Przejdź do treści

Malarz, który rozsławił Bosfor: Tophane Ajwazowskiego, 1884

Opublikowano: • 8 min czytania

Iwan Ajwazowski, Konstantynopol. Meczet w Tophane (1884)

W 1845 roku trzydziestoletni ormiański malarz z krymskiego portowego miasteczka Teodozja po raz pierwszy wpłynął na Bosfor, na pokładzie okrętu flagowego rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, i zobaczył, jak kopuła meczetu Nusretiye łapie poranne słońce nad nabrzeżem Tophane. Został w Konstantynopolu pół roku. Przez następne pół wieku wracał co najmniej dziewięć razy. Namalował to miasto około czterdziestu razy. Płótno z 1884 roku, nazywane czasem Konstantynopol. Meczet w Tophane, to jedno z późnych, bo Iwan Ajwazowski miał sześćdziesiąt siedem lat, gdy je malował, i to obraz, którego najczęściej używa się, żeby pokazać, co było dziwnego w całej jego karierze. Ten sam widok, tego samego meczetu, na tym samym nabrzeżu, namalował ponad pół tuzina razy w ciągu czterdziestu lat, a każda wersja wygląda tak, jakby właśnie wczoraj odkrył to miejsce. Konstantynopolitańskie obrazy Ajwazowskiego to studium obsesji, która nigdy nie przestała przypominać pierwszego spojrzenia.

Malarz, którego Rosja nie przestawała zamawiać

Ajwazowski urodził się jako Howhannes Ajwazian w 1817 roku w Teodozji, na krymskim wybrzeżu Imperium Rosyjskiego. Jego rodzina była ormiańska. Wcześnie wykazał oczywisty talent, miejscowy burmistrz opłacał mu lekcje rysunku, a w wieku trzynastu lat został przyjęty do Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, najbardziej prestiżowej szkoły artystycznej w rosyjskim świecie. W wieku dwudziestu trzech lat był oficjalnym malarzem rosyjskiej marynarki wojennej. To tytuł, który nie przekłada się dobrze na współczesne realia. Przydzielono go do pływania z Flotą Czarnomorską, miał być świadkiem prawdziwych starć morskich i je malować. Car Mikołaj I osobiście zatwierdzał zamówienia. Zanim Ajwazowski zmarł w 1900 roku, namalował od pięciu do sześciu tysięcy ukończonych obrazów olejnych. Ta liczba nie jest zgadywaniem. Ajwazowski prowadził obszerne zapiski. Pracował szybko, pracował regularnie i umarł z pędzlem w dłoni, dosłownie, w swojej pracowni w Teodozji, przed płótnem zatytułowanym „Wybuch tureckiego okrętu”, którego nigdy nie skończył.

Iwan Ajwazowski, Autoportret (1874), w wieku pięćdziesięciu siedmiu lat, dziesięć lat przed obrazem z Tophane

Miał dwa tematy. Pierwszym było morze, w każdym nastroju: księżycowa cisza, huragan, bitwa, martwa flauta, piana fali rozbijającej się o umierającego marynarza uczepionego drzewca. Drugim był Konstantynopol. Czasem malował inne miasta, Wenecję, Neapol, Petersburg od strony Newy, wybrzeże Egiptu, ale miastem, do którego wracał z cierpliwością pielgrzyma, była stolica Imperium Osmańskiego. Miał osmańskich mecenasów, w tym sułtana Abdülmecida I, który w 1856 roku nadał mu Order Mecidiye, a później Abdülhamida II, który zawiesił obrazy Ajwazowskiego w Pałacu Dolmabahçe. Był prawdopodobnie jedynym wielkim XIX-wiecznym malarzem, którego prace osobiście kolekcjonowali zarówno rosyjski car, jak i osmański sułtan, którzy w tamtym czasie w zasadzie byli ze sobą w stanie wojny. Zachował rosyjskie zamówienia i zachował osmańskie. Malował Konstantynopol dla obu publiczności.

Dlaczego wciąż wracał

Widok na obrazie z 1884 roku jest uchwycony gdzieś z wody, z patrzeniem na południe przez zatokę w stronę europejskiego brzegu. Duży meczet z kopułą pośrodku to Nusretiye Camii, „Meczet Zwycięstwa”, ukończony w 1826 roku. Stał tuż nad odlewnią armat Tophane i dlatego okolicę nazywano Tophane, „miejscem armat”, i dlatego w większości tytułów Ajwazowskiego meczet jest określany nazwą dzielnicy, a nie własną. Za meczetem, na wyżej położonym terenie, widać sylwetkę genueńskiej wieży Galata, zbudowanej w 1348 roku. Minaret na pierwszym planie należy do meczetu Kılıç Ali Paszy na nabrzeżu. Po prawej, schodząc ku Bosforowi, stoją drewniane rezydencje Beyoğlu. Na pierwszym planie kaik, długa, wąska osmańska łódź wiosłowa, przewozi sześć postaci przez różowopomarańczową wodę. Na rufie siedzi dwóch mężczyzn w białych turbanach. Naprzeciwko nich siedzi kobieta w jasnym stroju. Woda pod łodzią robi coś, co Ajwazowski malował lepiej niż ktokolwiek w XIX wieku: jest lekko przejrzysta, widać kilwater zarówno na powierzchni, jak i pod nią.

To jest sztuczka, dzięki której jego obrazy Konstantynopola zachowały życie w dziesiątkach wersji. Bosfor o pewnych porach dnia jest naprawdę dziwny. Woda jest pełna zawieszonego mułu z Dunaju i Donu i o wschodzie oraz zachodzie słońca nie odbija nieba czysto, jak robi to włoskie jezioro. Zatrzymuje światło trochę w sobie, tak jak naoliwiony jedwab. Ajwazowski nauczył się malować ten efekt w latach 40. XIX wieku, podczas swojego pierwszego długiego pobytu, i dopracowywał go do końca życia. W 1884 roku miał sześćdziesiąt siedem lat i potrafił to zrobić laserunkami tak cienkimi, że przez wodę widać kierunek ruchów pędzla. Nie pracował na podstawie olejnych szkiców z plenera. Pracował z pamięci, w pracowni, na suchym, zagruntowanym płótnie, często kończąc duże dzieło w jeden dzień. Twierdził, a jego asystenci to potwierdzali, że zanim zaczął, widział cały obraz w głowie.

Nusretiye Camii (Meczet Zwycięstwa) w Tophane, ukończony w 1826 roku, tak jak stoi dziś na nabrzeżu Bosforu

Meczet, który nie pasował sam do siebie

Kiedy Ajwazowski zobaczył Nusretiye Camii po raz pierwszy, był to stosunkowo nowy budynek. Sułtan Mahmud II zbudował go w latach 1823-1826, a ukończono go w roku, w którym rozwiązał korpus janczarów w krwawej czystce, w której w Stambule zginęły tysiące żołnierzy. Meczet był pomnikiem zwycięstwa, „Nusretiye” znaczy „zwycięstwa”, ale zwycięstwo, które upamiętniał, było wewnętrzne: sułtana nad własną armią. Architektem był Krikor Balian, Ormianin, założyciel dynastii Balianów, która zaprojektowała większość wielkich późnoosmańskich budynków w Konstantynopolu, w tym Pałac Dolmabahçe. Krikor Balian zaprojektował meczet w europejskim stylu empire, ze skręconymi jak korkociąg minaretami, medalionami z girlandami i jedną wysoką kopułą na smukłym bębnie, bardziej przypominający paryską operę niż klasyczny osmański meczet. Efekt jest nie do pomylenia na tle panoramy miasta i dlatego Ajwazowski, malując Konstantynopol, ciągle do niego wracał. Był to najbardziej obco wyglądający meczet w mieście, a on był ormiańskim malarzem z Krymu, który na zamówienie sułtana malował budynek zaprojektowany przez ormiańskiego architekta dla uczczenia zwycięstwa sułtana nad własną armią. Obraz z Tophane z 1884 roku jest skomplikowany, zanim jeszcze zaczniesz mu się przyglądać.

Chiaro prowadzi wzrok od kaiku na pierwszym planie w górę przez minaret, przez kopułę, aż do wieży Galata na wzgórzu, w kolejności, w jakiej Ajwazowski budował obraz, więc rozumiesz, jak miasto oddala się w głąb, zanim skupisz się na wodzie.

Ajwazowski, Widok Konstantynopola i Bosforu, pokrewna kompozycja z tych samych dziesięcioleci

Co obraz robi, czego nie potrafią zdjęcia

Stań blisko płótna w muzeum, które je posiada, a zobaczysz sztuczkę, której Ajwazowski używał, żeby woda świeciła. Niebo i spodnią warstwę wody namalował w tej samej temperaturze barwnej, w wysokim, ciepłym różowopomarańczowym tonie, a potem nałożył na to właściwą powierzchnię morza serią cienkich szaroniebieskich laserunków. Oko odczytuje blask jako pochodzący z samej wody, a nie z odbitego w niej nieba. Fotografie obrazu całkowicie to spłaszczają. Reprodukcje wyglądają ładnie. Oryginał wygląda, jakby był oświetlony od spodu. Tej samej techniki używał w swoich słynniejszych obrazach burz, gdzie daje odwrotny efekt: ciepły róż pod czarną falą czyta się jako gasnący blask ostatniej świadomej chwili marynarza. Tutaj daje miasto unoszące się na różowej wodzie w godzinie tuż po zachodzie słońca. Niebo jest zimną częścią. Woda jest ciepłą. Odwróć to, czego się spodziewasz, a obraz wskoczy na swoje miejsce.

Postacie w kaiku są celowo mało szczegółowe. Ajwazowski nie był malarzem postaci i wiedział o tym. Kiedy potrzebował ludzi w scenie marynistycznej, czasem prosił innych malarzy, w tym Ilję Riepina, żeby dodali je za niego. On malował łódź. Riepin malował ludzi. Nie ma zapisów o tym, kto namalował postacie na obrazie z Tophane z 1884 roku, ale niewyraźne dotknięcie pędzla pasuje do Ajwazowskiego pracującego samodzielnie i pod presją terminu.

Na co zwrócić uwagę

Trzy rzeczy, kiedy już znajdziesz obraz. Po pierwsze, kopuła. Nusretiye to nie klasyczna osmańska kopuła na pendentywach. Jest płytsza, osadzona na bębnie, a sylwetka u Ajwazowskiego jest na tyle precyzyjna, że można ją porównać ze zdjęciem budynku dzisiaj. Po drugie, woda pod kaikiem. Kilwater jest namalowany zarówno na powierzchni, jako piana, jak i pod powierzchnią, jako zawijas ciemniejszej wody pod spodem. Łódź nie unosi się na wodzie; jest w niej do połowy zanurzona. Po trzecie, minaret na skraju po lewej, lekko ucięty przez ramę. Należy do meczetu Kılıç Ali Paszy, zaprojektowanego przez Mimara Sinana w latach 80. XVI wieku. Ajwazowski niemal na pewno malował miasto takim, jakim zapamiętał je podczas wizyty w 1845 roku, i dlatego klasyczne XVI-wieczne zabytki i nowoczesny meczet z lat 20. XIX wieku stoją obok siebie, jakby od zawsze należały do tej samej panoramy.

Puenta

Ajwazowski namalował Konstantynopol po raz ostatni w 1899 roku, na rok przed śmiercią. Miał osiemdziesiąt dwa lata. Był to nocny widok Bosforu w świetle księżyca, z niemal tego samego punktu co Tophane z 1884 roku. Malował ten sam widok od pięćdziesięciu czterech lat. Nikt go nie prosił, żeby nie przestawał. Nie przestawał, bo światło odbijające się od wody w Konstantynopolu w godzinie tuż po zachodzie słońca było czymś, co postanowił nauczyć się malować dokładnie, a jeszcze nie skończył.

Źródła ilustracji