
1500 yılı civarında, Hollanda’nın ‘s-Hertogenbosch kasabasında bir ressam, açıldığında yaklaşık iki metre yüksekliğinde ve dört metre genişliğinde olan, menteşeli ahşap bir sunak panosu yaptı ve onu yüzlerce çıplak insanla, dev çileklerle, şeffaf kabarcıklarla, arkasına bir çiçek saplanmış bir adamla, bir baykuşla, gövdesi içinde insanların içki içtiği oyuk bir meyhane olan, yumurta kabuğu giymiş bir adamla ve bir bıçağa saplanmış, ev büyüklüğünde bir çift kulakla doldurdu. Tablo Madrid’deki Prado’nun 56A numaralı salonunda, camın arkasında asılı ve beş yüz yıldır ona bakan herkesi şaşkına çeviriyor. Dünyevi Zevkler Bahçesi ne anlatıyor? Kimse bilmiyor. Bu bir söz sanatı değil. Bosch’un yaşadığı döneme ait, onu açıklayan günümüze ulaşmış bir belge yok; sözleşme yok, mektup yok, kimin sipariş ettiğine dair kayıt yok ve o zamandan beri yapılan her yorum, akademik kılığa bürünmüş bir tahmin.
Bu, dünyanın en ünlü çözülememiş tablosu ve önünde durmanın nedeni size cevabın söylenmesi değil, tek bir insanın tek bir nesneye ne kadar çok buluş sığdırdığını izlemek. Ressam Jheronimus van Aken olarak doğmuş olsa da eserlerini kasabasının adıyla Jheronimus Bosch olarak imzaladı. Neredeyse hiçbir şeyi tarihlemedi, günümüze ulaşmış bir atölye günlüğü tutmadı ve kendisinden önce ya da sonra gelen hiçbir şeye benzemeyen bir eser bütünü bıraktı; bu mesafeden bakınca, başka kimsenin almadığı bir yayını almış bir adam gibi görünüyor.
Açılan bir tablo
Bahçe bir triptik; yani bir orta panosu ve onun üzerine dolap kapakları gibi kapanan menteşeli iki kanadı var. Bu, bir sunak panosunun, bir sunağın üstünde ya da arkasında duran, bayram günlerinde açılıp geri kalan zamanda kapalı tutulan bir ibadet nesnesinin standart formatıydı. Bosch, Hristiyan resmindeki en kutsal formatı aldı ve onu hayal edilebilecek en az kutsal içerikle doldurdu; bu, tablonun pek çok kışkırtmasından ilki. Prado’da önünde durduğunuzda onu açık, üç panoyu birden görürsünüz, ama iki halde deneyimlenmek üzere yapıldı ve hikâye kapalı halde başlıyor.

Kapalıyken iki kanadın dış yüzleri tek bir görüntüde birleşir: Yaratılış’ın üçüncü gününde, güneş ve ay yaratılmadan önce, hayvanlardan önce, insanlardan önce düz dünya; neredeyse tek renkli gri-yeşil bir grisaille tekniğiyle işlenmiş. Bütün dünya, camın içindeki bir numune gibi, şeffaf kristal bir kürenin içinde süzülüyor ve sol üst köşede, elinde bir kitapla oturan Baba Tanrı’nın küçücük bir figürü izliyor. Üst kısım boyunca Latince bir yazıt uzanıyor: “Çünkü O söyledi ve oldu; O emretti ve var oldu.” Yani tablo sadelik ve sessizlikle, Tanrı’nın gözü altındaki soğuk gri gezegenle başlıyor. Sonra kapakları açarsınız; renk ve kaos dışarı fışkırır ve o sessiz küreden bu karnavala nasıl vardığımız sorusu, nesnenin bütün dramıdır.
Sol pano: içinde şimdiden bir uyarı taşıyan cennet
Sol kanat Aden Bahçesi. Burada genç, İsa’ya benzeyen bir figür olarak gösterilen Tanrı, ortasında tuhaf, pembe bir çeşmenin, Hayat Çeşmesi’nin bulunduğu yeşil bir manzarada Havva’yı yeni yaratılmış Âdem’e sunuyor. İlk bakışta cennet. Daha yakından bakın, işler şimdiden ters gitmeye başlamış. Çeşmenin çevresindeki havuz, gelecek kaosun ilk atalarıyla kaynıyor; bir kedi ağzında ölü bir fareyle uzaklaşıyor, bir aslan bir geyiği yiyor, üç başlı bir kuş suda yürüyor ve alttaki karanlık gölden tuhaf melez yaratıklar sürünerek çıkıyor. Bosch’un Aden’i, düşüşten önceki temiz bir cennet değil. Avlanmanın ve grotesk olanın zaten var olduğu bir bahçe; sanki bozulma en başından yaratılışın içine işlenmiş gibi.

Bu, apaçık okumaya güvenmemeniz için sizi uyaran ayrıntı. Sol pano masumiyetse, neden öldürmeyle ve canavarlarla dolu? Bosch, triptik formatının vaat ettiği temiz ahlaki gidişatı, önce cennet sonra günah sonra ceza sırasını size vermeyi reddediyor. Düşüş bahçede zaten ima ediliyor; bu da orta panonun Aden’den bir kopuştan çok, Aden’in mantıksal devamı olduğu anlamına geliyor.
Orta pano: herkesin görmeye geldiği kısım
Orta pano en büyüğü ve tabloya adını veren pano; sınıflandırılması zor şeyler yapan yüzlerce küçük, solgun, çıplak figürle kaynayan geniş, yeşil bir park. Yıkanan kadınların bulunduğu ortadaki bir havuzun çevresinde, geyiklerden, keçilerden, atlardan, bir tek boynuzlu attan oluşan dairesel bir hayvan geçidine biniyorlar. Dev meyvelerin içine girip çıkıyorlar. İnsan boyunun kat kat büyüğü dev böğürtlenlerin ve kuşların çevresinde toplanıyorlar; bir adam arkadaşına çilek yediriyor, çiftler şeffaf kabarcıkların ve midye kabuklarının içine kapanmış, bedeninden çiçekler açan bir kişi amuda kalkmış. Burada şiddet yok, giysi yok ve en önemlisi çocuk yok, yaşlı yok, iş yok, sonuç yok. Tamamen genç yetişkinlerin yaşadığı, zevkin doruğunda donup kalmış, öncesi ve sonrası olmayan sonsuz bir erotik oyun alanı.

Dört yüzyıl boyunca standart okuma, bunun bir uyarı olduğuydu: izleyiciyi korkutup erdeme yöneltmek için yapılmış, şehvet günahının ürkütücü bir tasviri; çilekler ve kabarcıklar da zevkin ne kadar tatlı, kırılgan ve bir anda geçip giden bir şey olduğunun simgeleri. Çileğin geçici hazzın meyvesi olarak anlaşıldığına dair bir gelenek var ve Bosch’un çağdaşlarının, ölümünden onlarca yıl sonra, esere çilek tablosu dedikleri kayıtlara geçmiş. Ama azınlıktaki bazı akademisyenler bunun tam tersini savundu: Bunun hiç de bir kınama olmadığını, kaybolmuş ya da alternatif bir cennetin bir görüsü, utançtan önceki masum cinselliğin bir imgesi olduğunu ve dinî görüşleri çevresindeki kiliseden daha az ortodoks olabilecek bir adam tarafından resmedildiğini. Dürüst tutum, tablonun bir sonuca bağlanmayacağıdır. Kutlama ile uyarı arasında asılı duruyor ve Bosch onu asılı dursun diye yaptı.
Sağ pano: cehennem ve onun geldiğini duyan adam
Sonra sağ kanada ulaşırsınız ve sıcaklık düşer. Burası cehennem ve Batı sanatındaki en karanlık ve en özgün lanetlenme görüsü; uzakta yanan bir şehrin aydınlattığı kapkara bir gece manzarası; orta panonun günahkârları burada kendi zevklerinin araçlarıyla işkence görüyor. Kumar işkenceye dönüşüyor, bir adam bir arpa çarmıha gerilmiş, lanetlenmişlerden oluşan bir koro çıplak bir kalçanın üzerine dövme gibi işlenmiş bir notadan şarkı söylüyor, kapı büyüklüğünde, uzun bir bıçağa saplanmış kulaklar insanları ezerek ilerliyor. Ortada, sözde Ağaç-Adam oturuyor: çürüyen ağaç gövdesi bacakları üzerinde kırık bir yumurta kabuğu beden, oyuk gövdesi bir meyhane, yüzü yorgun bir tanıma ifadesiyle izleyiciye bakmak için geriye dönüyor. Pek çok akademisyen bu yüzün Bosch’un otoportresi olduğuna, ressamın kendini kendi cehenneminin merkezine yerleştirdiğine inanıyor.

Bosch’un cehenneminin dehası, özgül olması. Sıradan ortaçağ cehennemleri kırmızıdır ve sıradan alevlerle, yabalarla doludur. Bosch’unki soğuk, karanlık ve kişiye özel; her işkence bir günaha denk düşüyor, her zevk aracı acıya dönüşüyor. “Dur, gerçekten mi?” dedirten anların toplandığı yer burası: arpa çarmıha gerilme, müzisyenlerin gerçekten çalınabilir bir melodi olarak transkripsiyonunu yapıp kaydettiği kadar kesin bir şekilde notaya dökülmüş kalça müziği, dev kulaklar. Bosch’a kâbusun ilk büyük ressamı unvanını kazandıran, Gerçeküstücülerin dört yüz yıl sonra ataları olarak sahiplendiği adamı yapan pano bu.
Hollandalı bir kâbus Madrid’e nasıl geldi?
Bosch Aşağı Ülkeler’de çalıştı ve 1516’da öldü; günaha takıntılı tuhaf tabloları, tek bir saplantılı koleksiyoncu olmasaydı bölgesel birer merak nesnesi olarak kalabilirdi: İspanya Kralı II. Felipe. Kasvetli saray-manastır El Escorial’i yaptıran o katı, dindar hükümdar Felipe, Bosch’un fanatik bir hayranıydı ve bu, sanat tarihinin büyük sürprizlerinden biri: Avrupa’nın en katı Katolik kralı, bir önceki yüzyılın en çılgın, en heterodoks ressamına vuruluyor. Felipe, Dünyevi Zevkler Bahçesi’ni, Hollanda’daki İspanyol soylularının koleksiyonundan geçtikten sonra 1591’de edindi ve hazinelerinin arasına yerleştirdi. İspanyol kraliyet koleksiyonu aracılığıyla sonunda 1939’da Prado’ya geldi. Dünyanın en tuhaf tablosunun Madrid’de asılı olmasının nedeni, bir İspanyol kralının ona bakmaktan kendini alamaması; müzeyi Titian, Velázquez ve Goya ile dolduran aynı kraliyet koleksiyonculuk iştahı.
Neden kimse açıklayamıyor?
Bahçe’nin en derin sorunu, onu açıklaması gereken insanların sessiz olması. Bosch hiçbir yazı bırakmadı. Hami bilinmiyor; ancak akademisyenler eserin gerçek bir kilise sunağı için değil, soylu bir aile için yapıldığını öne sürdü, bu da kiliseye uygun olmayan içeriği açıklardı. Günümüze ulaşmış bir ahlaki program, eşlik eden bir metin, konuyu belirten bir sözleşme yok. Bosch’un ölümünden onlarca yıl sonra yazan ilk yorumcular bile ne anlama geldiği konusunda anlaşamıyordu. O zamandan beri yapılan her okuma, şehvet uyarısı, kayıp cennet, simya alegorisi, sapkın bir tarikatın manifestosu, iç kanıtlara ve bilgiye dayalı tahminlere dayandırıldı, çünkü dış kanıt yok. Tablo, anahtarı olmayan mühürlü bir mesaj.
Önünde durmanın karşılığını vermesinin nedeni de tam olarak bu. Tamamen açıklayabileceğiniz bir tablodan duvar etiketini okuduktan sonra ayrılabilirsiniz. Bahçe size üzerinde karar kılabileceğiniz hiçbir şey vermiyor, bu yüzden bakmaya devam ediyorsunuz ve ne kadar uzun bakarsanız o kadar çok şey buluyorsunuz; her karışta farklı küçük bir dram, gözünüzden kaçmış bir figür, adını koyamadığınız bir yaratık. Chiaro, kapalı kanatlardaki Yaratılış’ı, çilek simgeciliğini, Ağaç-Adam otoportresini ve cehennemde bedenin üzerine yazılmış müziği tam panonun önünde anlatır; böylece fark etmek için bir rehbere ihtiyaç duyduğunuz ayrıntılar, onları görebileceğiniz yerde dururken size gösterilir.
Nelere bakmalı
Yalnızca on dakikanız varsa, ona şu sırayla bakın. Önce kapakları kapalı hayal edin, cam küredeki gri dünyayı, ve görmek üzere olduğunuz her şeyin o sessizlikten doğduğunu hatırlayın. Sonra üç panoyu soldan sağa, zaman olarak okuyun: Aden, zevk bahçesi, cehennem; ve ahlaki gidişatın hiçbir zaman tam olarak tutmadığını, cennette zaten canavarlar olduğunu ve cehennemin orta panonun oyuncaklarından yapıldığını fark edin. Cehennemdeki Ağaç-Adam’ı bulun ve muhtemelen ressamın kendi yüzü olan geriye dönük bakışıyla göz göze gelin. Bedenin üzerindeki müziği bulun ve birinin onu yüksek sesle çaldığını hatırlayın. Sonra geri çekilin ve bir açıklama olmadan ayrılacağınızı kabul edin, çünkü beş yüz yıllık akademisyenler de öyle ayrıldı. Bu, tablonun iletişim kuramaması değil. Bu, tablonun tam olarak yapıldığı işi yapması: bakmayı hiçbir zaman bitirmenize izin vermemek.
Bosch’u bir İspanyol kralının bir araya getirdiği koleksiyonun geri kalanıyla birlikte görmek için Prado’da neler görülmeli yazımızdaki öne çıkanlar turu, Bahçe’yi Goya’nın kâbuslarının ve Titian’ın imparatorlarının yanına yerleştiriyor; Prado ziyaret rehberi de 56A numaralı salonu kaybolmadan nasıl bulacağınızı anlatıyor.