
Mona Lisa’nın karşısındaki tablo hangisi? Paolo Veronese’nin 1563’te tamamladığı Kana’daki Düğün (Le Nozze di Cana): Louvre’un en büyük tablosu, Salle des Etats’da, yani 711 numaralı salonda, Mona Lisa’nın tam karşısındaki duvarda asılı.
Herhangi bir salı sabahı saat on birde Salle des Etats’da durun. Bugün bu salondan otuz bin kişi geçecek. Hepsi aynı yöne bakıyor: güneye, Leonardo’nun Mona Lisa’sını barındıran kurşun geçirmez cam kutuya. Telefonlar havada, dirsekler dışarıda, sabırlı bir ağır aksak yürüyüş.
Şimdi arkanızı dönün.
Arka duvar, altı metre yetmiş beş santim yüksekliğinde ve neredeyse on metre genişliğinde, boyanmış bir oda. İçinde Venedik ipeklerine bürünmüş yüz otuz kişi akşam yemeği yiyor. Masanın altında bir köpek, birinin bileğinde bir papağan var. Ön planda dört müzisyen bir bas viyol, bir violone, bir kornetto ve bir viyola çalıyor. İsa ortada. Bir küp suyu az önce şaraba çevirdi. Bu, Paolo Veronese’nin Kana’daki Düğün’ü ve Salle des Etats’da herhangi bir anda insanların kabaca onda dokuzu sırtını ona dönmüş halde duruyor.
Bu, kalabalığın akışından kaynaklanan bir tesadüf değil. Salonu tanımlayan gerçek bu. Mona Lisa yetmiş yedi santim yüksekliğinde. Veronese’nin tuvali altmış yedi metrekare. Yüzey alanı oranı kabaca iki yüze bir. Küçük eser kurşun geçirmez camın ve üç buçuk metre derinliğindeki bronz bir korkuluğun arkasında. Büyüğü ise tam orada. Yanına gidip etiketini okuyabilirsiniz.
Rakamlarla Kana’daki Düğün tablosu
Rakamları masaya koyalım, çünkü bütün kurgu rakamlarda.
Tuval altı virgül yetmiş yedi metre yüksekliğinde. Dokuz virgül doksan dört metre genişliğinde. Altmış yedi virgül yirmi dokuz metrekare boyalı yüzey. Astarı ve modern şasisiyle birlikte ağırlığı bir virgül üç ton civarında. Ölçek vermek gerekirse: İki salon ötede asılı duran ve kendisi de bir canavar olan Jacques-Louis David’in Napolyon’un Taç Giyme Töreni yaklaşık altıya on metre. Veronese’ninki daha büyük. Louvre’un en büyük tablosu, nokta; 1798’den beri de en büyüğü.
1528 civarında Verona’da doğduğu için Veronese diye anılan Paolo Caliari, 16. yüzyılda Venedik resim sahnesini yöneten üç adamdan biriydi. Titian yaşlı ustaydı ve imparatorların saray ressamıydı. Tintoretto hız adamıydı; devasa yüzeylerde hızlı ve ucuza çalışırdı. Veronese ise renk ve mimari adamıydı. Ziyafet sahneleri resmederdi. Venedik lagününde kendine ait küçük bir adada bulunan San Giorgio Maggiore manastırının Benediktenleri, Haziran 1562’de yeni yemekhanelerinin bütün arka duvarını kaplayacak bir eser için onunla anlaştı. Duvarı Andrea Palladio tasarlamıştı. Veronese otuzlu yaşlarının başındaydı.
Sözleşmeyi üç yüz yirmi dört duka, artı bir fıçı şarap, artı tabloyu resmettiği süre boyunca yeme içme ve barınma karşılığında imzaladı. On beş ay sürdü. Bitmiş tuvali 8 Eylül 1563’te teslim etti.
Palladio’nun yemekhanesinde akşam yemeği
Aklınızda tutmanız gereken şu. Eser hiçbir zaman bir müze objesi olarak düşünülmedi. Bir duvardı. San Giorgio Maggiore’nin keşişleri günde iki kez yemekhaneye girer, uzun sıralara oturur ve neredeyse gerçek odalarının tam boyutlarındaki bir düğün ziyafetine bakarak ekmeklerini ve balıklarını sessizce yerlerdi. Palladio’nun duvarın onların tarafındaki gerçek sütunları, öbür tarafta boyayla devam ediyordu. Boyalı korkuluk gerçek zeminle aynı hizadaydı. On sekiz yaşında, aç bir rahip adayı olsaydınız, tablodaki Venedik soylularının size bir tabak uzatmak üzere olduğunu hissederdiniz herhalde.
Veronese kendini sahneye resmetti. Kendini ve üç arkadaşını. Onlar ön plandaki dört müzisyen; su şaraba dönüştüğü anda telli ve üflemeli çalgılardan oluşan bir topluluk çalan, beyaz ipek ceketli olanlar. Louvre’un kendi etiketinde hâlâ temkinli davrandığı geleneksel tanımlamaya göre soldaki viola da gamba çalan Veronese, sağdaki kontrbas Titian, kornettoyu tutan Jacopo Bassano, arkalarında viyola çalan da Tintoretto. Venedik cinquecento’sunun en büyük dört ressamı, Celile’de geçen, aynı zamanda bir Venedik sosyete yemeği, aynı zamanda bir mucize olan bir düğünde dörtlü çalıyor. Bu bir fikrin arkasında durmak değilse, hiçbir şey değildir.

Yüz otuz davetli
Sahne Yuhanna İncili’nin ikinci bölümünden. İsa, annesi ve öğrencileri Kana kasabasında bir düğüne gider. Şarap biter. Meryem bunu İsa’ya söyler. İsa hizmetkârlara taş su küplerini doldurmalarını söyler. Döktükleri şaraptır. Bu, onun ilk herkesin önündeki mucizesidir. Anlatının tamamı on bir ayet.
Veronese buna yaklaşık yüz otuz figür veriyor. İpekler içinde Venedikli patrisyenler. Sarıklı Türk elçileri. Tabak taşıyan Afrikalı hizmetkârlar. Solda papağan tutan bir cüce. Masanın altında bir köpek. Ön planda bir testiye pati atan bir kedi. Sağda kürdanla dişlerini karıştıran bir adam. İsa tam ortada; kadrajda küçük, sessiz, kırmızı bir pelerin tutuyor. Meryem yanında. Gelin ve damat en solda, neredeyse tuvalin kenarından dışarı itilmiş durumda; bu teolojik açıdan iddialı bir tercih. Veronese, tam olarak söylemeden, bu düğünün çiftle ilgili olmadığını söylüyor. Düğün, içeceklerin kimyasını az önce değiştiren davetliyle ilgili.
Masanın üstünde, üçte birlik üst kısımda, gökyüzünü ve bir Venedik palazzo’sunun Palladio tarzı Rönesans mimarisini görebilirsiniz. Yukarıdaki balkondaki kasaplar bir kuzu kesiyor. Bu da tesadüf değil. Kuzu, Çile’nin işaretidir; işaret ettiği olaydan üç yıl önce, ilk mucizenin arka planına yerleştirilmiş.
Kana’daki Düğün’deki otoportre grubu için tek cümlelik bir rehber isterseniz, işte burada: Odadaki en iyi giyimli insanlar onlar ve gerçekten çalışan tek kişiler de onlar.
Napolyon tabloyu kestiriyor
11 Eylül 1797’de, General Napolyon Bonapart’ın emriyle hareket eden Fransız askerleri San Giorgio Maggiore’nin yemekhanesine girdi ve tabloyu duvardan indirdi.
Elbette onu bütün olarak taşıyamazlardı. Bir duvar büyüklüğündeydi. Bu yüzden tuvali boyanın tam ortasından testereyle parçalara ayırdılar, parçaları rulo yaptılar, sandıklara koydular ve Paris’e gönderdiler. Bu, Fransız ordularının İtalya’da 1796’dan 1798’e kadar, Fransızların birkaç ay önce Papa VI. Pius’a silah zoruyla dikte ettirdiği Tolentino Antlaşması’nın hükümleri çerçevesinde yürüttüğü yağma kampanyasının bir parçasıydı. Antlaşma, Fransa’ya İtalya’dan beş yüzden fazla tablo ve heykel çıkarmak için yasal bir kılıf sağladı. Bu tablo listedeki en büyük parçaydı.
Rulo halindeki tuvaller 1798’de Paris’e ulaştı. Konservatörler eseri yeniden birleştirip diktiler ve yeni şasilere monte ettiler. Tablo, Napolyon Fransa’yı yönetirken Louvre’un taşıdığı ad olan Musée Napoléon’a yerleştirildi ve o zamandan beri orada. Kana’daki Düğün’ün Louvre hikâyesinin nasıl gittiğini hiç merak ettiyseniz, hikâye bu. Tablo Paris’e gelmedi. Kesilip Paris’e gönderildi.

Venedik’in hâlâ içerlediği Le Brun takası
1815’te Napolyon Waterloo’da yenildi. Paris Antlaşması, Fransa’nın önceki yirmi yılda yağmaladığı sanat eserlerini iade etmesini gerektiriyordu. Büyük neoklasik heykeltıraş Antonio Canova, Vatikan’ın tablolarını geri almaktan sorumlu papalık elçisi olarak Roma’dan gönderildi. Herkesi şaşırtarak büyük ölçüde başarılı oldu. Napolyon’un İtalyan ganimetlerinin çoğu evine döndü.
Venedik, Veronese’yi geri istedi.
Fransa hayır dedi.
Fransa’nın resmî tutumu, tuvalin artık taşınamayacak kadar kırılgan olduğuydu. Bir kez testereyle parçalanmış, rulo yapılmış, gönderilmiş, dikilmiş ve yeniden monte edilmişti. Savunulan görüşe göre, onu Louvre’un duvarından indirip Venedik’e giden bir arabaya koymak onu yok ederdi. Fransa, teselli hediyesi olarak Venedik’e başka bir eser gönderdi: Charles Le Brun’ün, Yeni Ahit’teki başka bir ziyafeti gösteren 17. yüzyıl sonu Fransız tablosu Ferisi Simun’un Evinde Ziyafet. Bugün San Giorgio Maggiore’de Veronese’nin eskiden asılı olduğu yemekhane duvarında asılı olan bu yedek eser. Ziyaretçilerin çoğu takası hiç fark etmiyor. Venedikliler fark etmekten hiç vazgeçmedi. 21. yüzyılda bile İtalyan kültür bakanları yeniden talep etme fikrini ortaya attı ve Paris’ten gelen cevap hep aynı: Taşınamayacak kadar kırılgan.
Kırılganlık savının püf noktası şu. 2007’de İtalyan stüdyosu Factum Arte, Fondazione Giorgio Cini’nin siparişiyle tam ölçekli bir dijital faksimile üretti ve onu Palladio’nun yemekhanesine geri yerleştirdi. Otuz kişinin on beş ayını aldı. Faksimile şu anda yemekhanede. Ziyaret edebilirsiniz. Tablonun resmedildiği odada, Palladio’nun sütunları Veronese’nin istediği gibi boyalı olanlarla aynı hizadayken oturabilir ve keşişlerin iki yüz otuz yıl boyunca seyrettiği manzaranın tadını çıkarabilirsiniz.
Orijinali değil. Orijinali Paris’te.
Şairlerin ve delilerin özgürlükleri
Bu tuvali bitirdikten on yıl sonra Veronese, Engizisyon’la başı derde girdi.
Olay Kana’nın kendisiyle ilgili değildi. Santi Giovanni e Paolo’daki Dominikenler için bitirdiği bir başka yemekhane tablosu, bir Son Akşam Yemeği ile ilgiliydi. O eserde ön plana Alman askerleri, soytarılar, cüceler, burnu kanayan bir adam ve bir köpek koymuştu. Engizisyoncular bu yakışıksız ayrıntılara kimin izin verdiğini öğrenmek istedi. 18 Temmuz 1573’te Veronese mahkemenin önüne çağrıldı.
Tutanak günümüze ulaştı. Bir sanatçının kendi eserini dinî bir sansürcüye karşı savunmasının en büyük kayıtlarından biri ve temel diyalog şöyle ilerliyor. Engizisyoncu, Veronese’nin Son Akşam Yemeği sahnesine neden Almanlar, cüceler ve soytarılar koyduğunu soruyor. Veronese, kayıtlara geçen şu cevabı veriyor: “Biz ressamlar, şairlerin ve delilerin aldığı özgürlüklerin aynısını alırız.” Figürleri, ressamların her zaman yaptığı gibi, tuvalin boş kısımlarına süs olarak koyduğunu ekliyor.
Engizisyon ona tabloyu düzeltmesini emretti. Veronese yeniden boyamadı. Onun yerine adını değiştirdi. “Son Akşam Yemeği”, İsa’nın bir vergi tahsildarının evinde yemek yemesinin hikâyesi olan ve masada Almanların ve soytarıların bulunmasının teolojik açıdan sorun olmadığı bir sahne olan “Levi’nin Evinde Ziyafet” oldu. Ad değişti, iş bitti. O tuval şimdi Venedik’teki Accademia’da.
Engizisyon hikâyesinin yalnızca Levi’nin Evinde Ziyafet’in kendi hikâyesine değil de ilk tablonun hikâyesine ait olmasının nedeni şu: Veronese’nin 1573’te mahkeme önünde savunduğu ilke, on yıl önce San Giorgio Maggiore’deki Benedikten yemekhanesinin duvarına zaten resmettiği ilkenin ta kendisiydi. 16. yüzyıl Venedik ipeklerine bürünmüş, köpeklerle, papağanlarla ve çalışan müzisyenlerle dolu dinî bir mucize. Engizisyon onu Santi Giovanni’deki eser için çağırdı. Kana için de çağırabilirlerdi ve savunma birebir aynı olurdu.
Yırtıldığı gün
1797’deki kesilmeden sonraki ikinci yara, Louvre’un 1992’de kabul ettiği yara.
1989’da tuval, uzun ve planlı bir koruma çalışmasına alındı. Konservatörler iki yüzyıllık verniği temizlemek, pul pul dökülen boya alanlarını sağlamlaştırmak ve astarı yeniden germek istiyordu. Çalışma, iskelelerin arkasında, Salle des Etats’nın kendisinde yapılacaktı. 8 Haziran 1992 gecesi, bir taşıma işlemi sırasında tabloyu tutan destek çerçevesinin bir kısmı çöktü. Tablo düştü ve yırtıldı. Louvre hasarı açıkladı. O yıl bitmesi gereken restorasyonun uzatılması gerekti. Restoratörler yırtığı onardı ve astarı güçlendirdi. Tuval yeniden yerine asıldı.
1992’deki yırtığı, Kana hikâyesinin ya da anlamının İngilizce özetlerinin çoğunda bulamazsınız. Gözden kaçırmak kolay. Louvre’un kendisi de salon etiketinde bundan söz etmiyor. Ama bugün önünde durduğunuzda baktığınız şeyin bir parçası bu. Tuval 1797’de askerler tarafından parçalara ayrıldı ve 1992’de kendi destek çerçevesi tarafından düşürüldü. İki kez onarıldı.
Mona Lisa’nın karşısındaki 711 numaralı salonu bulmak
Kana’daki Düğün’ün boyutları normal bir galeriye sığmıyor, bu yüzden Louvre ona özel bir yer verdi. Tablo, Denon Kanadı’nın birinci katındaki Salle des Etats’da, resmî adıyla 711 numaralı salonda duruyor. Mona Lisa’nın durduğu yer de burası. Kana’daki Düğün’ün nerede olduğunu hiç sorduysanız, cevap basit: dünyanın en çok fotoğrafı çekilen tablosuyla aynı salonda, karşı duvarda.
Ona ulaşmak müzedeki en kolay yön bulma problemi. Mona Lisa tabelalarını takip edin. Bu kadar. Her girişten çıkan her koridor sonunda Salle des Etats’ya akıyor. Salona girdiğinizde Mona Lisa, önünde iple çevrilmiş kalabalık olan duvar. Veronese ise kalabalığın arkasındaki duvar.
Salle des Etats’da Kana’daki Düğün’ü görmek için pratik bir not. Dokuz buçuk ile on bir arasındaki sabah yoğunluğu, Mona Lisa sırasının en kalabalık, karşı duvarın ise en boş olduğu zamandır. Veronese’ye bir metre kadar yaklaşabilir ve tuvalin ortasından yukarı, İsa’ya ve Meryem’e kimse önünüze geçmeden bakabilirsiniz. Kalabalık üç metre arkanızda ve hepsi öbür tarafa bakıyor. Korkuluğa dokunmadığınız sürece Louvre görevlileri orada durmanıza engel olmaz. Yeryüzünün en çok ziyaret edilen sanat salonunda, en yoğun saatte, şimdiye kadar yapılmış en büyük yağlı boya tablolardan birini neredeyse yalnızca kendinize ayırmış olursunuz — ve salon etiketleri size dört müzisyenden, 1797’deki testere izlerinden ya da 1992’deki yırtıktan söz etmez. Chiaro üçünü de anlatır.
Arkanızı dönün
Bu tuvalle ilgili tek bir şey hatırlayacaksanız, geometrisi olsun. Binadaki en büyük eser 1798’den beri Paris’te. Testereli Fransız askerleri tarafından bir Venedik manastırından alındı. Fransa iki yüzyılı aşkın süredir onu iade etmeyi reddediyor. Bugün Mona Lisa’nın tam karşısındaki duvarda asılı. Her gün yaklaşık otuz bin kişi onun önünde duruyor ve neredeyse hiçbiri onun önünde durduğunu bilmiyor. Yanlış yöne bakıyorlar.
Venedik’teki duvar hâlâ ondan yoksun. Paris’teki duvar onunla kaplı. Ve dünyanın en çok ziyaret edilen müzesinin en çok ziyaret edilen salonunda, en büyük duvardaki en büyük tablo, kimsenin bakmadığı tek şey. Salle des Etats’da başka hiç kimsenin yapmadığı tek şeyi yapın. Arkanızı dönün.