablo; Leonardo’nun bütün kariyeri boyunca araştırdığı da tam olarak buydu. Eğlenirdi. Döngüyü kapatmak için Dumenzalı bir tamircinin gerekmesine de biraz alınırdı.
Önünde neye bakmalı
Bir an için gülümsemeyi unutun. Herkes gülümsemeden bahsediyor. Onun yerine arkasındaki manzaraya bakın: var olmayan bir dünya; solunda ve sağında iki farklı yükseklikte akan ve onları birleştirmenin akla yatkın hiçbir jeolojik yolu olmayan bir nehir. Leonardo gerçek bir manzara değil, bir manzara rüyası boyuyordu ve rüya yüzden daha açıklayıcı. Ellerine bakın; o kadar sakin yerleştirilmişler ki neredeyse başka bir bedenden ödünç alınmış gibiler. Alnının görülebildiği kadar ince peçeye, bir rengin nerede bittiğini ve diğerinin nerede başladığını bulamayacağınız kadar yumuşak geçişlere bakın. Walter Pater’ın anlatmaya çalışıp vazgeçtiği sfumato bu. Onu kartpostallarda bin kez görmüş insanları hâlâ durdurmasının nedeni bu. Kulağınızda Chiaro ile orada durun; sfumato, bekçinin size tanıdığı doksan saniye içinde, yani açıklamanın gerçekten sığabildiği tek zaman aralığında anlatılır.
Ve sonra, baktıktan sonra, yalnızca Vincenzo Peruggia adlı bir adamın bir ağustos sabahı onun kendisine ait olduğuna karar vermesi yüzünden baktığınızı hatırlayın. Gare de l’Est yakınlarındaki kiralık bir odada geçen iki yıl, onu büyük Rönesans portrelerinden biri olmaktan çıkarıp yirminci yüzyılın elinden bırakamadığı imgeye dönüştürdü.
O her zaman büyük bir tabloydu. Onu ünlü bir tablo yapan hırsızlık oldu. Asıl arka plan hikâyesi bu; müze tabelalarının size anlatmadığı kısım, çünkü biz dahil herkes için biraz utanç verici.