
Latem 1509 roku Rafael Santi miał dwadzieścia sześć lat, mieszkał w Rzymie na pensji papieża Juliusza II i niemal codziennie mijał na korytarzach Watykanu Michała Anioła. Michał Anioł malował sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, dwieście metrów dalej, w stanie posępnej wrogości wobec całego świata. Rafael malował piętro wyżej salę zwaną Stanza della Segnatura, prywatną bibliotekę Juliusza. Na długiej ścianie naprzeciwko okna rozplanował malowaną kolumnadę w stylu nowej Bazyliki św. Piotra Bramantego i zapełnił ją pięćdziesięcioma ośmioma filozofami.
Nie dał filozofom twarzy filozofów. Dał im twarze swoich współczesnych. Platon to Leonardo da Vinci. Heraklit, pogrążony w zadumie samotnie na schodach, to Michał Anioł, namalowany z pamięci po tym, jak Rafael pewnego popołudnia zakradł się do zamkniętej Kaplicy Sykstyńskiej. Euklides, klęczący z cyrklem, to architekt Donato Bramante. A w prawym rogu, spod miękkiej czarnej czapki, patrzy prosto na widza młody mężczyzna o długiej, smukłej szyi i ciemnych oczach. To sam Rafael. Podpisał swój obraz, stając w nim.
Postacie ze Szkoły ateńskiej w skrócie

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Tam, gdzie Rafael pożyczył filozofowi twarz kogoś współczesnego, model jest podany w ostatniej kolumnie.
| # | Postać | Gdzie go szukać | Czyja twarz |
|---|---|---|---|
| 1 | Sokrates | U góry po lewej, w oliwkowej zieleni, liczy argumenty na palcach | |
| 2 | Alkibiades | U góry po lewej, w hełmie i zbroi, słucha Sokratesa | |
| 3 | Pitagoras | Na dole po lewej, pisze w księdze | |
| 4 | Awerroes | Za Pitagorasem, w białym turbanie | |
| 5 | Hypatia albo Francesco Maria della Rovere | Na dole po lewej, w bieli, obok grupy Pitagorasa | Być może della Rovere |
| 6 | Platon | W środku po lewej, w czerwieni i fiolecie, wskazuje w górę | Leonardo da Vinci |
| 7 | Arystoteles | W środku po prawej, w błękicie, dłoń skierowana w dół | Modelu nie ustalono |
| 8 | Diogenes | Rozparty samotnie na schodach | |
| 9 | Heraklit | Na pierwszym planie pośrodku, oparty o marmurowy blok | Michał Anioł |
| 10 | Euklides | Na dole po prawej, pochylony z cyrklem nad tabliczką | Donato Bramante |
| 11 | Zaratustra | Po prawej, trzyma globus niebieski | |
| 12 | Ptolemeusz | Po prawej, plecami do ciebie, trzyma globus ziemski | |
| 13 | Rafael | Skrajnie po prawej, w czarnej czapce, jedyna postać, która patrzy na ciebie | Sam Rafael |
Jeśli stoisz w Stanza della Segnatura, a nie czytasz tego w domu, skieruj Chiaro na ścianę, a powie ci, na którą postać patrzysz, i opowie jej historię, bez drukowanej legendy.
Postacie ze Szkoły ateńskiej, od środka na zewnątrz
Żeby przejść przez ten tłum, zaczyna się od środka. Kompozycję zdominowały dwie postacie na szczycie schodów. Po lewej Platon, w czerwieni i fiolecie, po prawej Arystoteles, w błękicie i brązie. Platon trzyma swój dialog Timajos i wskazuje w górę, w niebo. Arystoteles trzyma Etykę nikomachejską i wykonuje płaski gest, dłonią w dół, ku ziemi. W tym jednym geście zawiera się cały wywód obrazu. Filozofia Platona dotyczy idei, które istnieją ponad światem. Filozofia Arystotelesa dotyczy substancji, które istnieją w nim. Cały renesansowy spór między nimi dwoma zamknięto w jednej dłoni uniesionej na wysokość ramienia.
Twarz Platona to twarz Leonarda. Możesz to sprawdzić, stając przed freskiem, a potem przechodząc przez ten sam pałac do innych fresków Rafaela, na których Leonardo pojawia się w zwykłej portretowej postaci. Ta sama srebrna broda, ten sam długi, kościsty nos, te same lekko opadające powieki. W 1509 roku Leonardo miał pięćdziesiąt siedem lat, mieszkał w Mediolanie i był najsłynniejszym żyjącym malarzem we Włoszech. Rafael, który pięć lat wcześniej we Florencji studiował karton Leonarda z Bitwą pod Anghiari, oddawał hołd człowiekowi, którego każdy włoski malarz uważał za mistrza.
Arystoteles to postać złożona. Nigdy nie udało się przekonująco wskazać jednego modela. Jest młodszy od Platona, bardziej muskularny, bardziej obecny. Wygląda jak senator.
Platon i Arystoteles, czyli malowanie rodzinnego sporu
Relacja między Platonem a Arystotelesem nie była dla Rafaela czymś abstrakcyjnym. Stanza della Segnatura to biblioteka papieża Juliusza, a freski na jej sklepieniu przedstawiają cztery dziedziny wiedzy: teologię, filozofię, poezję i prawo. Każda ściana odpowiada jednej z nich. Dysputa o Najświętszym Sakramencie to teologia. Parnas to poezja. Cnoty kardynalne i teologiczne to prawo. Filozofia to ta ściana, nazywana dziś Szkołą ateńską, choć ten tytuł pojawił się dopiero w XVII wieku.
Juliusz, humanista, a zarazem papież wojownik, wierzył, że te cztery dziedziny współbrzmią ze sobą. Chrześcijańska teologia na przeciwległej ścianie i pogańska filozofia na tej miały patrzeć na siebie przez salę w stanie sporu, który był jednocześnie stanem pojednania. Zadaniem Rafaela było namalować ten spór jako tłum.
Dlatego tłum jest uporządkowany. Wokół Platona skupiają się idealiści, mistycy, matematycy przekonani, że liczby są strukturą rzeczywistości. Wokół Arystotelesa stoją przyrodnicy, obserwatorzy, ludzie, którzy zdobywali wiedzę, przyglądając się rzeczom. Każda poza, każdy gest, każda grupka rozmówców na obrazie jest umieszczona w tym polu grawitacyjnym.
Kto jest na Szkole ateńskiej, postać po postaci
Zacznij od lewej i idź zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Sokrates jest w oliwkowej zieleni, z profilu, i unosi lewą dłoń, jakby odliczał na palcach kolejne twierdzenia. Prowadzi spór. Jego słuchacz, mężczyzna w hełmie, który wygląda, jakby trafił na wykład z filozofii przez przypadek, to Alkibiades, młody ateński wódz, który stał się najsłynniejszym uczniem Sokratesa. Hełm to wizualny żart: Alkibiades rzeczywiście zjawiał się na sympozjonach w wojskowym rynsztunku, pijany, i próbował uwieść swojego nauczyciela, który rzeczywiście go odprawił.
Przed Sokratesem, rozparty na schodach, jakby na nie upadł, leży Diogenes Cynik. Jest sam. Czyta. Tłum go nie obchodzi. Diogenes, jak wiadomo, mieszkał w beczce, kazał Aleksandrowi Wielkiemu odsunąć się, bo zasłania mu słońce, i chodził po agorze z lampą, szukając uczciwego człowieka. Rafael dał mu środek obrazu, a potem odgrodził go od wszystkich pozostałych postaci. Nikt z nim nie rozmawia. To się zgadza.
Na dole po lewej, klęcząc nad otwartą księgą, siedzi Pitagoras w otoczeniu niewielkiej gromadki uczniów. Młodzieniec w bieli trzyma tabliczkę tak, żeby Pitagoras mógł ją widzieć. Na tabliczce są greckie litery oznaczające proporcje harmoniczne, matematyczny dowód na to, że muzyka jest liczbą. Drugi uczeń za Pitagorasem trzyma zwój z tetraktys, trójkątnym układem dziesięciu punktów, który był świętym symbolem szkoły pitagorejskiej.
Za Pitagorasem, w białym turbanie, zagląda mu przez ramię arabski filozof Awerroes. To jedyny nie-Grek rozpoznawalny po stroju. Rafael umieścił go tu, bo był najważniejszym średniowiecznym komentatorem Arystotelesa, a obecność Arystotelesa na obrazie jest w pewnym sensie zasługą przekładów Awerroesa.
Kim jest kobieta na Szkole ateńskiej?
Na lewo od Pitagorasa, w bieli, w wieńcu laurowym, stoi piękna młoda postać, której tożsamość jest jedną z zagadek obrazu. Niektórzy badacze twierdzą, że to Francesco Maria della Rovere, książę Urbino, namalowany przez grzeczność wobec rodu Della Rovere, z którego pochodził Juliusz. Inni mówią, że to Hypatia z Aleksandrii, matematyczka i neoplatoniczka. Jeśli druga interpretacja jest słuszna, Rafael wmalował kobietę we fresk o filozofii, nikomu o tym nie mówiąc, i zrobił to, dając jej męską fryzurę. Żadne renesansowe źródło nie wymienia tu Hypatii; ta interpretacja jest współczesna, dlatego przewodniki wciąż się asekurują.

Na pierwszym planie pośrodku, w białej tunice, oparty o marmurowy blok, z głową na dłoni, siedzi najsłynniejszy dodatek tego obrazu. Tej postaci nie było w pierwotnym kartonie Rafaela. Dodano ją późno, kiedy reszta fresku była już namalowana, na drugiej warstwie tynku narzuconej na istniejącą ścianę. To Heraklit. A twarz należy do Michała Anioła.
Heraklit: portret Michała Anioła namalowany w sekrecie
Historia jest taka. Pod koniec 1510 roku, mniej więcej rok po tym, jak Rafael zaczął pracę w Segnaturze, rusztowanie w Kaplicy Sykstyńskiej na krótko rozebrano, żeby odsłonić część sklepienia. Michał Anioł, który zazdrośnie strzegł dostępu do niedokończonego dzieła, przez cały czas malowania nikogo nie wpuszczał. Rafael, Bramante i kilku innych wśliznęło się do środka, żeby zobaczyć na wpół ukończone sklepienie.
Rafael wyszedł stamtąd odmieniony. Sklepienie było bardziej muskularne, gwałtowniejsze, bardziej monumentalne niż wszystko, co sam namalował. Wrócił do Stanza della Segnatura, spojrzał na prawie ukończoną Szkołę ateńską i uznał, że czegoś w niej brakuje. Kazał murarzom skuć fragment tynku na pierwszym planie pośrodku i otynkować go na nowo. Kiedy świeża powierzchnia była gotowa, namalował na niej Heraklita.
Heraklit, grecki filozof zwany „płaczącym filozofem”, słynął z nauki, że wszystko płynie i nic nie trwa, oraz z usposobienia, które starożytni opisywali jako ponure, samotnicze i pogardliwe wobec innych ludzi. Rafael dał mu ciało Michała Anioła, jego posępną postawę i jego twarz. Dał mu nawet ubranie Michała Anioła: szorstką tunikę kamieniarza i skórzane buty, a nie togę, którą noszą wszyscy pozostali. To portret namalowany z pamięci po wizycie w Kaplicy Sykstyńskiej, wstawiony do obrazu jako hołd, ale też jako żart. Ten człowiek siedzi samotnie pogrążony w ponurych myślach, bo jest Michałem Aniołem, który dokładnie w tej chwili rzeczywiście siedział samotnie pogrążony w ponurych myślach, kawałek dalej korytarzem.
Jeśli przyjrzysz się uważnie lewej nodze Heraklita, zobaczysz w tynku delikatny szew w miejscu, gdzie łata styka się z otaczającą powierzchnią. Pięćset lat później ślad tej późnej poprawki wciąż widzi każdy, komu chce się popatrzeć.
Euklides z twarzą Bramantego, klęczący z cyrklem
Przejdź na prawą stronę pierwszego planu. Łysy mężczyzna pochyla się z cyrklem w dłoni nad tabliczką i kreśli figurę geometryczną. Otacza go czterech młodych uczniów, a jeden z nich pochyla się tak blisko, że niemal dotyka tabliczki nosem. To Euklides, geometra z III wieku p.n.e., którego Elementy przez dwa tysiące lat były podręcznikiem, z którego każdy Europejczyk uczył się matematyki.
Twarz Euklidesa to twarz architekta Donata Bramantego. Bramante był o piętnaście lat starszy od Rafaela i również pochodził z Urbino, niewielkiego miasta dworskiego, w którym Rafael dorastał. To on zaprojektował nową Bazylikę św. Piotra, a jej kolumnadę Rafael wykorzystał jako architektoniczną ramę całego fresku. Nadanie Euklidesowi twarzy Bramantego było przyznaniem przez Rafaela, że architektura obrazu, dosłownie i w przenośni, jest dziełem Bramantego. Nawiasem mówiąc, to właśnie Bramante zasugerował papieżowi, żeby to zamówienie dostał Rafael, a nie inny kandydat. Portret był zapłatą.
Na haftowanym złotem kołnierzu tuniki Euklidesa widnieje niewielki podpis: litery R.U.S.M. Oznaczają Raphael Urbinas Sua Manu, czyli „Rafael z Urbino, własną ręką”. To jedyna formalna sygnatura malarza na tym fresku. Rafael umieścił ją na człowieku z twarzą Bramantego, przyjaciela, który załatwił mu to zlecenie.
Obok Euklidesa stoją jeszcze trzy postacie, które mają imiona. Zaratustra trzyma globus niebieski. Ptolemeusz, egipski astronom, trzyma globus ziemski, starożytny obraz kosmosu z Ziemią w środku. Obaj stoją twarzą w twarz z globusami w dłoniach, jakby spierali się o to, co umieścić w środku wszechświata. Za Ptolemeuszem, zaglądając mu przez ramię, w miękkim czarnym berecie, stoi ciemnowłosy młodzieniec. To Rafael.
Filozofowie z obrazu Rafaela, których nikt nie potrafi nazwać
Nie każda twarz została rozpoznana. Młodzieniec obok Platona, ten w złotym płaszczu, to prawdopodobnie Ksenofont, historyk i uczeń Sokratesa, ale badacze proponowali też inne odczytania. Brodaty mężczyzna w niebieskim płaszczu na prawo od środkowych schodów może być Plotynem, neoplatonikiem, a może być czystym wymysłem. Trzech mężczyzn rozmawiających z pochylonymi ku sobie głowami w głębi po lewej w ogóle nie zidentyfikowano i prawdopodobnie mieli być typami, a nie konkretnymi osobami.
Rafael wbudował tę niejednoznaczność celowo. Obraz zamówiono jako portret filozofii, a nie jako dokładny katalog filozofów z imienia i nazwiska. Sens tkwi właśnie w tłumie, którego nie da się w całości nazwać: filozofów było więcej, niż zmieści jakakolwiek sala. Patrzysz na próbkę.
Chiaro sprawdza się w Segnaturze, bo to sala, w której kluczem do całego obrazu jest lista imion, a tej listy nie ma na ścianie. Stań przed freskiem, popatrz na Heraklita na jego marmurowym bloku, a historia dłuta z końca 1510 roku, łaty tynku, wtargnięcia do Kaplicy Sykstyńskiej i twarzy Michała Anioła, popłynie ci do ucha dokładnie w chwili, gdy patrzysz na szew.
Sklepienie nad freskiem
Spójrz w górę. Sklepienie Stanza della Segnatura nie jest dekoracyjnym ozdobnikiem. To filozoficzny program czterech ścian ogłoszony z góry. Pośrodku znajduje się ośmiobok z groteskowym medalionem Boga Ojca nad słowami FIAT LUX. Wokół ośmioboku są cztery tonda, po jednym dla dziedziny każdej ze ścian.
Tondo nad ścianą filozofii, czyli nad Szkołą ateńską, przedstawia kobiecą personifikację Filozofii siedzącą na tronie, z dwiema księgami podpisanymi Moralis i Naturalis. Filozofia moralna i filozofia przyrody. To jest podział, który rozwija ściana poniżej. Prawa strona fresku to filozofia przyrody Arystotelesa: obserwacja, pomiar, rzeczy fizyczne. Lewa to filozofia moralna Platona: idee, formy, sfera ponad światem. Sklepienie mówi ci, czego szukać. Ściana mówi, kogo.

Tond na sklepieniu Rafael nie namalował sam. Wykonali je jego pomocnicy według jego projektów. Ale program wyszedł z jego głowy, zapewne z długich rozmów z teologicznym doradcą Juliusza i z Bramantem. Stanza della Segnatura jako całość to jedna z najstaranniej przemyślanych malowanych sal w Europie. Cztery ściany, cztery dziedziny, cztery harmonie. Była to filozofia porządku w tym samym stopniu co filozofia filozofii.
Diogenes, człowiek, który nie chciał się przyłączyć
Wróć do Diogenesa. Wciąż tam jest, sam, na schodach. Jego umiejscowienie to najokrutniejszy żart tego obrazu. To jedyny filozof, o którym słyszał każdy w renesansie i którym nikt nie chciał być. Drwił z Aleksandra. Pluł na marmur. Mieszkał w beczce i ogłosił się obywatelem świata, odrzucając każdą szkołę, łącznie z własną. Rafael dał mu centralną przekątną obrazu, a potem odizolował go od każdej innej postaci, jaka się na nim znajduje.
Ta izolacja jest też decyzją formalną. Leżące ciało Diogenesa dzieli tłum na dwie symetryczne połowy, platoników po lewej i arystotelików po prawej. Jest osią. Jest postacią, wokół której zbudowano kompozycję, choć nikt na obrazie nie zwraca na niego uwagi. Dokładnie tak by mu się podobało.
Jeśli chcesz zrozumieć metodę kompozycyjną Rafaela, najpierw znajdź Diogenesa, a potem posuwaj się od niego na zewnątrz. Każda inna postać jest umieszczona w odniesieniu do niego.
Pitagoras i muzyka sfer
Tabliczka u stóp Pitagorasa to jeden z najstaranniej opracowanych szczegółów obrazu. Rafael namalował na niej pitagorejskie proporcje harmoniczne: diapason, diapente, diatessaron, czyli oktawę, kwintę i kwartę, każdą wyrażoną jako stosunek małych liczb całkowitych. Nie wymyślił tego; skopiował to z traktatu. Traktat napisał jego współczesny, Franchino Gaffurio, teoretyk muzyki, którego diagramy proporcji harmonicznych krążyły po Rzymie od dwudziestu lat.
Ten szczegół jest tu dlatego, że Pitagoras jako pierwszy z Greków twierdził, że muzyka i matematyka to jedno: że wysokość dźwięku drgającej struny zależy od jej długości, która zależy od liczby, a liczba jest zatem językiem, którym w głębi mówi rzeczywistość. Ta idea, muzyka sfer, jest fundamentem wszystkiego, co powiedział Platon stojący nad głową Pitagorasa.
Kompozycja działa więc także w pionie. Pitagoras na ziemi, z proporcjami w ręku. Platon w górze, wskazuje niebo, które te proporcje opisują. Arystoteles wskazuje w dół, na świat fizyczny, w którym te proporcje się przejawiają. Heraklit na marmurowym bloku, nie zgadzając się z niczym. Spór toczy się jednocześnie na trzech poziomach.
Szkoła ateńska: najczęstsze pytania
Kto jest w środku Szkoły ateńskiej?
Platon i Arystoteles, obok siebie na szczycie schodów. Platon, w czerwieni i fiolecie, z twarzą Leonarda da Vinci, wskazuje w górę, na niebo. Arystoteles, w błękicie, trzyma dłoń płasko nad ziemią. Poniżej, samotnie rozciągnięty na schodach, leży Diogenes.
Ile osób jest na Szkole ateńskiej?
Rafael namalował pięćdziesiąt osiem postaci. Tylko kilkanaście z nich da się nazwać z jakąkolwiek pewnością i to właśnie tych trzynaście z ponumerowanej legendy powyżej. Pozostałe miały być raczej typami niż portretami.
Czy Rafael jest na Szkole ateńskiej?
Tak. Stoi przy samej prawej krawędzi, w miękkiej czarnej czapce, i wygląda zza Ptolemeusza i jego globusa. To jedyna postać na fresku, która patrzy prosto na ciebie.
Czy Leonardo da Vinci jest na Szkole ateńskiej?
Tak, jako Platon. Srebrna broda i długi nos w środku obrazu należą do Leonarda, namalowanego przez młodszego artystę, który go czcił.
Czy Michał Anioł jest na Szkole ateńskiej?
Tak, jako Heraklit, zamyślony mężczyzna oparty o marmurowy blok pośrodku pierwszego planu. Rafael dodał go późno, na świeżej łacie tynku, po tym, jak zobaczył sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej Michała Anioła, a szew wciąż jest delikatnie widoczny.
Czy na Szkole ateńskiej jest kobieta?
Być może jedna. Młoda postać w bieli obok grupy Pitagorasa bywa nazywana Hypatią z Aleksandrii, ale inni badacze widzą w niej Francesca Marię della Rovere, księcia Urbino. Żadne renesansowe źródło nie wymienia tu Hypatii, więc traktuj tę interpretację jako współczesny domysł, a nie fakt.
Jak nazywają się filozofowie na Szkole ateńskiej?
Najczęściej rozpoznawane postacie to Sokrates, Alkibiades, Pitagoras, Awerroes, Platon, Arystoteles, Diogenes, Heraklit, Euklides, Zaratustra i Ptolemeusz, a do tego postać nazywana Hypatią i sam Rafael. Każda z nich ma numer na opisanej ilustracji na górze tej strony, razem z informacją, gdzie jej szukać.
Gdzie jest Szkoła ateńska?
To fresk na ścianie Stanza della Segnatura, jednej ze Stanz Rafaela w Muzeach Watykańskich w Rzymie. Sala była prywatną biblioteką papieża Juliusza II, a trasa zwiedzania prowadzi przez nią w drodze do Kaplicy Sykstyńskiej.
Na co zwrócić uwagę, gdy go zobaczysz
Idź do Stanza della Segnatura wcześnie. Muzea Watykańskie prowadzą zwiedzających przez sale w ustalonej kolejności, która kończy się w Kaplicy Sykstyńskiej, więc większość ludzi, docierając do Segnatury, myśli już o następnej sali. Zatrzymaj się. Segnatura jest lepsza niż Kaplica Sykstyńska. Jest mniej zatłoczona. Naprawdę widać postacie.
Trzy szczegóły wynagradzają dziesięć minut przed ścianą.
Po pierwsze, szew. Łata tynku pod Heraklitem jest delikatnie widoczna w bocznym świetle. Stań po prawej stronie fresku i popatrz na środek pierwszego planu. Prostokąt nieco innego tynku daje się zauważyć, jeśli wiesz, czego szukać.
Po drugie, podpis. Litery R.U.S.M. na kołnierzu tuniki Euklidesa. Trzeba podejść blisko. Strażnik cię nie zatrzyma.
Po trzecie, autoportret. Młodzieniec wyglądający zza Ptolemeusza. To jedyna postać na całym obrazie, która patrzy ci w oczy. Namalował to celowo. Chciał, żebyś wiedział, kto to zrobił.
Segnatura to niewielka sala z szybko przesuwającym się tłumem, a na ścianie nie ma żadnego opisu, kto jest kim. Miej otwartą na telefonie ponumerowaną legendę powyżej albo zostaw to Chiaro: zrób zdjęcie dowolnej postaci, a powie ci, kim jest, czyją ma twarz i na co zwrócić uwagę, w twoim języku.
Ta sama metoda z numerami sprawdza się na innych zatłoczonych płótnach, od Straży nocnej Rembrandta po Ostatnią Wieczerzę Leonarda, a cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.
Rafael zmarł jedenaście lat później, w 1520 roku, w wieku trzydziestu siedmiu lat. Zgodnie z jego własnym życzeniem pochowano go w Panteonie. Jego epitafium, napisane przez humanistę Pietra Bemba, brzmi: „Tu leży Rafael, za którego życia natura, matka wszechrzeczy, lękała się, że zostanie przez niego pokonana, a gdy umarł, lękała się, że sama umrze”. Bembo pisał takie wersy tylko dla malarzy, którzy na nie zasłużyli. Wyjdź ze Stanzy, przejdź przez plac Świętego Piotra, dojdź do Panteonu i stań przed prostą szarą płytą, która oznacza grób. Człowiek, który pod nią leży, patrzy na ciebie z rogu fresku w Segnaturze, w czarnej czapce, zza Ptolemeusza, wciąż dwudziestosześcioletni, wciąż nie spuszczając wzroku.