Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο άντρας με το λευκό πουκάμισο: η Τρίτη Μαΐου 1808 του Γκόγια

Δημοσίευση: • 10 λεπτά ανάγνωσης

Φρανθίσκο ντε Γκόγια, Η Τρίτη Μαΐου 1808 (1814), Μουσείο του Πράδο, Μαδρίτη

Μέσα στο σκοτάδι, μια σειρά στρατιωτών στέκεται με την πλάτη γυρισμένη σε εμάς, με τα τουφέκια υψωμένα σε μια ενιαία οριζόντια γραμμή και τα πρόσωπα κρυμμένα. Μπροστά τους ένας σωρός από πτώματα αιμορραγεί στο χώμα. Και στο κέντρο, φωτισμένος από ένα τετράγωνο φανάρι στο έδαφος, ένας άντρας με λευκό πουκάμισο και κίτρινο παντελόνι γονατίζει με τα χέρια διάπλατα ανοιχτά, κοιτάζοντας κατευθείαν μέσα στις κάννες των όπλων, με το στόμα ανοιχτό. Έχει μια πληγή στη δεξιά παλάμη. Ολόκληρος ο πίνακας είναι στημένος ώστε να κοιτάξετε εκείνον, μετά τα όπλα, και να καταλάβετε ότι στο επόμενο δευτερόλεπτο θα είναι νεκρός. Αυτή είναι η Τρίτη Μαΐου 1808, που ζωγράφισε ο Φρανθίσκο ντε Γκόγια το 1814, και είναι η εικόνα που δίδαξε στην υπόλοιπη τέχνη πώς να ζωγραφίζει τον πόλεμο ως φρίκη αντί για δόξα. Κρέμεται στην Αίθουσα 64 του Πράδο στη Μαδρίτη, δίπλα στο ταίρι της, και είναι από τους πιο επιδραστικούς πίνακες που έγιναν ποτέ.

Πριν από τον Γκόγια, ο καθιερωμένος τρόπος να ζωγραφίσεις μια μάχη ήταν να ζωγραφίσεις μια νίκη: έναν στρατηγό πάνω σε ένα άλογο που ορθώνεται, μια σημαία, έναν ευγενή θάνατο σε ηρωική στάση, όλα στημένα ώστε ο πόλεμος να μοιάζει με την ύψιστη ανθρώπινη δραστηριότητα. Ο Γκόγια τα πέταξε όλα αυτά. Ζωγράφισε τους ηττημένους. Ζωγράφισε ανώνυμους πολίτες να πυροβολούνται μέσα στο σκοτάδι από μια μηχανή στρατιωτών χωρίς πρόσωπα, έκανε το θύμα έναν τιποτένιο με πουκάμισο χωρικού αντί για ήρωα, και έδωσε σε αυτόν τον τιποτένιο μια στάση δανεισμένη από τον σταυρωμένο Χριστό. Η Τρίτη Μαΐου 1808 είναι η στιγμή που η ευρωπαϊκή τέχνη σταμάτησε να λέει ψέματα για το πώς μοιάζει ο πόλεμος.

Τι συνέβη στις δύο και στις τρεις Μαΐου

Ο πίνακας καταγράφει δύο πραγματικές μέρες στη Μαδρίτη. Το 1808 ο στρατός του Ναπολέοντα είχε καταλάβει την Ισπανία με το πρόσχημα μιας συμμαχίας, και στις 2 Μαΐου ο λαός της Μαδρίτης εξεγέρθηκε κατά των γαλλικών στρατευμάτων στους δρόμους, σε μια αυθόρμητη λαϊκή εξέγερση. Οι μάχες ήταν άγριες και σύντομες. Την επόμενη μέρα, στις 3 Μαΐου, ο Γάλλος διοικητής, ο στρατάρχης Μυρά, διέταξε μαζικά αντίποινα. Όλη τη νύχτα και ως το πρωί, γαλλικά εκτελεστικά αποσπάσματα μάζεψαν εκατοντάδες Ισπανούς, πολλοί από τους οποίους ήταν απλοί πολίτες που πιάστηκαν με όπλα ή απλώς θεωρήθηκαν ύποπτοι, και τους εκτέλεσαν στους λόφους έξω από την πόλη, μεταξύ άλλων και στον λόφο του Πρίνθιπε Πίο όπου διαδραματίζεται αυτή η σκηνή. Η εξέγερση και η αιματηρή καταστολή της έγιναν το ιδρυτικό τραύμα του Ισπανικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας, των χρόνων του ανταρτοπόλεμου, η λέξη guerrilla, μικρός πόλεμος, πλάστηκε σε αυτή τη σύγκρουση, που τελικά έδιωξε τους Γάλλους.

Φρανθίσκο ντε Γκόγια, Η Δεύτερη Μαΐου 1808 (1814), ο συνοδευτικός πίνακας με την εξέγερση της Μαδρίτης, Μουσείο του Πράδο

Ο Γκόγια ζωγράφισε τις δύο μέρες ως ζεύγος. Η Δεύτερη Μαΐου 1808 δείχνει την ίδια την εξέγερση, μια χαοτική δίνη από πολίτες της Μαδρίτης που τραβούν από τα άλογά τους τους Μαμελούκους ιππείς του Ναπολέοντα, τα αιγυπτιακά του στρατεύματα, μέσα σε ένα κουβάρι από μαχαίρια και ζώα που ορθώνονται. Είναι θορυβώδης, συγκεχυμένη και γεμάτη κίνηση. Η Τρίτη Μαΐου είναι η σιωπηλή, τρομερή απάντησή της, το επόμενο πρωί, όταν το χάος έχει αντικατασταθεί από την ψυχρή μηχανή της εκτέλεσης. Κρεμασμένοι μαζί, όπως είναι στο Πράδο, διαβάζονται ως αιτία και συνέπεια, η οργή του λαού και το τίμημα που πλήρωσε ο λαός.

Γιατί ο άντρας με το λευκό πουκάμισο τα άλλαξε όλα

Κοιτάξτε την κεντρική μορφή. Γονατίζει με τα δύο χέρια πεταμένα ψηλά και προς τα έξω, με τις παλάμες προς τα εμπρός, και στη φωτισμένη δεξιά παλάμη υπάρχει ένα σκούρο σημάδι, μια πληγή. Δεν είναι τυχαίο. Ο Γκόγια έχει βάλει έναν ανώνυμο Ισπανό εργάτη στη στάση του σταυρωμένου Χριστού, μαζί με μια πληγή που θυμίζει στίγματα, και τον έχει φωτίσει τόσο έντονα με το φανάρι που λάμπει πάνω στο καφετί σκοτάδι σαν άγιος σε εικόνα αγίας τράπεζας. Δίνοντας σε ένα ανώνυμο θύμα την εικονογραφία που προορίζεται για τον πιο ιερό θάνατο της χριστιανικής τέχνης, ο Γκόγια διατυπώνει έναν ισχυρισμό που ήταν πραγματικά καινούργιος: ότι ο θάνατος ενός συνηθισμένου, ασήμαντου ανθρώπου, που πυροβολείται μέσα στο σκοτάδι από έναν στρατό κατοχής, αξίζει το ίδιο δέος και την ίδια θλίψη με τον θάνατο ενός θεού. Το θύμα δεν έχει όνομα ούτε βαθμό. Αυτό ακριβώς είναι το νόημα. Είναι όλοι όσοι σκότωσαν τα εκτελεστικά αποσπάσματα, και ο Γκόγια επιμένει ότι μετράει απόλυτα.

Γύρω του τα άλλα θύματα ολοκληρώνουν το μήνυμα. Στα αριστερά του ένας άντρας σφίγγει τις γροθιές του και σκύβει το κεφάλι. Ένας μοναχός προσεύχεται. Ένας άντρας καλύπτει το πρόσωπό του με τα χέρια για να μη χρειαστεί να δει. Στα πόδια του γονατισμένου άντρα κείτεται ένα πτώμα που έχει ήδη πυροβοληθεί, μπρούμυτα μέσα σε μια λίμνη αίματος που απλώνεται, με τα χέρια ακόμα διάπλατα σαν ηχώ της στάσης του ζωντανού, μια πρόγευση του επόμενου δευτερολέπτου. Πίσω, μια σειρά ακόμα κρατουμένων ανεβαίνει παραπατώντας τον λόφο προς την ίδια μοίρα, και ένας από αυτούς κρύβει ήδη τα μάτια του. Ο Γκόγια δίνει στα θύματα ατομικότητα, φόβο, προσευχή, αντίσταση, απόγνωση. Στους στρατιώτες δεν δίνει τίποτα.

Η απρόσωπη μηχανή

Η πιο ριζοσπαστική απόφαση στον πίνακα είναι αυτό που κάνει ο Γκόγια στο εκτελεστικό απόσπασμα. Τους ζωγραφίζει από πίσω, ως μια ενιαία σκοτεινή μάζα, ίδια καπέλα, ίδια σακίδια, ίδια υψωμένα τουφέκια που σχηματίζουν μια αδιάσπαστη οριζόντια γραμμή, με τα πρόσωπά τους εντελώς κρυμμένα. Δεν είναι άνθρωποι. Είναι ένας μηχανισμός. Ήταν μια σκόπιμη αντιστροφή κάθε πίνακα μάχης που είχε προηγηθεί, όπου οι στρατιώτες της πλευράς του ζωγράφου ήταν οι ήρωες με τα ορατά, ευγενή πρόσωπα. Ο Γκόγια κάνει τους δολοφόνους ανώνυμους και τους σκοτωμένους άτομα, και έτσι τοποθετεί όλη την ανθρωπιά στη μία πλευρά του φαναριού και όλη την απανθρωπιά στην άλλη. Η διαγώνιος των τουφεκιών και η διαγώνιος της πλαγιάς οδηγούν το μάτι σας κατευθείαν στο λευκό πουκάμισο, ώστε όπου κι αν αρχίσετε να κοιτάζετε, η σύνθεση να σας παραδίδει στον άντρα που πρόκειται να πεθάνει.

Δεν υπάρχει πουθενά δόξα στον πίνακα. Η πηγή του φωτός δεν είναι ο ουρανός αλλά ένα κουτιαστό σιδερένιο φανάρι ακουμπισμένο στο έδαφος, ένα κομμάτι στρατιωτικού εξοπλισμού, που ρίχνει ένα σκληρό, πρακτικό φως σε μια πράξη κρατικής δολοφονίας. Η πόλη της Μαδρίτης είναι μια μαύρη σιλουέτα από πύργους στο βάθος, κοιμισμένη, αδιάφορη. Το χώμα είναι ανασκαμμένο. Είναι ο πρώτος πίνακας που κοιτάζει τον πόλεμο και βλέπει μόνο τη σκληρότητά του, χωρίς να προσφέρει καμία αντισταθμιστική ευγένεια για να την απαλύνει, και σχεδόν κάθε τίμια εικόνα πολέμου από τότε, οι εκτελέσεις του Μανέ, η Γκερνίκα του Πικάσο που κρέμεται στην άλλη άκρη της πόλης στο Ρέινα Σοφία, οι φωτογραφίες κάθε σύγχρονης σύγκρουσης, κατάγεται από αυτόν.

Ζωγραφισμένος έξι χρόνια αργότερα, και τι κόστισε αυτό στον Γκόγια

Ο Γκόγια δεν τους ζωγράφισε το 1808. Τους ζωγράφισε το 1814, έξι χρόνια μετά τα γεγονότα, αμέσως αφότου οι Γάλλοι εκδιώχθηκαν τελικά και ο Ισπανός βασιλιάς Φερδινάνδος Ζ΄ αποκαταστάθηκε στον θρόνο. Ο Γκόγια, που ήταν ζωγράφος της αυλής επί του προηγούμενου βασιλιά και είχε συνεχίσει να δουλεύει σε όλη τη διάρκεια της γαλλικής κατοχής, ζήτησε από τη νέα κυβέρνηση χρήματα για να ζωγραφίσει, κατά τα λόγια του, τις πιο αξιοσημείωτες και ηρωικές πράξεις της ένδοξης εξέγερσης κατά του τυράννου της Ευρώπης. Οι δύο πίνακες του Μαΐου ήταν το αποτέλεσμα. Υπάρχει κάποια ασάφεια για τις πραγματικές πίστεις του Γκόγια κατά τη διάρκεια της κατοχής, ήταν ένας άνθρωπος που υπηρετούσε όποια εξουσία κρατούσε τη Μαδρίτη, και κάποιοι διαβάζουν τους πίνακες του 1814 εν μέρει ως δημόσια απόδειξη πατριωτισμού από έναν ζωγράφο που χρειαζόταν να την επιδείξει. Τίποτα από αυτά δεν μειώνει το έργο. Όποιο μείγμα πεποίθησης και αυτοπροστασίας κι αν τον οδήγησε, αυτό που δημιούργησε ήταν το αντίθετο της προπαγάνδας, γιατί η προπαγάνδα δοξάζει και αυτό μόνο θρηνεί.

Το τι απέγιναν οι πίνακες στη συνέχεια είναι αποκαλυπτικό. Στο μεγαλύτερο μέρος του 19ου αιώνα η Τρίτη Μαΐου σχεδόν δεν εκτέθηκε, καθώς θεωρούνταν υπερβολικά ωμή, υπερβολικά άσχημη, υπερβολικά ενοχλητική για δημόσια έκθεση, πέρασε χρόνια στις αποθήκες και, όπως αναφέρεται, υπέστη ζημιές, πιθανώς κατά τη μεταφορά της στον Ισπανικό Εμφύλιο, γι’ αυτό και μια προσεκτική εξέταση αποκαλύπτει σημεία με απώλειες. Χρειάστηκαν δεκαετίες για να καταλάβει ο κόσμος της τέχνης ότι ο Γκόγια δεν είχε ζωγραφίσει έναν αποτυχημένο ιστορικό πίνακα, αλλά ένα εντελώς νέο είδος πίνακα.

Η σκοτεινή αίθουσα δίπλα

Η Τρίτη Μαΐου είναι η πύλη προς το πιο ανησυχητικό κομμάτι του Πράδο, τους Μαύρους πίνακες. Στα γηρατειά του, κουφός, άρρωστος και πικραμένος, ο Γκόγια κάλυψε τους εσωτερικούς τοίχους της δικής του αγροικίας έξω από τη Μαδρίτη με δεκατέσσερις ιδιωτικές τοιχογραφίες σε τόνους του μαύρου, του καφέ και του αίματος, εικόνες που δεν εξέθεσε ποτέ και που προφανώς ζωγράφισε μόνο για τον εαυτό του. Αργότερα μεταφέρθηκαν σε καμβά και δόθηκαν στο Πράδο, όπου κρέμονται στην Αίθουσα 67. Ο πιο διάσημος είναι ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του, ο θεός του χρόνου που χώνει το ματωμένο σώμα του ίδιου του του παιδιού στο στόμα του με άγρια, τρομαγμένα μάτια, ένα όραμα καθαρής φρίκης χωρίς καμία αφηγηματική παρηγοριά.

Φρανθίσκο ντε Γκόγια, Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του (1819-1823), ένας από τους Μαύρους πίνακες, Μουσείο του Πράδο

Η γραμμή από την Τρίτη Μαΐου ως τον Κρόνο είναι ευθεία. Και οι δύο προέρχονται από έναν άνθρωπο που είχε δει τη χώρα του να κομματιάζεται, που είχε καταγράψει τις θηριωδίες του πολέμου σε μια ιδιωτική σειρά χαρακτικών με τίτλο Οι συμφορές του πολέμου, και που είχε καταλήξει ότι η ανθρώπινη βία δεν είχε πάτο. Το εκτελεστικό απόσπασμα και ο θεός που τρώει το παιδί του είναι το ίδιο όραμα σε δύο ύφη, δημόσιο και ιδιωτικό. Το να σταθείτε μπροστά και στα δύο στο Πράδο, σε διπλανές αίθουσες, είναι ό,τι πιο κοντινό μπορείτε να φτάσετε στο εσωτερικό του μυαλού του Γκόγια την τελευταία του δεκαετία.

Τι να προσέξετε

Ξεκινήστε από το φανάρι, γιατί είναι η μηχανή ολόκληρου του πίνακα, και προσέξτε ότι το μόνο φως σε αυτή τη σκηνή προέρχεται από ένα κομμάτι στρατιωτικού εξοπλισμού στο έδαφος, όχι από κάποιον ουρανό. Ακολουθήστε το φως ως το λευκό πουκάμισο και βρείτε την πληγή στη δεξιά παλάμη, και μετά αναγνωρίστε τη στάση. Κοιτάξτε το πτώμα στα πόδια του και δείτε μέσα του το δικό του μέλλον, με τα χέρια ήδη διάπλατα, το πρόσωπο ήδη στο χώμα. Μετά στραφείτε στους στρατιώτες και προσπαθήστε να βρείτε έστω ένα πρόσωπο. Δεν μπορείτε. Τέλος, κοιτάξτε τη σειρά των κρατουμένων που ανεβαίνουν τον λόφο από πίσω, ο καθένας ένας άντρας που μέσα σε λίγα λεπτά θα σταθεί εκεί όπου στέκεται το λευκό πουκάμισο, και καταλάβετε ότι ο Γκόγια δεν ζωγράφισε μια στιγμή αλλά μια γραμμή παραγωγής. Το Chiaro σας διαβάζει τη στάση του Χριστού, τα στίγματα, το απρόσωπο απόσπασμα και το φανάρι μπροστά στον ίδιο τον καμβά, ώστε οι λεπτομέρειες που κάνουν αυτόν τον πίνακα τον πρώτο σύγχρονο πίνακα πολέμου να σας επισημαίνονται ενώ στέκεστε εκεί από όπου μπορείτε να τις δείτε.

Για να τοποθετήσετε τον Γκόγια ανάμεσα στους ζωγράφους που συνέλεξε μια σειρά Ισπανών βασιλιάδων, η περιήγηση στα κορυφαία έργα στο τι να δείτε στο Πράδο βάζει την Τρίτη Μαΐου δίπλα στην κόλαση του Μπος και στον αυτοκράτορα του Τιτσιάνο, και ο οδηγός επίσκεψης στο Πράδο εξηγεί πώς να βρείτε τις αίθουσες του Γκόγια και τους Μαύρους πίνακες χωρίς να τους χάσετε.