Przejdź do treści

Wędrowiec nad morzem mgły: znaczenie, mężczyzna na skale i gdzie zobaczyć obraz

Opublikowano: • 16 min czytania

Mężczyzna z rozwianymi przez wiatr rudawymi włosami, w ciemnozielonym surducie i z laską, stoi tyłem do nas na ciemnym skalnym szczycie i patrzy na morze mgły, z którego pod bladym niebem wyłaniają się skalne iglice, zalesione grzbiety, wysoka góra po lewej i skalna wieża po prawej.

3 czerwca 1813 roku Caspar David Friedrich usiadł u stóp piaskowcowej skały nad Łabą i narysował ją ołówkiem. Tej wiosny Saksonia była polem bitwy, a on wyjechał z Drezna, by przeczekać wojnę Napoleona u przyjaciela we wsi Krippen. Rysunek nie jest niczym szczególnym. Bryła kamienia, starannie wycieniowana. Kilka lat później postawił na niej mężczyznę.

Ten mężczyzna to Wędrowiec nad morzem mgły i stoi do nas tyłem. Nigdy nie widzimy jego twarzy. Widzimy rozwiane przez wiatr włosy, zielony surdut, laskę i widok, na który patrzy, a który składa się głównie z chmur. To chyba najbardziej rozpoznawalny niemiecki obraz na świecie. Wisi w Hamburger Kunsthalle, gdzie zwiedzający bezwiednie naśladują jego postawę.

A teraz rzecz dziwna. Przez ponad sto lat od namalowania obrazu nikt nic o nim nie zapisał. Żadnego listu, żadnej sprzedaży, żadnego spisu z wystawy za życia Friedricha nie udało się z nim powiązać. Najsłynniejszy obraz romantyzmu wyłonił się z mgły w berlińskiej galerii około 1939 roku, bez sygnatury, bez daty i bez tytułu.

Dlaczego mężczyzna odwrócony plecami stał się lustrem dla wszystkich

Obraz jest mniejszy, niż większość ludzi się spodziewa. Ma 94,8 na 74,8 centymetra. Mężczyzna stoi dokładnie pośrodku, na osi pionowej. Grzbiety po lewej i prawej opadają w jego stronę i spotykają się za jego piersią, jakby cały krajobraz spływał do jednej osoby. Szczyty sterczą z mgły jak wyspy, a horyzont rozpuszcza się w niebie niemal tego samego koloru.

Friedrich raz za razem odwracał swoje postacie od nas. Historycy sztuki nazywają to Rückenfigur, postacią widzianą od tyłu. Działa ona na dwa sposoby naraz. Blokuje nas, bo plecy są zamkniętymi drzwiami. I zaprasza, bo kiedy nie widzimy twarzy, przestajemy przyglądać się człowiekowi i zaczynamy pożyczać jego oczy. Amerykański badacz Joseph Leo Koerner zbudował wokół tego całą książkę, „Caspar David Friedrich and the Subject of Landscape”, dowodząc, że prawdziwym tematem Friedricha nie są góry, lecz doświadczenie stania przed nimi.

To najprostsza odpowiedź na pytanie, co obraz znaczy. To obraz o patrzeniu. Friedrich sam to powiedział w jednej ze swoich najbardziej znanych notatek: malarz powinien malować nie tylko to, co widzi przed sobą, lecz także to, co widzi w sobie. A o pogodzie napisał, że gdy krajobraz spowija się mgłą, wydaje się większy i bardziej wzniosły.

Wędrowiec nad morzem mgły, ponumerowany

Wędrowiec nad morzem mgły z dziesięcioma ponumerowanymi kółkami oznaczającymi plecy wędrowca, jego rozwiane włosy, laskę, skałę na pierwszym planie, poszarpane skały po lewej, wysoką górę na lewym horyzoncie, skalną wieżę po prawej, zalesione skały po prawej, morze mgły i zbiegające się grzbiety.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie.

#SzczegółGdzie go szukaćCo to jest
1WędrowiecDokładnie pośrodkuNieznany mężczyzna w ciemnozielonym surducie, widziany od tyłu
2Jego włosyU góry postaciRudawe, zmierzwione, podwiane przez wiatr
3LaskaW jego prawej dłoniLaska wędrowca, nie szpada
4Skała na szczyciePierwszy planWzorowana na skale u stóp Kaiserkrone, narysowanej w 1813 roku
5Poszarpane skały, po lewejLewy plan środkowyZwykle identyfikowane jako Gamrig koło Rathen
6Wysoka góraLewy horyzontRosenberg albo Kaltenberg, w Czechach
7Skalna wieżaPrawe tłoZirkelstein, mała góra stołowa
8Zalesione skały, po prawejPrawy plan środkowyKolejny piaskowiec, ze studiów Friedricha w tej okolicy
9Morze mgłyWszędzie pod nimWedług tytułu prawdziwy temat
10Zbiegające się grzbietyPo obu stronachLinie, które prowadzą wzrok prosto do jego piersi

Góry są prawdziwe, widok nie

Szczegół prawego tła obrazu: blada skała w kształcie wieży wznosi się nad zamglonymi zboczami, długi zalesiony grzbiet opada ku środkowi, a w dole jest mgła.

Każda skała na tym obrazie istnieje. Do większości można dojść pieszo w jedno popołudnie. Ten region to Góry Połabskie, które Niemcy po swojej stronie granicy nazywają Saksońską Szwajcarią, a Czesi po swojej Czeską Szwajcarią. To krajobraz płaskich stołowych gór i piaskowcowych wież, wyrzeźbiony przez Łabę, a jesiennymi porankami naprawdę wypełnia się mgłą aż po wierzchołki drzew.

Friedrich przemierzał go ze szkicownikiem. Skała pod stopami wędrowca pochodzi z ołówkowego studium skalnego pagórka niedaleko Kaiserkrone, niewielkiego wzgórza w kształcie korony nad wsią Schöna, datowanego w szkicowniku z Krippen na czerwiec 1813 roku. Poszarpaną formację po lewej zwykle utożsamia się z Gamrigiem, grupą skał koło Rathen, którą narysował już w maju 1808 roku. Wieża na prawym horyzoncie to Zirkelstein, mała góra stołowa w niewielkiej odległości pieszo od Kaiserkrone. Wielki stożek po lewej leży po drugiej stronie granicy, w Czechach: to Rosenberg albo Kaltenberg; badacze wciąż spierają się, który.

Szeroki letni widok na zalesione wzgórza w rejonie Gór Połabskich, z małą płaską skałką wznoszącą się na dalekim horyzoncie pod bladobłękitnym niebem, w prawym górnym rogu kadr zamyka gałąź.

A teraz haczyk. Nie ma miejsca, z którego można zobaczyć ten widok. Szkice powstały w odstępie lat, z różnych wzgórz, w różnych kierunkach, a Friedrich przestawił je w swojej drezdeńskiej pracowni jak scenograf przesuwający kulisy. Z Kaiserkrone Zirkelstein i Gamrig po prostu nie układają się w ten sposób. Widok jest złożony z kawałków. Prawdziwe miejsce, które nigdy nie istniało.

Friedrich nie wymyślał natury. Zbierał ją, kawałek po kawałku, i budował krajobraz pasujący do czegoś, co miał w głowie. Dziś z Krippen prowadzi szlak Caspara Davida Friedricha z kamienną stelą, na której widnieje relief tego obrazu, więc można stanąć na prawdziwych skałach i zobaczyć, jak wiele przestawił.

Kim jest mężczyzna w zielonym surducie?

Szczegół wędrowca od tyłu: rozwiane rudoblond włosy, biały kołnierzyk, ciemnozielony surdut dopasowany w talii, lewa dłoń na biodrze, a w prawej cienka laska.

Surdut nie jest czarny. Z bliska widać bardzo ciemną zieleń, wysoki kołnierz i krój dopasowany w talii, z długimi połami. Ten surdut udźwignął więcej teorii niż jakakolwiek inna część garderoby w sztuce niemieckiej.

Pierwsza teoria wyszła od Ludwiga Grotego, historyka sztuki, który jako pierwszy opublikował obraz w sierpniu 1950 roku. Odczytał surdut jako mundur ochotnika strzelca, jednego z Jäger, którzy zgłosili się w 1813 roku, by walczyć z Napoleonem w tym, co Niemcy nazywają wojnami wyzwoleńczymi. Jeśli tak, to mężczyzna na skale jest żołnierzem poległym w tej wojnie, a obraz jest pomnikiem. Mgła pod nim to świat, który opuścił.

Potem pojawiło się nazwisko. Odręczna notatka niejakiego Karla Wilhelma Jähniga mówi, że postać to „Herr von Brincken”, opisany jako saski urzędnik leśny. Z biegiem lat kolejne opowieści uczyniły z niego konkretną osobę: pułkownika Friedricha Gottharda von Brinckena, oficera poległego w walce z Francuzami. To dobra historia i w internecie wszędzie znajdziesz ją podaną jako fakt. Ślad w dokumentach jest dużo cieńszy niż sama historia. Udokumentowani kandydaci o tym nazwisku albo zmarli długo przed 1813 rokiem, albo, w jednym przypadku, żyli do 1846 roku, i nikt nie powiązał żadnego z nich z Friedrichem listem czy płatnością. Niemiecki historyk sztuki Helmut Börsch-Supan nadal uważa, że obraz upamiętnia zmarłego. Inni sądzą, że szukanie nazwiska nie ma sensu.

Trzecie odczytanie widzi w obrazie politykę. Po klęsce Napoleona młodzi niemieccy nacjonaliści nosili ciemny, dopasowany surdut, który nazywali altdeutsch, staroniemieckim, na znak protestu przeciw francuskiej modzie i przywróconym książętom. W 1819 roku postanowienia karlsbadzkie uderzyły w ten ruch. Friedrich mu sprzyjał. Gdy namalował dwóch mężczyzn w takim stroju wpatrzonych w księżyc, miał podobno powiedzieć, że knują demagogiczne intrygi. W tym odczytaniu wędrowiec to młody człowiek o niebezpiecznych poglądach, stojący nad krajem, który jeszcze nie stał się narodem.

Portret do popiersia mężczyzny po trzydziestce z gęstymi rudoblond włosami i bokobrodami, zmarszczonym czołem i twardym spojrzeniem w bok, w szarozielonym surducie z wysokim kołnierzem nałożonym na biały kołnierzyk.

Jest też odpowiedź najprostsza. Niektórzy uważają, że to sam Friedrich. Włosy się zgadzają. Na portrecie namalowanym przez jego przyjaciela Gerharda von Kügelgena, który też wisi w Hamburgu, Friedrich ma tę samą rudawą czuprynę, ten sam wysoki zielony kołnierz i minę człowieka, który wolałby być na górze. To może być autoportret, pomnik, manifest polityczny albo wszystko naraz. Friedrich nie zostawił żadnego wyjaśnienia, a odwrócone plecy sprawiają, że nigdy nie musi go podawać.

Obraz ze 120-letnią luką

Tu historia robi się naprawdę dziwna. Friedrich był sławny za życia, a potem zapomniany. Jego ciemne, ciche krajobrazy wyszły z mody jeszcze przed jego śmiercią w Dreźnie w 1840 roku. W Niemczech odkryto go na nowo na wielkiej wystawie w Berlinie w 1906 roku, ale ten obraz nie był częścią tego odkrycia, bo nikt nie wiedział, gdzie jest.

Wypływa pod koniec lat 30. w berlińskiej galerii marszanda Wilhelma Augusta Luza, gdzieś przed wrześniem 1939 roku. W latach 1943-1945 należał do kolekcjonera w Essen, a po wojnie przechodził przez prywatne ręce w Westfalii. Grote opublikował go w 1950 roku. Latem 1959 roku został anonimowo wypożyczony na wystawę w Tate Gallery w Londynie pod tytułem, który dziś brzmi niemal komicznie: „Mountaineer in a Misty Landscape”, czyli „Alpinista w zamglonym krajobrazie”.

W grudniu 1970 roku hamburska fundacja kupiła go za 600 000 marek niemieckich, z inicjatywy nowego dyrektora Kunsthalle, Wernera Hofmanna. Trafił do muzeum jako stały depozyt i stał się dwunastym Friedrichem w kolekcji. W 2024 roku dwie badaczki proweniencji z Kunsthalle, Ute Haug i Nadine Bauer, opublikowały studium jego historii i nie zdołały zamknąć luki. Od pracowni Friedricha do końca lat 30., przez mniej więcej 120 lat, ślad jest pusty.

Datowanie od dziesięcioleci przesuwa się od ok. 1815 do ok. 1820 roku, bo żaden dokument go nie ustala. Kunsthalle podaje ok. 1817; wiele książek podaje 1818, rok, w którym Friedrich ożenił się z Caroline Bommer. Nawet tytuł jest współczesnym umownym określeniem.

Wzniosłość wyjaśniona na jednej skale

Rozległy pas jasnego piasku pod ogromnym ciemnym szarozielonym niebem, z maleńką postacią w ciemnym habicie stojącą samotnie przy brzegu i wąskim pasem ciemnego morza dalej.

Jeśli szukasz jednego słowa, które wyjaśnia, dlaczego ten obraz działa, to jest nim wzniosłość. W 1757 roku irlandzki filozof Edmund Burke oddzielił piękno, które sprawia nam przyjemność, od wzniosłości, która nas przytłacza. Burze, urwiska, oceany, ciemność, nieskończoność. Wzniosłość to przyjemność zmieszana ze strachem. Czujesz się mały i jakoś jest to przyjemne.

Kilka lat przed wędrowcem Friedrich namalował „Mnicha nad brzegiem morza”, dziś w berlińskiej Alte Nationalgalerie: maleńką postać na pasie piasku pod pustym, przytłaczającym niebem. Jeden z krytyków, Heinrich von Kleist, napisał, że patrząc na niego, czuje się tak, jakby ktoś odciął ci powieki.

Wędrowiec odwraca ten układ. Mnicha miażdży nieskończoność. Wędrowiec stoi na jej szczycie. Jest duży, centralny, wyprostowany, z ręką na biodrze. Dlatego obraz ma dwa przeciwstawne odczytania i oba wydają się prawdziwe. Może przedstawiać panowanie człowieka nad naturą, „ja” na szczycie świata. Albo człowieka na krawędzi przepaści, który wspiął się tak wysoko, jak mógł, a mimo to widzi tylko chmury. Wschodnioniemiecki badacz Friedricha Hans Joachim Neidhardt ujął to w jednym zdaniu: człowiek na szczycie jest zarazem człowiekiem na krawędzi otchłani przed nim.

Kobieta w długiej ciemnej sukni stoi tyłem do widza na ścieżce w pagórkowatym krajobrazie, z lekko uniesionymi rękami, zwrócona ku płonącemu pomarańczowo-żółtemu niebu, w którym słońce jest tuż pod linią wzgórz.

Wracał do tego zabiegu. W tych samych latach namalował kobietę stojącą do nas tyłem, z rękami na wpół otwartymi ku płonącemu słońcu, dziś w Museum Folkwang w Essen. Ta sama poza, przeciwny nastrój: ciepły, otwarty, bliski modlitwy. Dla Friedricha, pobożnego luteranina, krajobraz mógł być kościołem bez ścian.

Tratwa Meduzy Géricaulta powstała w Paryżu mniej więcej w tym samym czasie i jest cała z ciał, krzyku i widowiska. Werner Hofmann, dyrektor, który kupił wędrowca dla Hamburga, lubił zestawiać go z Wolnością wiodącą lud na barykady Delacroix: francuski obraz mówi ci dokładnie, dokąd iść, a obraz Friedricha zostawia to pytanie otwarte. Niemiecka odmiana romantyzmu jest cichsza, bardziej samotna i dziwniejsza.

Od zapomnianego płótna do okładki dla każdego

Wędrowiec stał się sławny późno, a potem od razu. Gdy Hamburg kupił go w 1970 roku, stał się skrótem dla całego zestawu idei: romantyzmu, samotnego geniusza, Niemców i ich lasów, jednostki wobec nieskończoności. Wydawcy umieścili go na okładce wydania Dovera „Frankensteina” Mary Shelley i na wielu wydaniach Nietzschego. Historyk z Yale John Lewis Gaddis zbudował wokół niego początek swojej książki „The Landscape of History”, traktując mężczyznę na skale jako obraz historyka spoglądającego na przeszłość. Der Spiegel i Stern dały go na okładki. Odtworzono go w Minecrafcie i sparodiowano w Doktorze Who.

Internet kocha wędrowca, bo jego plecy są pustą kartką. Można postawić przed nim cokolwiek: morze mgły, morze maili, morze prania. Żart działa, bo ta poza należy do każdego, kto kiedykolwiek wszedł na szczyt czegoś i sfotografował widok.

250. urodziny, które pobiły rekord Hamburga

Friedrich urodził się 5 września 1774 roku w Greifswaldzie, na bałtyckim wybrzeżu Pomorza. Na 250. rocznicę Niemcy wyprawiły mu dwuletnie święto. Hamburger Kunsthalle otworzyła je jako pierwsza wystawą „Caspar David Friedrich. Sztuka na nowe czasy”, trwającą od 15 grudnia 2023 do 1 kwietnia 2024 roku, z ponad sześćdziesięcioma jego obrazami. Muzeum doliczyło się około 335 000 zwiedzających, to największa wystawa w jego historii. Berlin i Drezno poszły w jej ślady z własnymi wystawami w 2024 roku.

W 2025 roku wędrowiec po raz pierwszy przepłynął Atlantyk. Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku wypożyczyło go na wystawę „Caspar David Friedrich: The Soul of Nature”, trwającą od 8 lutego do 11 maja 2025 roku. Od tamtej pory wrócił do domu, do Hamburga.

Wędrowiec nad morzem mgły: najczęstsze pytania

Gdzie wisi Wędrowiec nad morzem mgły?

W Hamburger Kunsthalle w Hamburgu, w Niemczech, w salach poświęconych XIX wiekowi. Jest tam od 1970 roku jako stały depozyt Stiftung Hamburger Kunstsammlungen, fundacji, która kupiła go dla muzeum.

Jakie wymiary ma obraz?

Ma 94,8 na 74,8 centymetra.

Kim jest mężczyzna na obrazie?

Nikt nie wie tego na pewno. Wśród propozycji są sam Friedrich, żołnierz poległy w wojnach z Napoleonem i urzędnik leśny nazwiskiem von Brincken. Dokumentacja dla każdego z tych nazwisk jest skąpa.

Co oznacza Wędrowiec nad morzem mgły?

Zwykle odczytuje się go jako obraz romantycznej wzniosłości: człowieka wobec czegoś ogromnego i niepoznawalnego. Można go odczytać jako panowanie nad naturą albo jako człowieka na krawędzi przepaści, a Friedrich celowo zostawił obie możliwości otwarte.

Kiedy powstał obraz?

Około 1817 lub 1818 roku. Hamburger Kunsthalle datuje go na ok. 1817, a wiele książek podaje 1818. Nie jest sygnowany ani datowany i żaden dokument z czasów życia Friedricha o nim nie wspomina.

Czy krajobraz jest prawdziwy?

Poszczególne elementy są prawdziwe. Skały pochodzą z Gór Połabskich na południe od Drezna, w tym Kaiserkrone, Gamrig i Zirkelstein, ale Friedrich połączył szkice z różnych miejsc w widok, którego nie da się zobaczyć z żadnego jednego punktu.

Gdzie zobaczyć obraz w Hamburgu

Wędrowiec nad morzem mgły na ścianie sali w prostej złotej ramie, sfotografowany na wprost.

Hamburger Kunsthalle mieści się przy Glockengießerwall 5, kilka minut pieszo od dworca głównego w Hamburgu. Jest otwarta od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-18:00, w czwartki dłużej, do 21:00, a w poniedziałki zamknięta. Bilet normalny kosztuje 18 euro, ulgowy 9 euro, a osoby poniżej osiemnastu lat wchodzą za darmo. Jest też tańszy krótki bilet wieczorny na ostatnią godzinę dnia. Przed wyjściem sprawdź stronę Kunsthalle, bo część kompleksu jest w remoncie.

Wędrowiec nie jest sam. Hamburg ma jedną z najlepszych kolekcji Friedricha na świecie, zgromadzoną w dużej mierze przez Alfreda Lichtwarka, dyrektora, który odkrył go na nowo około 1900 roku. Skoro już tam jesteś, poszukaj „Morza lodu” z lat 1823-1824: stosu roztrzaskanych krier, które miażdżą wrak statku. Jeśli wędrowiec jest pewną siebie wersją wzniosłości, to tu masz wersję bezlitosną.

Wielki stos poszarpanych, przechylonych płyt lodu spiętrzonych jak rozbity mur pod bladym niebem, z ledwo widoczną po prawej rufą zgniecionego statku pośród lodu.

Spodziewaj się tłumu i przyjdź wcześnie w dzień powszedni. Jeśli nigdy nie poświęciłeś naprawdę dużo czasu jednemu obrazowi, nasz poradnik ze wskazówkami muzealnymi dla tych, którzy nie rozumieją sztuki wyjaśnia, dlaczego warto zrobić to właśnie tutaj.

Na co patrzeć, gdy staniesz przed obrazem

Szczegół lewej strony obrazu: ciemne piaskowcowe wieże i iglice wyrastają z kłębiącej się białej mgły, za nimi blade szczyty łapiące odrobinę światła, a na wierzchołkach czepiają się cienkie drzewa.

Najpierw podejdź blisko, bo reprodukcje kłamią co do koloru. Surdut jest zielony, nie czarny. Mgła nie jest biała, tylko składa się z kilkunastu szarości i bladych żółci, a po lewej przebija przez nią słabe ciepłe światło. Włosy są malowane pasmo po paśmie, ze światłami, przez które wyglądają, jakby wciąż się poruszały. Po lewej skały wyłaniają się z mgły warstwami, każda bledsza od poprzedniej; tak Friedrich buduje głębię bez jednej drogi czy domu, którymi można by ją zmierzyć. Chiaro przydaje się właśnie w tym miejscu: historia szkicu z czerwca 1813 roku u stóp Kaiserkrone płynie, gdy twój wzrok spoczywa na szczytowej skale, która z niego powstała, i odległość między rysunkiem a obrazem nagle nabiera sensu.

Potem cofnij się o krok. Zobacz, jak dwa grzbiety zsuwają się ku jego piersi. Znajdź Zirkelstein po prawej i stożek czeskiej góry po lewej, i zauważ, że równoważą go jak odważniki na wadze. Zapytaj siebie, czy wygląda na triumfującego, czy na zagubionego. A potem zauważ, co sam robisz. Stoisz nieruchomo, plecami do sali, i patrzysz ponad ramieniem obcego człowieka na widok, do którego nie możesz dosięgnąć.

To sztuczka, którą stosuje od mniej więcej 1817 roku. Friedrich nigdy nie pokazuje nam twarzy wędrowca, bo liczy się nasza twarz. Każdy zwiedzający, który stał przed tym płótnem w Hamburgu, był drugą postacią na obrazie, krok za nim, na tej samej skale, w tej samej mgle.

Jeśli planujesz się przy nim zatrzymać, jest w naszym audioprzewodniku po Hamburger Kunsthalle, razem z pozostałymi najważniejszymi dziełami Kunsthalle.