Przejdź do treści

Dlaczego Michał Anioł podpisał Pietę i nigdy więcej się nie podpisał

Opublikowano: • 10 min czytania

Pietà Michała Anioła w swojej kaplicy w Bazylice św. Piotra: Madonna trzyma na kolanach ciało Chrystusa.

Oto dlaczego Michał Anioł podpisał Pietę. Wiosną 1499 roku dwaj mężczyźni w płaszczach pielgrzymów stali w północnym ramieniu transeptu starej Bazyliki św. Piotra i patrzyli na zupełnie nową marmurową rzeźbę. Młoda matka, niewiele starsza od dziewczyny, trzymała na kolanach dorosłego syna. Syn był martwy. Jego mięśnie były zwiotczałe. Prawa ręka zwisała, z luźnymi palcami, niemal muskając jej kolano. Twarz matki pochylała się nad nim w żałobie tak cichej, że wyglądała jak sen.

Pielgrzymi podziwiali dzieło. Jeden z nich zwrócił się do drugiego i wymienił nazwisko rzeźbiarza, który je wykonał. Nazwisko, które wypowiedział, brzmiało Cristoforo Solari.

Trzeci mężczyzna, stojący kilka kroków dalej, to usłyszał. Tym trzecim mężczyzną był Michelangelo Buonarroti. Miał dwadzieścia cztery lata. Spędził nad tym marmurem półtora roku. Właśnie dostarczył go do kościoła na grobowiec francuskiego kardynała. I patrzył, jak obcy ludzie przypisują jego dzieło przeciętnemu rzeźbiarzowi z Mediolanu.

Tej nocy, a może następnej, wrócił do kaplicy ze świecą, dłutem i młotkiem. Wspiął się na rzeźbę. Na szarfie biegnącej ukośnie przez pierś Madonny wyrył pięć łacińskich słów: MICHAEL.A[N]GELVS.BONAROTVS.FLORENT[INVS].FACIEBA[T]. „Michał Anioł Buonarroti, Florentczyk, wykonywał to”.

Potem zszedł. To był jedyny raz w życiu, kiedy podpisał własną rzeźbę. Żył jeszcze sześćdziesiąt cztery lata i nigdy więcej tego nie zrobił.

Dlaczego Michał Anioł podpisał Pietę i dlaczego tego żałował

Historia pochodzi od Giorgia Vasariego, który napisał swoje Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów w 1550 roku i uzupełnił rozdział o Michale Aniele po śmierci rzeźbiarza w 1564 roku. Vasari znał Michała Anioła. Patrzył, jak pracuje. Rozmawiał z ludźmi, którzy byli w Rzymie w 1499 roku, gdy ustawiano Pietę. Kiedy Vasari opowiada ten epizod, nie zgaduje.

Rywalizacja z Cristoforem Solarim, pisze, była zapalnikiem. Solari był lombardzkim rzeźbiarzem, który miał przyzwoitą reputację w Mediolanie, ale w Rzymie nie istniał. Jakimś sposobem grupa zwiedzających stojących przed Pietą przekonała się, że młoda matka wyszła spod ręki z tamtego warsztatu. Michał Anioł to usłyszał i nie mógł puścić tego płazem.

Ale oto część, która ma znaczenie. Michał Anioł wstydził się tego, co zrobił. Vasari starannie zaznacza, że podpis wyryto w chwili podsłuchanej obrazy, a nie jako rutynowy akt autopromocji. Kiedy rzeźbiarz ochłonął, uznał, że właściwą postawą rzeźbiarza jest w ogóle nie ryć swojego nazwiska w dziele. To było chełpliwe. To było zachowanie prostaka. Wielka rzeźba powinna mówić sama za siebie.

Złożył więc prywatne ślubowanie. Nigdy więcej podpisu. I dotrzymał go.

Dawid we Florencji, ponad pięć metrów marmuru, nie jest podpisany. Mojżesz w San Pietro in Vincoli nie jest podpisany. Grobowce Medyceuszy z ich wzniosłymi Jutrzenką, Zmierzchem, Dniem i Nocą nie są podpisane. Umierający Niewolnik i Zbuntowany Niewolnik w Luwrze nie są podpisani. Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej nie jest podpisane. Sąd Ostateczny nie jest podpisany. Ostatnia, Pietà Rondanini, nad którą pracował jeszcze sześć dni przed śmiercią w wieku osiemdziesięciu ośmiu lat, nie jest podpisana.

Jedyny podpis Michała Anioła, jaki mogą zobaczyć zwiedzający Watykan, jedyny, jaki kiedykolwiek wyrył, jest na szarfie biegnącej przez pierś dwudziestoletniej marmurowej Madonny. To podpis człowieka prostującego nieporozumienie. To także, jak uznał później, podpis, którego nie powinien był wyryć.

Szarfa z napisem na Piecie: gdzie jej szukać

Jeśli wejdziesz dziś do Bazyliki św. Piotra, Pietà jest w pierwszej kaplicy po prawej od wejścia. Stoi za grubą kuloodporną szybą, zamontowaną po tym, jak węgiersko-australijski geolog László Tóth zaatakował rzeźbę młotkiem w 1972 roku, odłupując Madonnie nos i część lewego ramienia. Restauracja trwała dziesięć miesięcy.

Pietà w Bazylice św. Piotra, którą widzą dziś zwiedzający, jest więc kilka metrów za szybą, a światło w kaplicy jest zawsze przytłumione. Znalezienie napisu bez przewodnika jest trudne.

Pietà Michała Anioła widziana od przodu, z ukośną szarfą biegnącą przez pierś Madonny, na której rzeźbiarz wyrył swój jedyny podpis.

Spójrz na Madonnę. Spójrz na jej pierś, przez którą biegnie szarfa od lewego ramienia ukośnie w dół do prawego biodra. Szarfa przytrzymuje szatę. Na tej szarfie, rzymską kapitałą, Michał Anioł wyrył swoje imię.

Litery są małe. Nie są eleganckie. Są wydrapane, a nie starannie wykute. Michał Anioł był Florentczykiem, który przez całe życie studiował klasyczne inskrypcje i mógłby podpisać dzieło pięknym humanistycznym pismem, gdyby to zaplanował. Nie zaplanował. Zrobił to w nocy, w pośpiechu, w gniewie. Litery tak właśnie wyglądają.

Szarfa z napisem to jedyny podpis na rzeźbie i jedyna rzecz na niej, która nie była częścią pierwotnego projektu. Wszystko inne wykuwano przez miesiące według planu. Litery wyryto podczas jednej sesji, prawdopodobnie w kilka godzin, po ciemku.

Jedyne dzieło, które Michał Anioł podpisał, jego własnymi słowami

W 1549 roku, pięćdziesiąt lat po tym zdarzeniu, florencki pisarz o sztuce Benedetto Varchi napisał do Michała Anioła w Rzymie i poprosił go o potwierdzenie tej historii. Michał Anioł miał siedemdziesiąt cztery lata. Od czterdziestu lat był najsłynniejszym żyjącym artystą w Europie. Odpowiedział na list Varchiego na piśmie, a list się zachował.

Potwierdził epizod. Potwierdził podsłuchane przypisanie dzieła Solariemu. Potwierdził, że wyrył podpis tamtej nocy w gniewie. I potwierdził, że potem tego żałował i postanowił nigdy więcej nie podpisać żadnego dzieła.

Jedyne dzieło, które Michał Anioł podpisał, jest więc jedynym, którego podpisanie potrafimy datować, i jedynym, którego podpisanie artysta sam nam wyjaśnił. Każde inne jego dzieło przypisuje się na podstawie stylu, dokumentów, relacji współczesnych, podpisów pod umowami zachowanymi w archiwach rzymskich i florenckich. Sam podpis, litery na szarfie, jest w jego karierze jedyny w swoim rodzaju.

Warto się nad tym zatrzymać. Michał Anioł dożył osiemdziesięciu ośmiu lat. Stworzył więcej udokumentowanych dzieł niż jakikolwiek rzeźbiarz jego pokolenia. I w całym tym dorobku, od prac piętnastoletniego ucznia w ogrodzie Wawrzyńca Medyceusza aż po ostatnią niedokończoną Pietę, nad którą stukał młotkiem w tygodniu swojej śmierci, jest dokładnie jeden wyryty podpis. Na jednej rzeźbie. Wyryty w pośpiechu. Po jednym nieporozumieniu. Przez dwudziestoczterolatka, który potem uznał, na resztę życia, że był zbyt głośny.

Co znaczy łaciński napis na marmurze Piety

Łacina napisu też coś mówi. MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT. Najciekawszy jest wybór czasownika. FACIEBAT to czas przeszły niedokonany. Znaczy „wykonywał”, a nie „wykonał”.

To była formuła, której używali rzymscy rzeźbiarze. Pliniusz Starszy pisał, że wielcy rzeźbiarze greccy podpisywali swoje dzieła w czasie przeszłym niedokonanym właśnie po to, by wyrazić skromność, jakby chcieli powiedzieć: nie skończyłem tego, to tylko dzieło, nad którym byłem w trakcie pracy, ktoś inny zawsze mógłby zrobić to lepiej. FECIT, „wykonał”, było śmiałym, zamkniętym stwierdzeniem. FACIEBAT było skromnym, niedokończonym.

Znaczenie napisu na marmurze Piety to więc nie tylko imię, ale też zabarwiona rzymską tradycją deklaracja skromności, nawet w samym akcie podpisywania. Michał Anioł mówił jednym tchem: wykonałem to i tak naprawdę nie skończyłem. Ta skromność była na pokaz. Znał łacinę. Zaznaczał swoją obecność wewnątrz tradycji pokory rzeźbiarzy, o której czytał u Pliniusza.

Ale skromność nie uchroniła go przed jego własnym późniejszym osądem. Patrząc wstecz, uznał, że nawet FACIEBAT było za dużo. Jedynym właściwym podpisem był brak podpisu. Dzieło mówiło samo za siebie.

Madonna w rzeźbie Michała Anioła: dlaczego jest młoda

Detal Piety Michała Anioła z młodą twarzą Madonny pochyloną nad ciałem syna w cichym, skierowanym w dół skupieniu, a nie w jawnej rozpaczy.

Jest jeszcze coś, co ludzie zauważają w Bazylice św. Piotra: Madonna na Piecie jest młodsza od swojego syna. Jest pogodna, ma gładką twarz, może osiemnaście lat, a trzyma mężczyznę około trzydziestu trzech lat. To wygląda niewłaściwie. Każda inna Pietà w sztuce renesansu pokazuje pogrążoną w żałobie kobietę w średnim wieku. Michał Anioł zrobił z niej dziewczynę.

Kiedy na początku XVI wieku zwiedzający się na to skarżyli, odpowiedział. Ascanio Condivi, jego biograf i uczeń, zapisał to wyjaśnienie. Kobiety czyste, mówił Michał Anioł, dłużej zachowują młodość niż kobiety, które czyste nie są. Maria była najczystszą kobietą, jaka kiedykolwiek żyła. Dlatego pozostałaby młoda na zawsze. Madonna w rzeźbie Michała Anioła to teologiczny argument w kamieniu: czystość chroni ciało.

To dziwna odpowiedź i nie wszyscy ją przyjmują. Niektórzy historycy sztuki uważają, że prawdziwy powód jest kompozycyjny. Jeśli matka jest w tym samym wieku co syn, nie może utrzymać jego ciała na kolanach, nie wyglądając na przeciążoną. Michał Anioł musiał wyrzeźbić kobietę dość silną i dość młodą, żeby utrzymała martwego mężczyznę na kolanach, inaczej rzeźba osunęłaby się w groteskę. Młodość to w równym stopniu rozwiązanie konstrukcyjne, co teologiczne.

Bez względu na powód symbolika młodej Marii w Piecie to jedna z pierwszych rzeczy, które zauważają zwiedzający, i pierwszy powód, dla którego rzeźba wciąż wydaje się świeża, a nie znajoma. Każda Pietà, jaką widziałeś w muzeum, ma płaczącą starszą kobietę. Ta nie ma.

Noc, w którą Michał Anioł wspiął się na rzeźbę

Pomyśl o samym fizycznym akcie. Pietà ma około 1,8 metra wysokości. Szarfa Madonny biegnie przez jej pierś mniej więcej na wysokości ramion samej rzeźby, czyli około półtora metra nad ziemią. Żeby wyryć na niej litery, Michał Anioł musiał wspiąć się na marmur albo przyciągnąć do niego stopień, albo jedno i drugie. Potrzebował światła. Musiał pracować na tyle cicho, żeby nikt w nocnej bazylice nie przyłapał go na oszpecaniu kaplicy.

Wyrył napis. Musiało to zająć co najmniej godzinę ostrożnego stukania małym dłutem. Oświetlała go świeca. Reszta bazyliki była ciemna. Działo się to w ostatnich tygodniach 1499 roku albo w pierwszych tygodniach 1500, a więc było zimno. Miał dwadzieścia cztery lata, był sławny we Florencji, ale w Rzymie wciąż był nikim, i stał na rzeźbie, którą właśnie skończył, drapiąc swoje imię w kamieniu, który polerował przez miesiące.

Chiaro odczytuje relacje Condiviego i Vasariego o podsłuchanym błędnym przypisaniu, gdy stoisz przed szybą, więc nocne rycie przy świecy brzmi ci w uchu pod tym samym kątem, pod którym twoje oko patrzy w dół na szarfę. Łacińskie litery przestają być ozdobą i stają się wyznaniem.

Kiedy wrócił rano – albo kiedy zrobiło się jasno i zobaczył, co zrobił – nie poprosił o usunięcie napisu. Był na to zbyt dumny. Ale też wstydził się tej próżności na tyle, że obiecał sobie, że to się nigdy nie powtórzy. I nigdy się nie powtórzyło.

Na co zwrócić uwagę podczas wizyty

Pietà jest w pierwszej kaplicy po prawej od wejścia do Bazyliki św. Piotra. Rzeźba stoi za szybą. Tłum jest często gęsty. Jest strażnik. Światło jest przytłumione.

Zrób trzy rzeczy.

Po pierwsze, znajdź twarz Madonny. Patrzy w dół. Oczy ma zamknięte albo prawie zamknięte. Jej wyraz to nie rozpacz. To rodzaj skierowanej w dół uwagi, jakby słuchała czegoś, co mówi jej martwe ciało. Większość zwiedzających widzi rozpacz. Rozpacz to niewłaściwe słowo. Właściwe słowo to uwaga.

Po drugie, znajdź syna. Jego ciało opada na jej kolana długą przekątną. Prawa ręka zwisa. Głowa opada do tyłu. Mięśnie są idealnie rozluźnione. Michał Anioł jako nastolatek dostał pozwolenie na sekcje zwłok w szpitalu Santo Spirito we Florencji, a anatomia jest tu najdokładniejsza ze wszystkich kiedykolwiek wyrzeźbionych Piet. Patrzysz na martwe ciało wykonane przez rzeźbiarza, który przyglądał się martwym ciałom.

Po trzecie, znajdź szarfę. Prowadź po niej wzrokiem od lewego ramienia Madonny w dół i w poprzek do prawego biodra. Pośrodku, małą rytą rzymską kapitałą, jest imię. Trudno je dostrzec przez szybę. Strażnik czasem je wskaże, jeśli poprosisz. Gdy już je znajdziesz, cała rzeźba się zmienia.

Ten napis to puls dzieła. To jedyne miejsce, w którym Michał Anioł zapomniał się i na głos przyznał się do dzieła. Wszędzie indziej pozwolił mówić marmurowi. Tutaj, na długość jednego napisu, mówił za niego.

Puenta

Miał dwadzieścia cztery lata, gdy wyrył te litery. Miał osiemdziesiąt osiem, gdy umarł. Przez sześćdziesiąt cztery lata nie podpisał już żadnej rzeźby, nie umieścił swojego imienia na żadnym fresku, nie wyrył inicjałów w żadnym rogu. Pietà była ostatnim dziełem, którego nie potrafił wypuścić z rąk. I dzięki tej jednej porażce jest jedynym dziełem, na które możemy patrzeć i wiedzieć, z jego własnej ręki, że wiedział, że to on je stworzył.

Źródła ilustracji