
W ciemności rząd żołnierzy stoi do nas plecami, z karabinami uniesionymi w jednej poziomej linii, z ukrytymi twarzami. Przed nimi stos ciał wykrwawia się w błoto. A pośrodku, oświetlony przez kwadratową latarnię stojącą na ziemi, klęczy mężczyzna w białej koszuli i żółtych spodniach, z szeroko rozrzuconymi ramionami, patrzy prosto w lufy, z otwartymi ustami. Ma ranę na prawej dłoni. Cały obraz jest zbudowany tak, żebyś spojrzał na niego, potem na karabiny i zrozumiał, że w następnej sekundzie on będzie martwy. To Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808, namalowane przez Francisca de Goyę w 1814 roku, obraz, który nauczył resztę sztuki malować wojnę jako grozę, a nie chwałę. Wisi w sali 64 Prado w Madrycie, obok swojego odpowiednika, i jest jednym z najbardziej wpływowych obrazów, jakie kiedykolwiek powstały.
Przed Goyą standardowym sposobem malowania bitwy było malowanie zwycięstwa: generał na stającym dęba koniu, sztandar, szlachetna śmierć w bohaterskiej pozie, a całość ułożona tak, żeby wojna wyglądała na najwznioślejsze ludzkie zajęcie. Goya to wszystko wyrzucił. Namalował przegranych. Namalował anonimowych cywilów rozstrzeliwanych w ciemności przez machinę żołnierzy bez twarzy, z ofiary uczynił kogoś nieważnego w chłopskiej koszuli, a nie bohatera, i dał temu nieważnemu człowiekowi pozę zapożyczoną od ukrzyżowanego Chrystusa. Rozstrzelanie powstańców madryckich to chwila, w której sztuka europejska przestała kłamać o tym, jak wygląda wojna.
Co wydarzyło się drugiego i trzeciego maja
Obraz zapisuje dwa prawdziwe dni w Madrycie. W 1808 roku armia Napoleona okupowała Hiszpanię pod pozorem sojuszu, a 2 maja mieszkańcy Madrytu powstali na ulicach przeciwko francuskim wojskom w spontanicznej ludowej rewolcie. Walki były brutalne i krótkie. Następnego dnia, 3 maja, francuski dowódca, marszałek Murat, rozkazał masowe represje. Przez całą noc i do rana francuskie plutony egzekucyjne spędzały setki Hiszpanów, wielu z nich zwykłych mieszczan złapanych z bronią albo tylko podejrzanych, i rozstrzeliwały ich na wzgórzach pod miastem, w tym na wzgórzu Príncipe Pío, gdzie rozgrywa się ta scena. Powstanie i jego krwawe stłumienie stały się założycielską traumą hiszpańskiej wojny o niepodległość, lat walki partyzanckiej – słowo guerrilla, mała wojna, powstało właśnie w tym konflikcie – która w końcu wypędziła Francuzów.

Goya namalował oba dni jako parę. 2 maja 1808 w Madrycie pokazuje samo powstanie, chaotyczny wir madryckich cywilów ściągających z koni mameluków Napoleona, jego egipską kawalerię, w kłębowisku noży i stających dęba zwierząt. Obraz jest głośny, chaotyczny i pełen ruchu. Rozstrzelanie powstańców madryckich to jego cicha, straszna odpowiedź, poranek po, kiedy chaos ustąpił miejsca zimnej machinie egzekucji. Powieszone razem, tak jak w Prado, czyta się je jako przyczynę i skutek: gniew ludu i cenę, jaką lud zapłacił.
Dlaczego mężczyzna w białej koszuli zmienił wszystko
Spójrz na centralną postać. Klęczy z obiema rękami wyrzuconymi w górę i na boki, dłońmi do przodu, a na oświetlonej prawej dłoni widać ciemny ślad, ranę. To nie przypadek. Goya ustawił anonimowego hiszpańskiego robotnika w postawie ukrzyżowanego Chrystusa, łącznie z raną przypominającą stygmat, i oświetlił go latarnią tak jasno, że jaśnieje na tle brązowej ciemności jak święty w ołtarzu. Dając bezimiennej ofierze ikonografię zarezerwowaną dla najświętszej śmierci w sztuce chrześcijańskiej, Goya stawia tezę, która była naprawdę nowa: że śmierć zwykłego, nieważnego człowieka, zastrzelonego w ciemności przez armię okupacyjną, jest tak samo godna czci i żałoby jak śmierć boga. Ofiara nie ma imienia ani stopnia. O to właśnie chodzi. Jest każdym, kogo zabiły plutony egzekucyjne, a Goya upiera się, że ma absolutne znaczenie.
Wokół niego pozostałe ofiary dopełniają przesłania. Po jego lewej stronie mężczyzna zaciska pięści i spuszcza głowę. Mnich się modli. Mężczyzna zakrywa twarz dłońmi, żeby nie musieć patrzeć. U stóp klęczącego leży już zastrzelony trup, twarzą w dół w rozlewającej się kałuży krwi, z ramionami wciąż rozrzuconymi jak echo pozy żywego mężczyzny, zapowiedź następnej sekundy. Z tyłu kolejny szereg więźniów wspina się pod górę ku temu samemu losowi, a jeden z nich już zasłania oczy. Goya daje ofiarom indywidualność, strach, modlitwę, bunt, rozpacz. Żołnierzom nie daje niczego.
Machina bez twarzy
Najbardziej radykalna decyzja na obrazie dotyczy tego, co Goya robi z plutonem egzekucyjnym. Maluje ich od tyłu, jako jedną ciemną masę: identyczne czapki, identyczne tornistry, identyczne uniesione karabiny tworzące jedną nieprzerwaną poziomą linię, twarze całkowicie ukryte. To nie są ludzie. To mechanizm. Było to świadome odwrócenie każdego wcześniejszego obrazu batalistycznego, na którym żołnierze strony malarza byli bohaterami o widocznych szlachetnych twarzach. Goya czyni zabójców anonimowymi, a zabitych indywidualnymi, i w ten sposób umieszcza całe człowieczeństwo po jednej stronie latarni, a całe nieczłowieczeństwo po drugiej. Przekątna karabinów i przekątna zbocza prowadzą twój wzrok prosto do białej koszuli, tak że niezależnie od tego, od czego zaczniesz patrzeć, kompozycja doprowadzi cię do człowieka, który zaraz zginie.
Na obrazie nie ma nigdzie chwały. Źródłem światła nie jest niebo, tylko kanciasta żelazna latarnia stojąca na ziemi, element wyposażenia wojskowego, rzucający twarde, użytkowe światło na akt państwowego mordu. Madryt jest czarną sylwetką wież w dalekim tle, uśpiony, obojętny. Ziemia jest zryta. To pierwszy obraz, który patrzy na wojnę i widzi tylko jej okrucieństwo, bez żadnej rekompensującej szlachetności, która by je łagodziła, a niemal każdy uczciwy obraz wojny od tamtej pory – egzekucje Maneta, Guernica Picassa, wisząca po drugiej stronie miasta w Reina Sofía, fotografie z każdego współczesnego konfliktu – od niego pochodzi.
Namalowany sześć lat później i ile to kosztowało Goyę
Goya nie namalował tych obrazów w 1808 roku. Namalował je w 1814 roku, sześć lat po wydarzeniach, zaraz po tym, jak Francuzi zostali ostatecznie wypędzeni, a hiszpański król Ferdynand VII powrócił na tron. Goya, który był malarzem nadwornym poprzedniego króla i pracował dalej przez całą francuską okupację, zwrócił się do nowego rządu o fundusze na namalowanie, jak to ujął, najbardziej godnych uwagi i bohaterskich czynów chwalebnego powstania przeciwko tyranowi Europy. Efektem były dwa majowe obrazy. Lojalność samego Goi w czasie okupacji budzi pewne wątpliwości – był człowiekiem, który służył tej władzy, która akurat trzymała Madryt – i niektórzy odczytują obrazy z 1814 roku po części jako publiczny dowód patriotyzmu malarza, który musiał go wykazać. Nic z tego nie umniejsza dzieła. Jakakolwiek mieszanka przekonań i samoobrony nim kierowała, to, co stworzył, było przeciwieństwem propagandy, bo propaganda gloryfikuje, a to tylko opłakuje.
To, co stało się z obrazami potem, wiele mówi. Przez większą część XIX wieku Rozstrzelanie powstańców madryckich prawie nie było pokazywane, uważano je za zbyt surowe, zbyt brzydkie, zbyt niepokojące, by wystawiać je publicznie. Lata spędziło w magazynie i podobno zostało uszkodzone, prawdopodobnie podczas transportu w czasie hiszpańskiej wojny domowej, dlatego przy dokładnych oględzinach widać ubytki. Świat sztuki potrzebował dziesięcioleci, żeby zrozumieć, że Goya nie namalował nieudanego obrazu historycznego, tylko zupełnie nowy rodzaj obrazu.
Ciemna sala obok
Rozstrzelanie powstańców madryckich jest bramą do najbardziej niepokojącej części Prado, Czarnych obrazów. Na starość, głuchy, chory i zgorzkniały, Goya pokrył wewnętrzne ściany swojego wiejskiego domu pod Madrytem czternastoma prywatnymi malowidłami w odcieniach czerni, brązu i krwi – obrazami, których nigdy nie wystawiał i które najwyraźniej malował tylko dla siebie. Później przeniesiono je na płótno i przekazano Prado, gdzie wiszą w sali 67. Najsłynniejszy jest Saturn pożerający swojego syna: bóg czasu wpychający sobie do ust zakrwawione ciało własnego dziecka, z dzikimi, przerażonymi oczami, wizja czystej grozy bez żadnej narracyjnej pociechy.

Linia od Rozstrzelania powstańców madryckich do Saturna jest bezpośrednia. Oba obrazy pochodzą od człowieka, który patrzył, jak jego kraj sam się rozdziera, który udokumentował okrucieństwa wojny w prywatnym cyklu akwafort zatytułowanym Okropności wojny i który doszedł do wniosku, że ludzka przemoc nie ma dna. Pluton egzekucyjny i bóg pożerający dziecko to ta sama wizja w dwóch rejestrach, publicznym i prywatnym. Stanie przed oboma w Prado, w sąsiednich salach, to najbliżej, jak można się dostać do wnętrza umysłu Goi w ostatniej dekadzie jego życia.
Na co zwrócić uwagę
Zacznij od latarni, bo to silnik całego obrazu, i zauważ, że jedyne światło w tej scenie pochodzi z wojskowego sprzętu stojącego na ziemi, a nie z nieba. Podążaj za światłem do białej koszuli i znajdź ranę na prawej dłoni, a potem rozpoznaj pozę. Spójrz na trupa u jego stóp i zobacz w nim własną przyszłość, ramiona już rozrzucone, twarz już w błocie. Potem odwróć się do żołnierzy i spróbuj znaleźć choć jedną twarz. Nie znajdziesz. Na koniec spójrz na szereg więźniów wspinających się pod górę z tyłu, każdy z nich to człowiek, który za kilka minut stanie tam, gdzie stoi biała koszula, i zrozum, że Goya namalował nie chwilę, ale taśmę produkcyjną. Chiaro opowiada o pozie Chrystusa, stygmacie, plutonie bez twarzy i latarni przed samym płótnem, tak że szczegóły, które czynią z tego pierwszy nowoczesny obraz wojny, zostają ci wskazane, gdy stoisz tam, skąd je widać.
Żeby umieścić Goyę wśród malarzy, których kolekcjonowali kolejni królowie Hiszpanii, przegląd najważniejszych dzieł w tekście co zobaczyć w Prado stawia Rozstrzelanie powstańców madryckich obok piekła Boscha i cesarza Tycjana, a przewodnik po zwiedzaniu Prado wyjaśnia, jak znaleźć sale Goi i Czarne obrazy, żeby ich nie przegapić.