
15 lutego 1566 roku antwerpski kupiec Niclaes Jongelinck podpisał poręczenie za dług przyjaciela wobec miasta. Potrzebował zabezpieczenia, więc zastawił swoje obrazy. Lista obejmowała szesnaście dzieł Pietera Bruegla, a wśród nich „dwanaście miesięcy”, cykl pór roku, który Bruegel namalował rok wcześniej do jadalni podmiejskiej rezydencji Jongelincka pod Antwerpią. Jednym z tych obrazów są Myśliwi na śniegu. Trzech zmęczonych mężczyzn z psami wychodzi o zmierzchu na szczyt wzgórza, a pod nimi rozpościera się cała flamandzka zima. Dziś obraz wisi w Wiedniu, kilka kroków od drugiego Bruegla, dla którego przychodzą wszyscy: Wieży Babel.
Postawione obok siebie wydają się przeciwieństwami. Jeden jest zimny, cichy i zwyczajny: nieudany dzień polowania, wieś, kilkoro dzieci na lodzie. Drugi to biblijna katastrofa wielkości góry. A jednak namalował je ten sam człowiek w odstępie dwóch lat i działają w ten sam sposób. Z drugiego końca sali oba wyglądają jak jeden obraz, a z bliska rozpadają się na sto historii.
Dlaczego Wiedeń ma najwięcej Brueglów na świecie
Pieter Bruegel starszy zmarł w Brukseli w 1569 roku, prawdopodobnie mając niewiele ponad czterdzieści lat. Zachowało się tylko około czterdziestu jego obrazów, a Kunsthistorisches Museum w Wiedniu ma ich dwanaście, najwięcej na świecie. Wiszą razem w sali X Galerii Obrazów na pierwszym piętrze. Żadna inna sala na świecie nie pozwala obrócić się w miejscu i zobaczyć jednej czwartej zachowanego dorobku malarza.
Stało się tak, bo Habsburgowie byli wczesnymi i zagorzałymi miłośnikami Bruegla. W latach 90. XVI wieku miasto Antwerpia podarowało cykl pór roku arcyksięciu Ernestowi, namiestnikowi Niderlandów i młodszemu bratu cesarza Rudolfa II. Rudolf również kolekcjonował Bruegla, w Pradze. Później arcyksiążę Leopold Wilhelm, który rządził Niderlandami w latach 40. i 50. XVII wieku i kupował obrazy furami, dodał kolejne. Kiedy zbiory Habsburgów połączono w Wiedniu, Bruegel trafił tam razem z nimi.
W sali X są więc Zabawy dziecięce, Wesele chłopskie, Droga na Kalwarię, trzy z pięciu zachowanych pór roku i dwa obrazy, o których jest ten przewodnik. Oto one, ponumerowane.
Myśliwi na śniegu, każdy szczegół ponumerowany

| # | Szczegół | Co to jest | Gdzie szukać |
|---|---|---|---|
| 1 | Myśliwi | Trzech mężczyzn wracających z oszczepami i prawie bez zdobyczy | W środku po lewej, schodzą ze wzgórza |
| 2 | Psy | Kilkanaście ogarów, chudych i wyczerpanych | W lewym dolnym rogu, tuż za myśliwymi |
| 3 | Szyld gospody | Pod Jeleniem, ze świętym klęczącym przed jeleniem | U góry po lewej, wisi na jednym haku |
| 4 | Ognisko | Rodzina opalająca zabitą świnię przed gospodą | Po lewej, przy drzwiach |
| 5 | Pożar komina | Płonący dom, sąsiedzi biegną z drabiną | W dalekiej wsi, na lewo od kościoła |
| 6 | Łyżwiarze | Wieśniacy jeżdżą na łyżwach, gonią się, przewracają | Górny zamarznięty staw |
| 7 | Gracze w curling | Wczesna odmiana curlingu i kolf, gra kijem i piłką | Dolny zamarznięty staw |
| 8 | Sroka | Samotny ptak szybujący nad doliną | U góry pośrodku |
| 9 | Kobieta z chrustem | Kobieta ciągnąca wiązkę chrustu przez most | Po prawej, na moście |
| 10 | Koło młyńskie | Skuty lodem młyn wodny, sople na kole | W prawym dolnym rogu |
| 11 | Góry | Alpejskie szczyty, których we Flandrii nie ma | U góry po prawej |
| 12 | Sanki | Kobieta ciągnąca na sznurze drugą postać po lodzie | Na samym dole po prawej |
Polowanie, które się nie udało
Zacznij od mężczyzn, numer 1. Jest ich trzech, pochyleni do przodu, oszczepy na ramionach, idą we własnych śladach. Teraz poszukaj, co upolowali. Pierwszy myśliwy niesie na plecach jednego lisa. To cała zdobycz. Lis nie był obiadem. Trzech mężczyzn i sfora psów wyruszyło w zimowy dzień i wróciło ze skórą.

Psy, numer 2, opowiadają to samo. Policz im żebra. Bruegel nie pokazuje twarzy żadnego z tych mężczyzn. Widać ich plecy, kaptury, buty zapadające się w śnieg. Nikt tu dla ciebie nie pozuje. Po prostu idziesz za nimi drogą do domu.
Szyld wiszący na jednym haku
Numer 3 to szczegół, który najbardziej wynagradza uważne patrzenie. Gospoda po lewej ma malowany szyld, a szyld w połowie się urwał. Wisi krzywo na jednym haku, zaraz spadnie w śnieg. Na nim mała postać klęczy przed jeleniem.

Ta postać to święty, a jeleń to ten z krucyfiksem między porożem. Legendę opowiada się o dwóch świętych, Hubercie i Eustachym, i obaj są patronami myśliwych. Napis pod obrazkiem nadaje gospodzie nazwę od jelenia. Trudno nie dostrzec żartu. Myśliwi przechodzą tuż obok szyldu ze świętym myśliwych, patronem udanych łowów, a ten właśnie spada z zawiasów.
Pod szyldem, numer 4, ludzie z gospody rozpalili ogień. Opalają szczecinę z zabitej świni, zwykła praca na początku zimy. Kobieta pochyla się nad płomieniami, mężczyzna dorzuca słomy, obok stoi małe dziecko w fartuszku. To jedyny ciepły kolor w lewej połowie obrazu, a myśliwi nawet nie odwracają głowy.
Teraz znajdź drugi ogień, numer 5. Daleko w dole, we wsi, na lewo od wieży kościoła, pali się komin. Malutkie postacie biegną w jego stronę przez mostek, jedna niesie drabinę. Na desce scena nie jest większa od paznokcia. Bruegel umieścił małe nieszczęście w dalszym planie i nie dał mu żadnego szczególnego światła.
Lód, ptak i góry
Opuść wzrok na dwa zamarznięte stawy. Na górnym, numer 6, ludzie jeżdżą na łyżwach, gonią się i przewracają. Na dolnym, numer 7, mężczyźni pochylają się nad kamieniami sunącymi po lodzie. To gra podobna do curlingu, a inni grają w kolf, starą holenderską grę kijem i piłką. Kobieta w prawym dolnym rogu, numer 12, ciągnie na sznurze drugą postać po lodzie.

Ten kontrast spaja cały obraz. Na wzgórzu mężczyźni są zmarznięci, głodni i milczą. Na dole, na lodzie, wieś się bawi. Bruegel nie mówi, co z tego jest prawdziwsze.
Czarny ptak szybujący nad doliną, numer 8, to sroka, a w niderlandzkich wierzeniach ludowych sroki nie zwiastowały niczego dobrego. Wrony na drzewach nad myśliwymi są czarne i nieruchome. Koło młyńskie w prawym dolnym rogu, numer 10, jest skute lodem i obwieszone soplami. A góry, numer 11, to czysta fikcja. W pobliżu Antwerpii nie ma żadnych alpejskich szczytów. Bruegel przekroczył Alpy w drodze do Włoch na początku lat 50. XVI wieku i malował je potem przez resztę życia. Umieścił flamandzką wieś pod szwajcarskimi górami, bo obraz potrzebował tej wysokości.
Kartki świąteczne i Tarkowski
Ten obraz wydaje się znajomy, nawet jeśli nigdy nie było się w Wiedniu. Historyk sztuki Martin Kemp nazwał go prawdopodobnie najpopularniejszym świeckim motywem na kartkach bożonarodzeniowych. Kamera Andrieja Tarkowskiego zatrzymuje się na nim w filmie Solaris z 1972 roku, a Lars von Trier wykorzystał go w Melancholii. William Carlos Williams napisał o nim wiersz. Często łączy się go z surowymi zimami małej epoki lodowej, a zimę z 1564 na 1565 rok opisuje się jako wyjątkowo srogą. Bruegel malował porę roku, którą cała Antwerpia dopiero co przeżyła.
Sześć obrazów do jadalni
Myśliwi na śniegu należeli do cyklu. Zastaw z 1566 roku mówił o „dwunastu miesiącach”, ale większość badaczy uważa dziś, że obrazów było sześć, każdy na dwa miesiące, bo tak dzielono wtedy rok w Niderlandach. Myśliwi to grudzień i styczeń. Zachowało się pięć, wszystkie datowane na 1565 rok. Trzy wiszą tutaj, w sali X: Myśliwi, Pochmurny dzień jako przedwiośnie i Powrót stada jako jesień. Sianokosy są w Pałacu Lobkowiczów w Pradze. Żniwiarze wiszą w Metropolitan Museum w Nowym Jorku. Obraz wiosenny zaginął.
Prawdopodobnie biegły wokół jadalni Jongelincka jak fryz, tak że gość mógł obrócić się w miejscu i przejść przez cały rok.
Wieża Babel, duża wersja Bruegla

Dwa lata wcześniej, w 1563 roku, Bruegel podpisał obraz zupełnie innego rodzaju. Jest nieco mniejszy od Myśliwych i mieści jeszcze więcej ludzi. Wieża Babel, wersja tej historii według Bruegla i najczęściej kopiowany obraz wieży, jaki kiedykolwiek namalowano, również należała do Jongelincka; figuruje na tej samej liście z 1566 roku. Bruegel podjął ten temat już wiele lat wcześniej, w miniaturze na kości słoniowej namalowanej w Rzymie. Odnotowano ją w zbiorach włoskiego miniaturzysty Giulia Clovia, po czym zaginęła. Wiedeński obraz to pełna wypowiedź.
Historia pochodzi z Księgi Rodzaju, z rozdziału jedenastego. Po potopie wszyscy ludzie na ziemi mówią jednym językiem. Osiedlają się na równinie i postanawiają zbudować miasto z wieżą, której wierzchołek sięgnie nieba. Bóg zstępuje, widzi, co robią, i miesza ich język, tak by nie mogli się nawzajem zrozumieć. Budowa staje, a oni się rozpraszają. Księga Rodzaju nigdy nie mówi, kto kierował pracami. Późniejsza tradycja, począwszy od historyka Józefa Flawiusza, przypisała to zadanie Nimrodowi, potężnemu myśliwemu i królowi. Dlatego w wersji Bruegla król zjawia się osobiście.
Wieża Babel, każdy szczegół ponumerowany

| # | Szczegół | Co to jest | Gdzie szukać |
|---|---|---|---|
| 1 | Nimrod | Król, który kazał zbudować wieżę, w białym płaszczu i koronie | W lewym dolnym rogu, wśród dworzan |
| 2 | Klęczący kamieniarze | Robotnicy na kolanach przed królem | Na dole po lewej, bliżej środka |
| 3 | Kamieniarze | Mężczyźni ciosający bloki młotkami i dłutami | Lewy dolny róg |
| 4 | Sygnatura | „BRVEGEL. FE. M.CCCCC.LXIII”, wykuta jak inskrypcja | Na kamiennym bloku, na dole, na lewo od środka |
| 5 | Skała | Naturalna skała, wokół której zbudowano wieżę | Prawa strona, w połowie wysokości |
| 6 | Czerwona cegła | Nowszy mur, jeszcze nieobłożony kamieniem | Górne kondygnacje |
| 7 | Koła deptakowe | Ludzie chodzący wewnątrz kół, by podnosić kamień | W łukach, pośrodku |
| 8 | Domy | Chaty i szopy, w których robotnicy już mieszkają na półkach | Lewa strona, na tarasach |
| 9 | Wielki dźwig | Dźwig z kołem deptakowym wciągający bloki z nabrzeża | W prawym dolnym rogu |
| 10 | Port | Statki rozładowujące materiały budowlane | Skrajnie po prawej |
| 11 | Tratwa | Drewno spławiane po wodzie | W prawym dolnym rogu |
| 12 | Miasto | Gęsto zabudowane flamandzkie miasto rozciągnięte na równinie | W tle po lewej |
| 13 | Chmura | Chmury przesuwające się poniżej szczytu wieży | Wierzchołek |
Król, na którego nikt nie patrzy
Nimrod, numer 1, to jedyna postać na obrazie ubrana stosownie do okazji. Ma koronę, długi biały płaszcz i złote buty, trzyma berło. Za nim tłoczą się dworzanie, u jego boku mężczyzna w żółtym. Przed nim, numer 2, kamieniarze padają na kolana z uniesionymi rękami.

Spójrz dalej, na numer 3. Kamieniarze w rogu nie klęczą. Jeden siedzi na bloku i chyba właśnie coś pije. Inny dalej pracuje dłutem. Ich narzędzia leżą rozrzucone na kamieniu. Bruegel namalował króla jako nadętego gościa, a robotników jako ludzi, którzy mają robotę do skończenia. Wygląda na to, że więcej wiedział o ciosaniu kamienia niż o królach.
Bruegel podpisał obraz na jednym z tych bloków, numer 4. Litery wyglądają, jakby były wykute w samym kamieniu: BRVEGEL, FE od fecit, czyli „wykonał”, i rok zapisany cyframi rzymskimi. Malarz umieścił swoje nazwisko na placu budowy, w kamieniołomie, wśród kamieniarzy.
Dlaczego wygląda jak Koloseum
Cofnij się i spójrz na wieżę w całości. Pierścień za pierścieniem arkad, wznoszących się i zwężających. Jeśli przypomina ci Koloseum w Rzymie, to nie przypadek. Bruegel był w Rzymie około 1553 roku i musiał widzieć te ruiny. Ryciny z rzymskimi zabytkami, wiele wydanych przez jego własnego antwerpskiego wydawcę Hieronymusa Cocka, były wszędzie. Łuki, sklepienia i zakrzywione mury to rzymska inżynieria.
Dlaczego flamandzki malarz miałby przebrać Babilon za Rzym? Nikt nie wie na pewno. Pisarze chrześcijańscy od dawna odczytywali „Babilon” z Apokalipsy jako Rzym, a w latach 60. XVI wieku, gdy reformacja rozdzierała Niderlandy, to porównanie miało prawdziwe ostrze. Inni widzą prostszą myśl: Koloseum było najsłynniejszą ruiną Europy, budowlą, która kiedyś wydawała się wieczna, a teraz służyła za kamieniołom. Wieża Bruegla jest jednocześnie budowana i się rozpada.
Budowa ze śmiertelną wadą
Oto szczegół, który uwielbiają inżynierowie. Przyjrzyj się łukom na dolnych kondygnacjach. Nie są zbudowane poziomo. Każdy pierścień wieży to w istocie rampa wznosząca się spiralnie, a budowniczowie osadzili łuki prostopadle do nachylenia zamiast na płaskim podłożu. Każdy łuk jest przechylony. Prawdziwy budynek wzniesiony w ten sposób nigdy by się nie utrzymał. Bruegel pokazuje przedsięwzięcie skazane na porażkę, zanim Bóg w ogóle cokolwiek zrobi.

To nie wszystko. Dolne kondygnacje nie są skończone, choć górne już rosną. U podstawy prześwituje goła skała. Wieża jest zbudowana wokół naturalnej skały, numer 5, a po prawej stronie widać, gdzie kończy się mur, a zaczyna skała. Wyżej, numer 6, kamienna okładzina ustępuje surowej czerwonej cegle, wewnętrznej konstrukcji, której jeszcze nie obłożono. Niektóre fragmenty przy podstawie zdają się już kruszyć.
I mieszkają na niej ludzie. Na półkach, numer 8, stoją chaty, szopy i zadaszenia, suszy się pranie, stoją wozy. Robotnicy wprowadzili się, zanim budowla została ukończona. W dwóch wielkich łukach, numer 7, mężczyźni chodzą wewnątrz drewnianych kół deptakowych, nawijając liny, które podnoszą kamień. Na dole przy nabrzeżu, numer 9, znacznie większy dźwig z kołem deptakowym wciąga bloki z łodzi. Były to prawdziwe maszyny na prawdziwych budowach XVI-wiecznej Antwerpii, namalowane z inżynierską starannością.
Antwerpia w przebraniu
Spójrz na prawą krawędź, numer 10. Port jest pełen statków, a tratwa z drewnem, numer 11, nadpływa po wodzie. Po lewej, numer 12, miasto rozciąga się na równinie, ze stromymi dachami i wieżami kościołów. To nie jest starożytna Mezopotamia. Wygląda jak flamandzkie miasto, a ruchliwy port bardzo przypomina Antwerpię, wówczas jedno z najbogatszych miast handlowych Europy i miejsce, gdzie ludzie zewsząd mówili wszystkimi językami.
Miasto, które wierzy, że może zbudować wszystko, pełne kupców i obcych języków, to dobre miejsce, by opowiedzieć historię Babel. Jongelinck, bogaty antwerpski kupiec, powiesił ten obraz na swojej ścianie. Czy odebrał go jako ostrzeżenie, czy jako komplement, tego się nigdy nie dowiemy.
Na samej górze, numer 13, chmura przepływa poniżej szczytu. Wieża jest już wyższa niż pogoda.
Mniejsza wieża w Rotterdamie

Bruegel namalował wieżę co najmniej jeszcze raz. Tak zwana Mała Wieża Babel należy do Museum Boijmans Van Beuningen w Rotterdamie. Jest mniej więcej o połowę niższa i o połowę węższa od obrazu wiedeńskiego, ma 60 na 74,5 centymetra i nie jest datowana; większość badaczy umieszcza ją około 1563 roku lub nieco później.
Nastrój jest inny. Nie ma Nimroda ani gwarnego pierwszego planu. Wieża jest ciemniejsza i znacznie bardziej zaawansowana, wznosi się w chmury, a ludzie są niemal za mali, by ich dostrzec. Główny budynek Boijmans jest zamknięty z powodu długiego remontu, a obraz pokazywano w muzealnym Depot i wypożyczano za granicę, więc jeśli chcesz zobaczyć obie wieże podczas jednej podróży, sprawdź to przed wyjazdem.
Myśliwi na śniegu i Wieża Babel: najczęstsze pytania
Gdzie wisi obraz Myśliwi na śniegu?
W Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, w sali X Galerii Obrazów na pierwszym piętrze. Wisi w tej samej sali co Wieża Babel i dziesięć innych obrazów Bruegla.
Jakie wymiary ma obraz Myśliwi na śniegu?
Około 117 na 162 centymetry. To olej na desce dębowej, nie na płótnie, datowany na 1565 rok.
Co oznacza obraz Myśliwi na śniegu?
Przedstawia grudzień i styczeń w cyklu sześciu obrazów pór roku. Czytany uważnie, opowiada o nieudanym polowaniu. Trzech wyczerpanych mężczyzn wraca do domu z jednym lisem, a wieś w dole dalej jeździ na łyżwach, gotuje i gasi pożar komina.
Ile obrazów Wieża Babel namalował Bruegel?
Zachowały się dwa: duża wersja w Wiedniu, datowana na 1563 rok, i mniejsza w Rotterdamie. Trzecia, miniatura na kości słoniowej namalowana w Rzymie, jest odnotowana w zbiorach Giulia Clovia, ale zaginęła.
Dlaczego Wieża Babel wygląda jak Koloseum?
Bruegel widział Koloseum w Rzymie około 1553 roku, a rzymska architektura była dobrze znana w Antwerpii dzięki rycinom. Może to też nieść przesłanie, bo pisarze chrześcijańscy często nazywali Rzym „Babilonem”, ale badacze nie są zgodni, jak dosadnie miało to wybrzmieć.
Ile obrazów Bruegla jest w Wiedniu?
Dwanaście, największa kolekcja jego obrazów na świecie i mniej więcej jedna czwarta z około czterdziestu zachowanych.
Na co patrzeć w sali X
Kunsthistorisches Museum stoi przy Maria-Theresien-Platz w Wiedniu, naprzeciwko swojego bliźniaka, Muzeum Historii Naturalnej. Gdy powstawał ten artykuł, strona muzeum podawała, że jest ono otwarte codziennie od 10:00 do 18:00, w czwartki do 21:00. Bilet normalny kosztował 22 euro online i 24 w kasie, a osoby poniżej 19 lat wchodzą za darmo. Godziny i ceny się zmieniają, więc sprawdź je przed wizytą. Na naszej stronie o Kunsthistorisches Museum Myśliwi na śniegu i Wieża Babel są przystankami audio.
Wybierz się w czwartkowy wieczór, kiedy w sali jest spokojniej, i zarezerwuj na nią co najmniej czterdzieści minut.
Zacznij od Myśliwych z drugiego końca sali. Pozwól, by przekątna drzew poprowadziła twój wzrok w dół zbocza i dalej, ku górom. Potem podejdź blisko i zrób to w odwrotnej kolejności: lis, psy, szyld na jednym haku, ognisko, łyżwiarze, pożar komina we wsi. Z bliska postać na lodzie ma wielkość ziarnka ryżu. Z Chiaro włączonym z tej odległości historia świętego myśliwych z szyldu gospody pojawia się dokładnie wtedy, gdy znajdujesz jelenia na szyldzie i zauważasz, że ten zaraz spadnie.
Potem odwróć się do Wieży Babel i zrób to samo. Cofnij się i zobacz całą wieżę na tle nieba. Następnie nachyl się nad dolnymi kondygnacjami i wypatruj przechylonych łuków, kół deptakowych, chat na półkach, kamieniarzy, którzy nie chcą klęknąć, i sygnatury na bloku.
Zanim wyjdziesz, obejrzyj Pochmurny dzień i Powrót stada. To rodzeństwo Myśliwych, namalowane w tym samym roku do tej samej jadalni, a zobaczenie trzech z nich razem to najbliżej, jak można dziś stanąć w domu Jongelincka.
Jeśli lubisz takie powolne, ponumerowane patrzenie, ta sama metoda sprawdza się przy zatłoczonym obrazie milicji Rembrandta w Straży nocnej, wszystkie postacie rozpoznane, i przy wielkim poprzedniku Bruegla w Ogrodzie rozkoszy ziemskich Boscha. Skoro już jesteś w Wiedniu, Pocałunek Klimta jest w Belwederze, kilka przystanków tramwajem. A cały cykl, obraz po obrazie, zebraliśmy w Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.
Myśliwi na wzgórzu nie wiedzą, że ktoś na nich patrzy. Myślą o kolacji. Cztery i pół wieku później tłumy wciąż stoją za nimi na tej ścieżce i patrzą tam, gdzie oni nigdy nie spojrzą: w dół, na lód, gdzie wszyscy inni dobrze się bawią.