
28 lipca 1830 roku ktoś wspiął się na jedną z wież Notre-Dame de Paris i zawiesił na szczycie trójkolorową flagę. Tę flagę, wielkości paznokcia, wciąż widać w rogu obrazu Wolność wiodąca lud na barykady. Przez piętnaście lat była zakazana. Nad Francją powiewała biała flaga królów z dynastii Burbonów, a niebiesko-biało-czerwone barwy Rewolucji i Napoleona trzymało się w szufladzie. W ciągu trzech dni król, który ich zakazał, Karol X, był skończony.
Trzydziestodwuletni malarz Eugène Delacroix był w Paryżu przez te trzy dni. Jesienią zaczął malować o nich płótno. Nazwał je „28 lipca” i umieścił tę małą flagę na Notre-Dame, daleko w dymie, po prawej. Obraz wisi w Luwrze, a większość ludzi, którzy przechodzą obok, myli się w dwóch sprawach. Myślą, że przedstawia rewolucję francuską z 1789 roku. I myślą, że mężczyzna w cylindrze to Delacroix.
Ani jedno, ani drugie nie jest prawdą. Obraz opowiada o innej rewolucji, czterdzieści jeden lat późniejszej, a mężczyzna w cylindrze to niemal na pewno ktoś inny. To także obraz, który państwo francuskie kupiło, powiesiło, potem się go przestraszyło i schowało.
Trzy dni, które nie były rokiem 1789
Pod koniec lipca 1830 roku Karol X podpisał zestaw ordonansów, które zawieszały wolność prasy, rozwiązywały świeżo wybraną Izbę Deputowanych i przepisywały ordynację wyborczą na korzyść starej arystokracji ziemskiej. Opublikowano je w poniedziałek 26 lipca. We wtorek drukarze odeszli od maszyn, bo zakneblowana prasa oznaczała brak pracy. W środę Paryż był pełen barykad.
Francuzi do dziś nazywają 27, 28 i 29 lipca Trzema Chwalebnymi Dniami. Studenci, robotnicy, sklepikarze i chłopcy z ulicy wyrywali kamienie z bruku i strzelali z okien do wojsk króla. Zginęło kilkaset osób. 29 lipca zdobyto sam Luwr. Karol X abdykował kilka dni później i udał się na wygnanie, a jego kuzyn Ludwik Filip, książę Orleanu, został królem Francuzów. Nie królem Francji. Właśnie o tę zmianę słów chodziło.
To więc nie jest zdobycie Bastylii. W pobliżu tej barykady nie ma żadnej gilotyny. To obraz narodzin monarchii konstytucyjnej, namalowany przez człowieka, który wkrótce miał ozdabiać budynki publiczne tej właśnie monarchii.
Wolność wiodąca lud na barykady, postać po postaci

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Tam, gdzie identyfikacja opiera się raczej na tradycji niż na pewności, tabela to zaznacza.
| # | Postać | Gdzie jej szukać | Kto to jest |
|---|---|---|---|
| 1 | Wolność | Pośrodku, boso, flaga w prawej ręce, muszkiet w lewej | Alegoria, nie portret. Później nazwana Marianną |
| 2 | Chłopiec z dwoma pistoletami | Na prawo od Wolności, z otwartymi ustami, z ładownicą przy biodrze | Paryski ulicznik. Nazywany Gavroche’em, od postaci, którą Victor Hugo wymyślił trzydzieści lat później |
| 3 | Mężczyzna w cylindrze | Po lewej, klęczy na barykadzie z dwururką | Długo uważany za Delacroix. Współcześni historycy się z tym nie zgadzają |
| 4 | Robotnik z szablą | Na skraju po lewej, biała koszula, pistolet za pasem | Robotnik fabryczny lub wyrobnik |
| 5 | Politechnik | W tle, za cylindrem, w dwurożnym kapeluszu | Student École polytechnique |
| 6 | Ranny w niebieskim | Klęczy u stóp Wolności, patrzy w górę | Robotnik ubrany na niebiesko, biało i czerwono |
| 7 | Chłopiec w czapce Gwardii Narodowej | Na skraju po lewej, na wpół schowany za kamieniami brukowymi | Drugi ulicznik, w zdobycznej czapce |
| 8 | Na wpół rozebrany zabity | W lewym dolnym rogu, jedna niebieska skarpeta | Powstaniec, już obrabowany |
| 9 | Zabity gwardzista królewski | Na dole po prawej, na plecach, z odtoczonym czakiem | Jeden z żołnierzy króla |
| 10 | Zabity kirasjer | W prawym dolnym rogu, twarzą do ziemi, w napierśniku | Kawaleria królewska |
| 11 | Notre-Dame | Na skraju po prawej, w dymie, maleńka trójkolorowa flaga na wieży | Flaga, która datuje scenę na 28 lipca |
| 12 | Podpis | Po prawej, w połowie wysokości, na czerwono: „Eug. Delacroix 1830” | Namalowany jak graffiti na barykadzie |
| 13 | Zgubiony but | W lewym dolnym rogu, obok dłoni zabitego | Ukryty pod werniksem do 2024 roku |
Kim jest ta kobieta? Wolność, nie portret
Zacznij tam, gdzie i tak ucieka wzrok. To nie bogini na chmurze. To duża, silna, opalona kobieta z ulicy, boso, z suknią zsuwającą się z ramion, która przechodzi przez zabitych. Jej głowa jest z profilu, zwrócona do tłumu, jakby krzyczała „dalej, chodźcie”. W prawej ręce trzyma trójkolorową flagę. W lewej muszkiet piechoty z bagnetem, broń, jaką odbierało się żołnierzowi.
Czerwona czapka na jej głowie to czapka frygijska, nakrycie głowy wyzwolonych niewolników w starożytnym Rzymie i znak rewolucjonistów z 1789 roku. To jedyny bezpośredni cytat z wcześniejszej rewolucji na całym obrazie, i to na głowie alegorii, a nie prawdziwej osoby. Delacroix bardzo o to dbał.
W 1831 roku krytycy rzucili się na nią. Klasyczne alegorie miały być gładkie, białe i wyidealizowane. Ta miała brud na skórze i włosy pod uniesioną ręką. Recenzent „Journal des artistes” napisał, że Delacroix namalował „naszą piękną rewolucję błotem”. Miała to być obelga. To także całkiem dobry opis tego, co Delacroix próbował zrobić.

W następnym stuleciu stała się Marianną, narodową personifikacją Republiki Francuskiej, a ten obraz wszedł Francuzom w krew. W latach 1978–1995 widniała na banknocie stufrankowym, obok portretu Delacroix.
Chłopiec z dwoma pistoletami, który nie jest Gavroche’em
Na prawo od Wolności biegnie chłopiec, może dwunasto-, może trzynastoletni. Ma na głowie czarny aksamitny beret, nosi kamizelkę, w każdej ręce trzyma pistolet, jeden uniesiony, drugi opuszczony, i krzyczy. Przez pierś biegnie mu biały pas z ładownicą przeznaczoną dla dorosłego żołnierza. Wygląda, jakby pożyczył ją od kogoś, komu nie była już potrzebna.

Wszyscy nazywają go Gavroche’em. Gavroche to ulicznik z „Nędzników” Victora Hugo, który ginie ze śpiewem na ustach na barykadzie, zbierając naboje od zabitych żołnierzy. Podobieństwo jest tak duże, że powszechnie uważa się, iż Hugo miał na myśli właśnie tego chłopca. Ale spójrz na daty. „Nędznicy” ukazali się w 1862 roku. Barykada Hugo pochodzi z innego powstania, z czerwca 1832 roku. Delacroix namalował swojego chłopca w 1830 roku. Jeśli ktoś coś zapożyczył, to Hugo. Côme Fabre, kurator malarstwa francuskiego XIX wieku w Luwrze, mówi dokładnie to: chłopiec nosi przydomek Gavroche, choć postać Hugo powstała znacznie później.
Restauracja z 2024 roku zmieniła też jego miejsce. Pod starym werniksem wydawało się, że idzie obok Wolności. Po pocienieniu werniksu stało się jasne, że biegnie odrobinę przed nią. Nie podąża za Wolnością. To on ją prowadzi.
Mężczyzna w cylindrze: czy to Delacroix?
Teraz słynne pytanie. Po lewej, klęcząc na barykadzie, jest mężczyzna w wysokim czarnym kapeluszu, czarnym surducie i luźno zawiązanym halsztuku, ściskający dwururkę. To jedyna postać z twarzą na tyle wyraźną, by wyglądała na portret. Przez długi czas przewodniki twierdziły, że to sam Delacroix, który umieścił siebie na barykadzie.
To piękna myśl. Prawdopodobnie błędna. Współcześni historycy sztuki odrzucają odczytanie tej postaci jako autoportretu. Padały inne nazwiska, między innymi dyrektora teatru Étienne’a Arago i Frédérica Villota, przyjaciela Delacroix, który później został kuratorem w Luwrze. Nie ma zgody, a żaden dokument Delacroix nie rozstrzyga sprawy.

Mamy natomiast relację samego Delacroix o tym, co czuł. W październiku 1830 roku napisał do brata Charles’a, generała w stanie spoczynku: „Podjąłem się nowoczesnego tematu, barykady, i jeśli nie zwyciężyłem dla ojczyzny, to przynajmniej będę dla niej malował”. Przeczytaj to zdanie jeszcze raz. To zdanie człowieka, który ofiarowuje obraz zamiast bitwy. Większość historyków odczytuje je jako ciche przyznanie, że nie było go na barykadzie, a ktoś, kto pisze tak do brata, raczej nie namalował się tam z bronią.
Jest lepsze odczytanie cylindra, a wynika ono z ubrania. Kapelusz, surdut i halsztuk mówią: mieszczanin, dżentelmen. Ale spójrz niżej. Spodnie są robotnicze i ma na sobie robotniczy pas. Klęczy w gruzie. Postać jest celowo mieszana, po części dżentelmen, po części robotnik, i właśnie ta mieszanka jest przesłaniem. W 1830 roku mieszczaństwo i klasa robotnicza walczyły przez trzy dni po tej samej stronie. Mężczyzna w cylindrze to ten sojusz w jednym ciele.
Robotnik z szablą i student w dwurożnym kapeluszu
Na lewo od cylindra stoi jego przeciwieństwo. Mężczyzna o szorstkiej twarzy, w białej koszuli, z beretem na głowie, szablą w uniesionej pięści i pistoletem zatkniętym za pas, przewiązany czerwoną chustą. Zwykle opisuje się go jako robotnika fabrycznego. Wygląda na kogoś, kto walczy od wtorku.
Za nimi, mały i łatwy do przeoczenia, jest młody mężczyzna w dwurożnym kapeluszu. To mundur École polytechnique, elitarnej szkoły inżynierskiej, której studenci przyłączyli się w 1830 roku do powstańców i byli za to fetowani. Zestaw tę trójkę razem, a dostaniesz celowy komplet: robotnik, mieszczanin, student. Delacroix ustawił klasy społeczne Paryża po lewej stronie barykady jak obsadę sztuki.
A pod nimi, niemal zasypana, jest postać, której większość ludzi nigdy nie zauważa. Chłopiec wygląda zza kamieni brukowych, trzymając się ich obiema rękami. Na głowie ma wysoką czarną czapkę z odznaką w kształcie trąbki z przodu, czapkę woltyżerów Gwardii Narodowej. To nie jest czapka dziecięca. Do kogo należała, możemy tylko zgadywać. Na tym obrazie jest dwóch uliczników, nie jeden, i ten drugi to ten, który wygląda na przestraszonego.
Ranny w niebieskim, białym i czerwonym
U stóp Wolności mężczyzna podnosi się z kamieni i odwraca, żeby na nią spojrzeć. Głowę ma owiniętą zawiązaną chustą. Nosi niebieską kurtkę, białą koszulę i czerwony pas.

Niebieski, biały i czerwony. Jest ubrany we flagę. To także jedyna postać na obrazie, która patrzy na Wolność, a nie obok niej czy na nas. Umierający człowiek spogląda w górę na to, o co walczył, i ma na sobie jego barwy.
Konserwatorki odkryły, że Delacroix rozsiał po całym płótnie, daleko od flagi, maleńkie dotknięcia niebieskiego, białego i czerwonego. Laurence Mugniot, jedna z dwóch konserwatorek, powiedziała, że „poukrywał wszędzie maleńkie plamki niebieskiego, białego i czerwonego, subtelnie rozsiane jako echo flagi”. Flaga jest nie tylko w ręce Wolności. Jest w ubraniach, w ranach i w dymie.
Zabici u stóp barykady
Dolną trzecią część obrazu ludzie mijają bez zatrzymania.
Po lewej leży młody mężczyzna bez spodni, z podwiniętą koszulą, z jedną niebieską skarpetą wciąż na stopie. Ciała na barykadach obdzierano ze wszystkiego, co dało się nosić, i to ciało już przetrząśnięto. Delacroix zapożyczył tę pozę po części z tradycji przedstawiania poległego bohatera, a po części z obrazu, który znał od środka. Jako młody człowiek pozował Théodore’owi Géricault do jednej z postaci na Tratwie Meduzy. Ten obraz wisi dziś w tej samej sali co ten.

Po prawej leżą dwaj ludzie króla. Jeden, na plecach, w rozpiętym szarym płaszczu, to żołnierz Gwardii Królewskiej. Jego czako, wysoka wojskowa czapka, potoczyło się po ziemi. Obok niego, twarzą do ziemi, w stalowym napierśniku, leży kirasjer, ciężkozbrojny kawalerzysta, rozpoznawalny po białym epolecie.

Zauważ, że Delacroix daje zabitym z obu stron tę samą wagę, to samo światło i tę samą staranność. Nikt w tym stosie nie jest złoczyńcą. Luwr w swoich własnych tekstach o obrazie pisze o jego realizmie, o ohydnym widoku trupów pozostawionych na ulicach na całe dni. W 1830 roku paryżanie widzieli dokładnie to. Wolność nie stąpa po chmurach. Stąpa po ludziach.
Notre-Dame i miasto, które nie do końca się zgadza
Spójrz za chłopca, ponad jego ramieniem, w dym. Tam są dwie kwadratowe wieże Notre-Dame, a na jednej z nich, jeśli podejdziesz blisko, flaga wielkości paznokcia. Niebieski, biały, czerwony. To flaga zawieszona rankiem 28 lipca i to dlatego tytuł Delacroix brzmiał „28 lipca”, a nie po prostu „Barykada”.

Pod wieżami ciągnie się rząd wysokich domów nad rzeką. Restauracja pokazała, że każda fasada różni się od sąsiedniej, a ogień z okien namalowano jako maleńkie różowe smugi w dymie. Topografia jest swobodna. Nie ma w Paryżu jednego miejsca, z którego widać dokładnie ten widok, a historycy wciąż spierają się, gdzie miałaby stać barykada. Delacroix nie rysował mapy. Chciał mieć katedrę w kadrze, bo katedra była Paryżem. Jeśli chcesz poznać historię samej budowli, nasz przewodnik po Notre-Dame podejmuje ją w tym miejscu.
Wolność wiodąca lud na barykady, znaczenie: dlaczego państwo ją ukryło
Obraz trafił na Salon w 1831 roku, otwarty wiosną, pod tytułem „28 lipca. Wolność wiodąca lud”. Był jednocześnie sukcesem i skandalem. W sierpniu 1831 roku rząd Ludwika Filipa kupił go od Delacroix za 3000 franków. Miał uczcić rewolucję, która wyniosła na tron nowego króla.
Kłopot w tym, że rewolucje nie pozostają zakończone. W ciągu roku Paryż przeżył epidemię cholery, a w czerwcu 1832 roku kolejne powstanie, to, o którym miał pisać Hugo. Obraz, na którym Wolność z nagimi piersiami prowadzi uzbrojonych robotników po ciałach królewskich żołnierzy, przestał wyglądać jak hołd dla rządu. Zaczął wyglądać jak instrukcja obsługi.
Obraz zdjęto ze ściany. Zwrócono go Delacroix i na lata zniknął z widoku. W 1848 roku krytyk Champfleury napisał, że schowano go na strychu, bo był zbyt rewolucyjny. W tym samym roku nowa rewolucja przyniosła Drugą Republikę i obraz na krótko wrócił. Pokazano go ponownie na wielkiej Wystawie Światowej w Paryżu w 1855 roku, gdzie Delacroix miał własną salę. W 1863 roku, w roku śmierci Delacroix, trafił do Musée du Luxembourg, narodowego muzeum żyjących artystów. Do Luwru wszedł w 1874 roku, za Trzeciej Republiki. Wtedy Republika mogła go wreszcie powiesić bez drżenia.
Każdy francuski rząd po 1830 roku musiał zdecydować, czy ten obraz jest o nim, czy przeciwko niemu. Odpowiedź wciąż się zmieniała.
Co przywróciła restauracja z 2024 roku
Przez większą część XX wieku Wolność wiodąca lud na barykady była brązowym obrazem. Zwiedzający widzieli żółtą suknię, błotniste niebo i przygaszoną flagę i zakładali, że tak malował Delacroix. Nie tak. To był werniks.

Jesienią 2023 roku konserwatorki Luwru, Bénédicte Trémolières i Laurence Mugniot, zabrały się do pracy. Pracowały około sześciu miesięcy i zdjęły osiem warstw utlenionego werniksu razem z uwięzionym w nich brudem. Ostatnia pełna restauracja, w 1949 roku, położyła gruby werniks i własne retusze. Sébastien Allard, dyrektor działu malarstwa Luwru, ujął efekt prosto: biele i cienie stopiły się ze sobą pod żółtawymi warstwami.
To, co wróciło, było innym obrazem. Niebo to biała chmura i biały dym, a nie brązowa mgła. Flaga jest ostra. A suknia Wolności, którą wszyscy przez dziesięciolecia opisywali jako żółtą, okazała się jasnoszara. Delacroix namalował całość na szaro, a potem położył na wierzch żółć, najmocniejszą na biuście i zanikającą ku nogom. Jednolita żółć była retuszem z 1949 roku. W lewym dolnym rogu pojawił się but, stary, znoszony, skórzany, który zlał się z kamieniami brukowymi. Obraz wrócił na ścianę wiosną 2024 roku.
Różnicę najłatwiej zobaczyć w rogach. Stań z boku, znajdź zgubiony but, a potem spójrz w górę na niebo za uniesioną ręką Wolności. Chiaro opowiada historię ośmiu warstw werniksu, kiedy patrzysz na to niebo, bo to jedyna część płótna, na której naprawdę widać, co usunęły konserwatorki.
Gdzie zobaczyć Wolność wiodącą lud na barykady w Luwrze
Obraz znajduje się w skrzydle Denon Luwru, na pierwszym piętrze, w Salle Mollien, którą muzeum numeruje jako salę 700. To długa czerwona sala wielkich obrazów francuskiego romantyzmu. Ma około 2,6 metra wysokości i 3,25 metra szerokości, więc zobaczysz go już od drzwi. Tratwa Meduzy Géricaulta wisi w tej samej sali, a Koronacja Napoleona Davida jest tuż obok, w Salle Daru, sali, przez którą nasz przewodnik po tłumie z Koronacji prowadzi postać po postaci.

Według oficjalnej strony Luwru muzeum jest otwarte od 9:00 do 18:00 w poniedziałki, czwartki, soboty i niedziele oraz od 9:00 do 21:00 w środy i piątki. We wtorki jest zamknięte. Bilety kosztują 22 euro dla mieszkańców Europejskiego Obszaru Gospodarczego i 32 euro dla pozostałych zwiedzających, a muzeum zaleca wcześniejszą rezerwację godziny wejścia. Środowe i piątkowe wieczory to najlepsza pora na tę salę. Tłum rzednie, gdy znika kolejka do Mony Lisy, a Salle Mollien jest kilka kroków od jej sali.
Obraz podróżował więcej niż większość. W 1999 roku poleciał do Tokio w samolocie transportowym Airbus Beluga, bo był za duży na jumbo jeta. W lutym 2013 roku, wypożyczony do nowego Louvre-Lens, został pomazany markerem. Konserwatorka usunęła napis w niecałe dwie godziny.
Jeśli lubisz czytać zatłoczone płótno w ten sposób, Szkoła ateńska Rafaela ma taki sam ponumerowany klucz, a cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.
Na co patrzeć, gdy staniesz przed obrazem
Daj mu dziesięć minut.
Najpierw podejdź blisko prawej krawędzi i znajdź podpis „Eug. Delacroix 1830”, namalowany czerwoną farbą na drewnie barykady, mniej więcej na wysokości kolana chłopca. Podpisał się tak, jak ktoś bazgrze na murze na ulicy.
Po drugie, znajdź małą trójkolorową flagę na Notre-Dame. Jest maleńka. To data obrazu.
Po trzecie, spójrz na cylinder, a potem opuść wzrok na spodnie i pas. Cały wywód o klasach społecznych mieści się w odległości między jego głową a kolanami.
Na koniec zejdź do lewego dolnego rogu i znajdź but. Przez dziesięciolecia nikt go nie widział. Teraz to najcichszy przedmiot na najgłośniejszym obrazie w Luwrze. Więcej o historii obrazu usłyszysz w naszym bezpłatnym audioprzewodniku po Luwrze, który się przy nim zatrzymuje.
Delacroix żył jeszcze trzydzieści trzy lata. Został jednym z najbardziej uhonorowanych malarzy we Francji i malował sufity i biblioteki dla tego samego państwa, które schowało jego barykadę na strychu. Ale nigdy więcej nie namalował niczego podobnego. Gdzieś w dymie nad rzeką, na wieży katedry, flaga wielkości paznokcia wciąż wyznacza 28 lipca.