
1911 წლის 21 აგვისტოს დილით თეთრ ხალათში გამოწყობილი კაცი ლუვრიდან გამოვიდა, ქურთუკის ქვეშ „მონა ლიზით“. 26 საათის განმავლობაში ეს არავის შეუმჩნევია. იმ დილამდე ლეონარდოს პორტრეტით აღფრთოვანდებოდნენ, მის სანახავად მოდიოდნენ, დროდადრო ასლებს იღებდნენ. მის შემდეგ ის დედამიწაზე ყველაზე ცნობადი გამოსახულება გახდა.
ასე რომ, როცა ადამიანები კითხულობენ, რატომ არის „მონა ლიზა“ ცნობილი, გულწრფელი პასუხი ისაა, რომ ამ კითხვას დაბადების დღე აქვს. ის ორშაბათს დაიბადა, დღეს, როცა ლუვრი დასუფთავებისთვის დაკეტილი იყო, როცა ჩუმმა იტალიელმა ხელოსანმა ნახატი სალონ კარეში კაუჭიდან ჩამოხსნა, მუშის ხალათში გაახვია და სამსახურებრივი კარიდან პარიზის ზაფხულში გავიდა. ყველაფერი, რაც დღეს გვგონია, რომ „მონა ლიზაზე“ ვიცით, ხალხის ნაკადი, ტყვიაგაუმტარი მინა, სელფის ჯოხები, საფოსტო ბარათები, პაროდიები, ყველაფერი იმ დილის შედეგია.
რატომ არის „მონა ლიზა“ ცნობილი? დაიწყეთ 1911 წლიდან
ადამიანები გუგლში ეძებენ, რატომ არის „მონა ლიზა“ ასეთი ცნობილი, და იღებენ ესეებს მის ღიმილზე, წარბებზე, პოზაზე. ნამდვილი პასუხი პოლიციის ოქმშია, რომელიც ცხელ სამშაბათს, ნაშუადღევს შეადგინეს: „მონა ლიზა“ მოიპარეს, ნახატი დაკარგულია, ეჭვმიტანილი არ არის, მოწმეები არ არიან, გამოსასყიდს არავინ ითხოვს. იმის გასაგებად, რატომ არის „მონა ლიზა“ დღეს ცნობილი, დაიწყეთ იმით, რა მოკრძალებულად ეკიდა ის კედელზე ოთხასი წლის განმავლობაში, სანამ ეს ოქმი შედგებოდა. პორტრეტი საფრანგეთის სამეფო კოლექციებში მას შემდეგ იყო, რაც ლეონარდომ ის დაახლოებით 1519 წელს ფრანცისკ I-ს მიჰყიდა. ის ეკიდა ფონტენბლოში, ვერსალში, ნაპოლეონის საძინებელში ტიუილრიში და 1797 წლიდან ლუვრში. კრიტიკოსები მით აღფრთოვანდებოდნენ. ვაზარი წერდა, რომ პირი თითქოს სუნთქავდა. უოლტერ პეიტერმა ის კლდეებზე ძველ ფიგურად მოიხსენია აღმაფრენით სავსე ესეში, რომელსაც XIX საუკუნის სტუდენტები ზეპირად სწავლობდნენ. არც ერთ ამას ის მსოფლიოში ყველაზე ცნობილ ნახატად არ უქცევია. ის ბევრ სახელგანთქმულ ნამუშევართაგან ერთი იყო, და თუ რეიტინგში საერთოდ იყო, რაფაელის მადონებს, ფრანგული საისტორიო მხატვრობის უამრავ გრანდიოზულ ტილოს და მოპირდაპირე კედელზე დაკიდებულ ვერონეზეს „ქორწილს კანაში“ ჩამორჩებოდა.
აი, რამდენად ჩვეულებრივი იყო ის: ქურდობის დილით სალონ კარეში პირველად შესულთა შორის იყო მოყვარული მხატვარი, რომელიც მისი ასლის გადასაღებად მოვიდა. მან კედელზე ცარიელი კაუჭები დაინახა, მხრები აიჩეჩა და იფიქრა, რომ მას ზედა სართულზე მუზეუმის დოკუმენტაციის სტუდიაში იღებდნენ. დაჯდა და ლოდინი დაიწყო. რამდენიმე საათის შემდეგ მცველს ჰკითხა, როდის დაბრუნდებოდა. მცველი შესამოწმებლად წავიდა. სწორედ ამ მომენტში, შუადღისას, აღმოაჩინა ლუვრის ადმინისტრაციამ, რომ ისტორიაში ყველაზე ცნობილი ნახატი, ნახატი, რომელიც ჯერ კიდევ არ იყო ისტორიაში ყველაზე ცნობილი ნახატი, დაკარგული იყო.

ოცდაექვსი საათი არაფერი
მუზეუმი ორშაბათს დაკეტილი იყო. ქურდობა იმ დილით ადრე მოხდა. ნახატის დაკარგვის შესახებ სამშაბათს, შუადღემდე არავის განუცხადებია. ეს ხარვეზი, ოცდაექვსი საათი, რომლის განმავლობაშიც პარიზის ყველაზე დაცული საგანი იაფფასიან პანსიონში იდო და არავინ ამჩნევდა, რომ ის გაქრა, ამბავში ის ბზარია, საიდანაც მისი დიდება შემოიჭრა.
რადგან ახლა იყო საიდუმლო, და საიდუმლოს ფოტოსურათი ჰქონდა. ფრანგულმა გაზეთებმა „მონა ლიზა“ პირველ გვერდებზე დაბეჭდეს. ასევე მოიქცნენ გაზეთები ლონდონში, ნიუ-იორკში, ბუენოს-აირესში, ტოკიოში. 1911 წლის მკითხველთა უმეტესობისთვის ეს პირველი შემთხვევა იყო, როცა ეს სახე ოდესმე დაინახეს. ნახატის შესახებ, შესაძლოა, გაგონილი ჰქონდათ, ისე, როგორც წიგნიერ ადამიანს გაგონილი ჰქონდა სიქსტის კაპელაზე ან მილოსელ ვენერაზე. მათგან ცოტა თუ შეძლებდა მის ამოცნობას. ახლა მისი სახე საუზმის მაგიდაზე იდო, დანაშაულის შესახებ სათაურის ზემოთ, ყველა დედაქალაქში, სადაც სტამბა იყო. ერთ კვირაში ის მსოფლიოში ყველაზე ხშირად გამრავლებული გამოსახულება გახდა, და ამას საკუთარი სილამაზით კი არა, თავისი არყოფნით მიაღწია.
ლუვრი ერთი კვირით დაიკეტა, შემდეგ კი კვლავ გაიხსნა ცარიელი კედლით იქ, სადაც ის ეკიდა. დამთვალიერებლები რიგში დგებოდნენ, რომ ცარიელი ადგილისთვის შეეხედათ. არაფრის სანახავად მეტი ადამიანი მოვიდა, ვიდრე წინა წლებში მის სანახავად. ყვავილებს ტოვებდნენ. ლექსებს წერდნენ. პარიზელმა რედაქტორმა ამას „ეროვნული დამცირება“ უწოდა და აღნიშნა, რომ ნახატი მოიპარეს დარბაზიდან, რომელსაც ერთი მთვლემარე დარაჯი იცავდა, ისიც მოსაწევად გასული. პოლიციამ დაკითხა გიიომ აპოლინერი, მისი მეშვეობით კი ახალგაზრდა ესპანელი მხატვარი, პაბლო პიკასო, რომლებიც ორივენი ოდესღაც ირიბად იყვნენ დაკავშირებული ლუვრიდან იბერიული ქვის თავების ადრინდელ, უმნიშვნელო ქურდობასთან. პიკასო განყოფილებაში კანკალით მივიდა. ის გაათავისუფლეს. გაზეთებმა ამბავი თვეების განმავლობაში პირველ გვერდზე შეინარჩუნეს.

ხელოსანი დუმენციდან
ქურდი ვინჩენცო პერუჯა იყო, ოცდაათი წლის, დაბადებული მთის სოფელ დუმენცაში, იტალია-შვეიცარიის საზღვართან ახლოს. ის პარიზში სამუშაოს საძებნელად ჩამოვიდა, როგორც იმ წლებში ასობით ათასი იტალიელი, და სამუშაო ლუვრში მემინედ იპოვა: ის ერთ-ერთი იყო იმ კაცთაგან, ვინც დაიქირავეს მუზეუმის ნახატებისთვის დამცავი მინის ვიტრინების ასაგებად. ის თავად ეხმარებოდა „მონა ლიზას“ წინ მინის დამონტაჟებას. დარბაზს იცნობდა. ხრახნებს იცნობდა. სამსახურებრივ კიბეებს იცნობდა.
21 აგვისტოს დილით მან ჩაიცვა თეთრი ხალათი, რომელსაც მუზეუმი ტექნიკურ პერსონალს აძლევდა, შევიდა სალონ კარეში, როცა გალერეები საზოგადოებისთვის დაკეტილი იყო, ნახატი ოთხი რკინის კაუჭიდან ჩამოხსნა, სამსახურებრივ კიბის უჯრედში გაიტანა და მძიმე მოოქროვილი ჩარჩოდან ამოაძრო. ჩარჩო კიბეზე დატოვა: მოგვიანებით ის კედელზე მიყუდებული იპოვეს, მთელი მინით, როგორც პალტო, რომელიც ვიღაცამ გასვლისას ჩამოკიდა. შემდეგ ვერხვის შიშველი დაფა ხალათის ქვეშ ამოიდო, კიბეზე ჩავიდა, ეზოსთან ახლოს მდებარე კარიდან გავიდა და შინ წავიდა.
თავად ქურდობა გენიალურ დამნაშავეზე ამბავი არ არის. პერუჯა ტვინი არ ყოფილა. მყიდველი არ ჰყავდა. გეგმა არ ჰქონდა, გარდა ნახატის შინ მიტანისა. ორი წლისა და ოთხი თვის განმავლობაში ის მას ორმაგძირიან ზანდუკში ინახავდა ნაქირავებ ოთახში, rue de l’Hôpital Saint-Louis-ზე, და დროდადრო იღებდა, რომ მეგობრებისთვის ეჩვენებინა და ადამიანის შეშფოთებული სიყვარულით შეემოწმებინა, რომელიც დარწმუნებული არ იყო, სწორად მოიქცა თუ არა, რომ ის ჯერ კიდევ იქ იყო.
რატომ მოიპარა იტალიელმა მემინემ ლეონარდო
აქ ამბავი, რომელიც ნახატის უკან დგას, დეტექტივად ყოფნას წყვეტს და რაღაც უფრო უცნაურად იქცევა: ამბად ნაციონალიზმზე, სამოყვარულო ისტორიაზე და ისეთ წყენაზე, რომელიც ქმედებად იქცევა.
პერუჯას სჯეროდა, რომ „მონა ლიზა“ იტალიიდან ნაპოლეონმა მოიპარა. ეს მცდარია. ნახატი საფრანგეთში თავად ლეონარდომ ჩაიტანა, ალპებზე გადაიტანა მოხუცის ხურჯინით, რომელიც ნელ-ნელა კვდებოდა საფრანგეთის სამეფო მფარველობის ქვეშ. ნახატი ფრანგების ხელში მანამდე იყო, სანამ თანამედროვე გაგებით საფრანგეთი იარსებებდა. მაგრამ პერუჯა გაიზარდა მითოლოგიაზე, რომლისაც XX საუკუნის დასაწყისის იტალიაში ბევრს სჯეროდა, რომ ნაპოლეონის ჯარებმა ქვეყნის მხატვრული მემკვიდრეობა გაძარცვეს და რომ იტალიას რესტიტუცია ეკუთვნოდა. „მონა ლიზას“ ისტორიის ვერსია, რომელიც პერუჯას თავში ჰქონდა, მცდარი იყო, მაგრამ სწორედ ის ასწავლეს და ის საკმარისად სერიოზულად აღიქვა, რომ ქურდობაზე წასულიყო.
როცა სასამართლო დადგა, მისი დაცვა ასეთი იყო: მას დანაშაული არ ჩაუდენია, მან სამშობლოში დაბრუნება განახორციელა. იტალიურმა სასამართლოებმა მას შვიდი თვე მიუსაჯეს. მან ექვს თვეს ცოტა მეტი მოიხადა. იტალიაში მას ფართოდ და ღიად ხალხურ გმირად ექცეოდნენ: გაზეთები კამათობდნენ, იმსახურებდა თუ არა მედალს, უცნობები ღვინოს უგზავნიდნენ, ქალმა, რომელიც არასოდეს ენახა, ცოლობა შესთავაზა. საბოლოოდ ის პარიზში დაბრუნდა, პირველ მსოფლიო ომში იტალიის არმიაში იმსახურა, სახლების შეღებვას დაუბრუნდა და 1925 წელს უცნობობაში გარდაიცვალა, ეტყობა, ისე, რომ ბოლომდე ვერ გაიგო, რა აამოძრავა.
როგორ იქმნება დიდება სინამდვილეში
აი, ნაწილი, რომლის აღიარებაც უხერხულია, რადგან გვინდა, რომ ხელოვნება თავისი ხარისხით გახდეს ცნობილი. „მონა ლიზა“ ბრწყინვალე ნახატია. ლეონარდოს სფუმატო, რბილი, კვამლისებრი გადასვლა ჩრდილსა და სინათლეს შორის, ევროპული პორტრეტის ისტორიაში ტექნიკურად ყველაზე განსაცვიფრებელ ნამუშევრებს შორისაა. მისი ორაზროვანი ნახევარღიმილი, წარმოუდგენელი პეიზაჟი მის უკან, ხელები, რომლებიც თითქოს სახისგან განსხვავებულ, უფრო მშვიდ საუკუნეშია დახატული, ყველაფერი ეს ხელოვნების უმაღლესი დონეა. არც ერთი ეს არ არის მიზეზი, რის გამოც ის მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი ნახატია.
ის მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი ნახატია რაღაც გაცილებით უფრო სულელური და გაცილებით უფრო ადამიანური მიზეზით. ოცდარვა თვის განმავლობაში, 1911 წლის ზაფხულიდან, ყველა ქვეყნის გაზეთები, სადაც პრესა არსებობდა, მის ფოტოს საიდუმლოსთან ერთად ბეჭდავდნენ. ადამიანებმა მისი სახე ისე ისწავლეს, როგორც დაკარგული ბავშვის სახეს სწავლობენ. როცა ის საბოლოოდ შინ დაბრუნდა, პერუჯა ფლორენციაში 1913 წლის დეკემბერში დააკავეს, მას შემდეგ რაც ნახატის უფიცის დირექტორისთვის მიყიდვა სცადა, სამყარო მას უკვე ორი წელი უყურებდა. იტალიამ, სანამ საფრანგეთს დაუბრუნებდა, გამარჯვების ტური მოაწყო. ხალხი რიგში დგებოდა ფლორენციაში, რომსა და მილანში მის სანახავად. როცა ის 1914 წლის იანვარში ლუვრში კედელზე დაბრუნდა, ხალხის ნაკადი იქ ისეთი იყო, როგორიც მუზეუმს არასოდეს ენახა. ის, ფაქტობრივად, არასოდეს შეწყვეტილა.
საქმე ფოტომ გააკეთა. საქმე საიდუმლომ გააკეთა. საქმე ცარიელმა კედელმა გააკეთა. როცა ის კვლავ კედელზე ეკიდა, დიდება უკვე დამოუკიდებელი რამ იყო, თვითკმარი, დაფაზე დახატული ნახატისგან მოწყვეტილი. დიდების ყოველი მომდევნო აქტი, დიუშანის ულვაშები 1919 წელს, უორჰოლის ანაბეჭდები, ტყვიაგაუმტარი ვიტრინა, მილიონიანი დამთვალიერებლის წლები, იმ საძირკველზე აშენდა, რომელიც ქურდობამ ჩაასხა. 1911 წელს ამბიდან ვერ გამოაკლებთ ისე, რომ იგივე ნახატი დაგრჩეთ.
პატარა ნახატი დიდ იდეაზე
დღეს მის წინ დადექით და სამი რამ გაგაკვირვებთ. ის იმაზე პატარაა, ვიდრე ელოდით, დაახლოებით 77 × 53 სანტიმეტრი, სამზარეულოს კარადის ზომისა. ის იმაზე მუქია, ვიდრე რეპროდუქციები გვაფიქრებინებს, რადგან ლეონარდოს ლაქი ხუთი საუკუნის განმავლობაში გაყვითლდა და მისი შეხება არავის ჰყოფნის გამბედაობა. და ის იმაზე შორსაა, ვიდრე გინდათ, ტყვიაგაუმტარი მინის ფენის მიღმა, რომელიც მას მის წინ მდგარი ხალხის ანარეკლად აქცევს.
ეს უკანასკნელი ნაწილი ნამდვილი სუვენირია. ადამიანები ლუვრში „მონა ლიზას“ სანახავად აღარ მოდიან. ისინი მოდიან, რომ ნახონ ერთმანეთი, როგორ უყურებენ მას: ერთგვარი პილიგრიმობა რუკაზე იმ წერტილისკენ, რომელიც ყველა სხვას უკვე მოუნახულებია. თანამედროვე ვერსია ამბავია იმაზე, რომ იმ ადამიანთა შორის ხარ, ვინც მოვიდა. ნახატი საბაბია.
ეს მას არ აკნინებს. თუ რამე, ეს ყველაზე ლეონარდოსეული შესაძლო შედეგია: ნახატი, რომელიც საბოლოოდ ყურების აქტზე აღმოჩნდა, ზუსტად იმაზე, რის კვლევასაც თავად ლეონარდომ მთელი კარიერა მიუძღვნა. მას გაეცინებოდა. ცოტა ეწყინებოდა კიდეც, რომ წრის შესაკრავად დუმენციდან ხელოსანი დასჭირდა.
რას მივაქციოთ ყურადღება მის წინ
ერთი წუთით დაივიწყეთ ღიმილი. ყველა ღიმილზე ლაპარაკობს. სამაგიეროდ შეხედეთ მის უკან მდებარე პეიზაჟს: სამყარო, რომელიც არ არსებობს, მდინარით, რომელიც მის მარცხნივ და მარჯვნივ ორ სხვადასხვა სიმაღლეზე მიედინება, და მათი დაკავშირების არანაირი სარწმუნო გეოლოგიური გზით. ლეონარდო ხატავდა პეიზაჟის სიზმარს და არა ნამდვილ პეიზაჟს, და სიზმარი სახეზე მეტს ამხელს. შეხედეთ მის ხელებს, რომლებიც ისე მშვიდადაა დაწყობილი, რომ თითქმის სხვა სხეულიდან ნასესხები გეჩვენებათ. შეხედეთ საბურველს, იმდენად თხელს, რომ მასში შუბლი მოჩანს, გადასვლებს, იმდენად რბილს, რომ ვერ პოულობთ ზღვარს, სადაც ერთი ფერი მთავრდება და მეორე იწყება. ეს ის სფუმატოა, რომლის აღწერასაც უოლტერ პეიტერი ცდილობდა და რაზეც ხელი ჩაიქნია. ეს მიზეზია, რის გამოც ის დღემდე აჩერებს ადამიანებს, რომლებსაც ის საფოსტო ბარათებზე ათასჯერ უნახავთ. დადექით იქ, ყურში Chiaro, და სფუმატო აგეხსნებათ იმ ოთხმოცდაათ წამში, რომელსაც მცველი გაძლევთ, ეს კი ერთადერთი ფანჯარაა, რომელშიც ახსნა სინამდვილეში ეტევა.
შემდეგ კი, როცა შეხედავთ, გაიხსენეთ, რომ მხოლოდ იმიტომ უყურებთ, რომ კაცმა, სახელად ვინჩენცო პერუჯამ, ერთ აგვისტოს დილას გადაწყვიტა, რომ ის მას ეკუთვნოდა. ორმა წელმა ნაქირავებ ოთახში აღმოსავლეთის სადგურთან ახლოს ის რენესანსის ერთი დიდი პორტრეტიდან ისეთ გამოსახულებად აქცია, რომლის ხელიდან გაშვებაც XX საუკუნემ ვერ შეძლო.
ის ყოველთვის დიდი ნახატი იყო. ცნობილ ნახატად ის ქურდობამ აქცია. ეს არის ნამდვილი წინაისტორია, ნაწილი, რომელსაც მუზეუმის ეტიკეტები არ გიყვებათ, რადგან ის ცოტა უხერხულია ყველასთვის, ვინც ამაშია ჩართული, ჩვენი ჩათვლით.