İçeriğe geç

Uffizi Galerisi, İtalya: Bilmeniz Gereken On Eser ve Müzenin Neden Var Olduğu

Yayınlanma: • 12 dk okuma

U biçimli avlunun bir ucundan görülen Piazzale degli Uffizi; Vasari'nin binasının iki kanadı Arno Nehri'ne doğru paralel uzanıyor, uzakta Palazzo Vecchio'nun kulesi yükseliyor.

İtalya’daki Uffizi Galerisi, önemli olan ölçütlerin çoğuna göre dünyanın en önemli Rönesans koleksiyonu. Dünyanın herhangi bir yerindeki herhangi bir müzeden daha fazla Botticelli’ye sahip. İtalya’daki çok az sayıdaki bitmiş Leonardo tablosundan biri burada. Michelangelo’nun 1506’dan sonraki bütün fresklerinin kendisiyle tartıştığı tablosu burada. Modern sanat tarihi araştırmalarını tersyüz eden Caravaggio burada. Ardından gelen her uzanmış çıplağa nasıl uzanılacağını öğreten Tiziano burada. Rönesans Meryem’ini üç yüzyıl boyunca tanımlayan Raffaello burada. Botticelli’nin Venüs’ün Doğuşu ve La Primavera’sı aynı salonda.

Aynı zamanda, ününe göre, ziyaretçilerin en tutarlı biçimde hafife aldığı müze. Botticelli için gelirler, Botticelli’yi görürler ve çıkıp giderler. Gerisini kaçırırlar. Bu yazı içeride gerçekte ne olduğuna, girmeden önce bilmeniz gereken on esere ve hayatına bir Medici hükümet ofisleri kompleksi olarak başlayan binanın nasıl olup da bütün bunlara ev sahipliği yapar hâle geldiğine dair bir rehber.

Tek paragrafta Uffizi

Galleria degli Uffizi (uffizi, İtalyancada “ofisler” demek), Floransa’da Piazza della Signoria ile Arno Nehri arasında, on altıncı yüzyıldan kalma U biçimli bir binada bulunuyor. Bina 1560’ta Toskana’nın ilk Grandükü I. Cosimo de’ Medici tarafından ısmarlandı ve şehrin on üç idari magistratlığını tek bir binada toplamak için saray sanatçısı Giorgio Vasari (evet, Sanatçıların Hayatları’nı yazan o Vasari) tarafından tasarlandı. 1581’e gelindiğinde doğu kanadının üst katı Medici sanat koleksiyonunu sergilemek için kullanılıyordu bile. Koleksiyon büyüdü, ofisler taşındı ve 1769’a gelindiğinde binanın tamamı halka açık bir resim galerisine dönüştürülmüştü. Başka bir deyişle Uffizi, dünyada hâlâ özgün binasında faaliyet gösteren en eski sanat müzesi.

Yaklaşık 4.800 tablo ile 13.000 kadar çizim ve baskıya sahip; herhangi bir yılda yaklaşık 1.500 eser kalıcı olarak sergileniyor. Kronolojik akış, ikinci kattaki geç ortaçağ Toskana sunak tablolarından başlayıp Yüksek Rönesans ve Maniyerizm galerilerinden geçerek sonda Caravaggio ve Artemisia Gentileschi’nin bulunduğu on yedinci yüzyıl salonlarına uzanıyor. Binanın tek bir katı, Frick’in tamamından büyük. Eksiksiz bir ziyaret üç ile beş saat arası sürer. Aşağıdaki on esere odaklanan bir ziyaret iki saatte yapılabilir.

1. Botticelli, Venüs’ün Doğuşu (1485)

Sandro Botticelli'nin yaklaşık 1485 tarihli Venüs'ün Doğuşu; bugün Uffizi'nin Botticelli salonlarında bulunan tuval üzerine tempera tablo, ortada deniz tarağı kabuğunun üzerindeki tanrıça.

Ziyaretçilerin çoğunun uğruna geldiği tablo ve çoğu insanın tuval üzerine temperanın ne olduğunu öğrenmesinin tek sebebi. Venüs’ün Doğuşu 10–14 numaralı salonda, uzun duvarda; gerçek boyutlarda ve şaşırtıcı. Tablonun ne anlama geldiği ve neden işe yaradığı üzerine daha uzun bir yazımız ve onu müzede bulmak için daha kısa bir ziyaretçi rehberimiz var.

Önünde durmadan önce bilmeniz gereken şey şu: Bu, Batı Avrupa’da bin yılı aşkın bir sürede yapılan ilk gerçek boyutlu kadın çıplak resmi. Botticelli’nin bunu yanına kâr bırakmak için öne sürdüğü argüman, bunun çağdaş bir çıplak değil, ünlü bir antik Yunan heykelinden kopyalanmış bir pozda duran ve Hesiodos’un anlattığı bir miti resmeden bir tanrıça olduğuydu. Argüman işe yaradı. Açtığı kapı, yani resim için ciddi bir konu olarak kadın çıplaklığı, beş yüz kırk yıldır açık.

Aynı salon, aynı ressam: La Primavera. Farklı tablo, farklı ölçek, farklı okuma. İkisi de aynı Medici kuzeni için yapıldı. Primavera yazısı ikincisini figür figür anlatıyor.

2. Leonardo da Vinci, Müjde (yak. 1472)

Leonardo'nun yaklaşık 1472 tarihli Müjde'si; yirmi yaşlarındayken Andrea del Verrocchio'nun atölyesinde çırakken yapılmış.

Leonardo yirmi yaşlarındayken, ustası Andrea del Verrocchio’nun atölyesinde yapıldı. Herkesin ona atfettiği en erken bitmiş eser bu. Melek bir Floransa bahçesinde diz çökmüş, Meryem Ana mermer bir kürsüde oturuyor; arka planda servilerle bezeli Toskana tepelerine doğru uzaklaşan perspektif ızgarası da Leonardo’nun bütün erken eserlerinin üzerine kurulduğu perspektif ızgarası.

Meleğin kanatlarına bakın. Leonardo yirmi yaşındayken bile gerçek kuşların eskizlerini yapıyordu. Kanatlar anatomik olarak doğru. O zaten ileride cesetleri inceleyecek ve uçan makineler tasarlayacak olan ressamdı ve bunu görebilirsiniz.

Müjde, 35 numaralı salonda; Leonardo’nun 1481’de Milano’ya taşınırken yarım bıraktığı ve Uffizi’nin o günden beri üzerine tartıştığı bitmemiş başyapıtı Müneccimlerin Tapınması’nın yanında.

3. Michelangelo, Doni Tondosu (yak. 1506)

Michelangelo'nun yaklaşık 1506'da Floransalı tüccar Agnolo Doni için yaptığı Doni Tondosu; Michelangelo'nun yaptığı tek bitmiş pano resmi.

Michelangelo’nun yaptığı tek bitmiş pano resmi. Bu formattan hoşlanmazdı. Heykeli tercih ederdi, bundan sonra da freski. Ama 1506 civarında, Sistina Şapeli tavanına başlamadan önce, Floransalı tüccar Agnolo Doni ile karısı Maddalena Strozzi için, muhtemelen bir düğün ya da hamilelik hediyesi olarak, pano üzerine temperayla bu yuvarlak tabloyu yaptı.

Kutsal Aile ön planda. Meryem, arkasındaki Yusuf’tan Çocuk İsa’yı almak için imkânsız bir biçimde kıvrılıyor. Orta mesafede beş çıplak erkek figürü alçak bir duvara yaslanmış uzanıyor; tablodaki işlevleri beş yüz yıldır hararetle tartışılıyor. (İsa’nın gelişinden önceki paganlar mı? Antik çağdan atletler mi? Bükülmüş erkek anatomisi üzerine bir alıştırma mı?)

Tablo küçük, yaklaşık 120 cm çapında; ama Michelangelo’nun sonradan yaptığı her freskteki her figür bir düzeyde ona düşülmüş bir dipnot. Sistina tavanının figürleri, Son Yargı, San Lorenzo’daki Medici mezarları: Hepsi bu tondoda başladı. Michelangelo’nun imzası, yani imzaladığı tek heykel üzerine bütün bir yazımız var; bu salonla iyi bir ikili oluşturuyor.

Doni Tondosu, aynı Leonardo salonunda, 35 numaralı salonda. On altıncı yüzyıl başının iki büyük rakibi, aynı yaşta yapılmış eserleriyle aynı galeride asılı.

4. Raffaello, Saka Kuşlu Meryem (yak. 1506)

Raffaello bunu yaptığında yirmi üç yaşındaydı. Urbino’dan Floransa’ya yeni gelmişti. Hem Leonardo’yu hem de Michelangelo’yu inceliyordu. Tablo bunu gösteriyor: Yüzlerdeki yumuşak sfumato Leonardo, Çocuk İsa’nın kaslı yapısı Michelangelo. Kompozisyon ise, yani bir saka kuşunun (İsa’nın Çilesi’nin Hristiyan simgesi) çevresinde üçgen biçiminde düzenlenmiş Meryem, İsa ve genç Vaftizci Yahya, Raffaello’nun kendisine ait.

Tablo 1547’de, sahibi Lorenzo Nasi’nin evi bir depremde çöktüğünde neredeyse yok oluyordu. On yedi parçadan yeniden birleştirildi. 2008’deki bir restorasyon yamaların en kötülerini bulup temizledi. Bugün gördüğünüz, Raffaello’nun yaptığı şey; tablonun yüzyıllardır sahip olmadığı kadar temiz renklerle.

Saka Kuşlu Meryem, 41 numaralı salonda, Raffaello salonunda. Raffaello’nun Atina Okulu’ndaki otoportresi üzerine bir yazımız var; başka bir şehirde, başka bir tablo, ama bu Meryem’in Raffaello’nun erken kariyeri için yaptığıyla iyi bir ikili oluşturuyor.

5. Tiziano, Urbino Venüsü (1538)

Tiziano'nun 1538'de Urbino Dükü için yaptığı Urbino Venüsü; ardından gelen her uzanmış çıplağa yol gösteren uzanmış çıplak.

Botticelli’nin Venüs’ün Doğuşu kadın çıplaklığına kapıyı açtıysa, Tiziano’nun Urbino Venüsü o kapıdan geçti. O sırada Urbino Dükalığı’nın varisi olan Guidobaldo della Rovere için 1538’de yapılan tablo, bir Venedik sarayında yatağına uzanmış, sakin sakin izleyiciye bakan genç bir kadını gösteriyor; arka planda iki hizmetçi onun giysilerini bulmak için bir sandığı karıştırıyor.

Tablo teknik olarak bir Venüs: Sağ elinde küçük bir gül demeti, ayaklarının dibinde uyuyan bir spanyel (sadakat, evlilik aşkı), arkadaki pencere pervazında bir mersin bitkisi (Venüs’e kutsal) var. Ama aynı zamanda, yanılmaya yer bırakmayacak şekilde, gerçek bir Venedikli kadının portresi. Yatak odası gerçek. Köpek gerçek. Pencereden içeri giren ışık gerçek.

Bu, sonraki her uzanmış çıplağa, Goya’nın Maja’sına, Manet’nin Olympia’sına, Modigliani’ye, nasıl uzanılacağını öğreten tablo. 83 numaralı salonda.

6. Caravaggio, Medusa (yak. 1597)

Caravaggio'nun yaklaşık 1597'de deriyle kaplı yuvarlak ahşap bir kalkan üzerine yaptığı Medusa; yılan saçlı kesik baş, başının kesildiği anda hâlâ çığlık atıyor.

Caravaggio Medusa’yı 1597 civarında, deriyle kaplı yuvarlak ahşap bir kalkanın üzerine, Kardinal Francesco Maria del Monte’nin Toskana Grandükü I. Ferdinando de’ Medici’ye sunması için bir hediye olarak yaptı. Teknik olarak bir tören kalkanı, yani savaş silahı değil törensel bir nesne; ama bir tablo olarak işliyor, çünkü Caravaggio dışbükey yüzeyi, çığlık atan başın izleyiciye doğru fırlıyormuş gibi görünmesi için kullandı.

Medusa miti: Saçları yılanlardan oluşan, bakışıyla insanları taşa çeviren bir Gorgon; onu doğrudan görmeden yansımasına bakmak için cilalı bir kalkan kullanan Perseus tarafından öldürülür. Caravaggio başı, Perseus onu kestikten hemen sonraki anda resmetti. Gözler hâlâ canlı. Ağız hâlâ açık. Kan hâlâ fışkırıyor. Ressamların çoğunun dehşet olarak ele aldığı çığlığı Caravaggio şaşkınlık olarak resmetti.

Yılanların altındaki yüz Caravaggio’nun kendi yüzü. Model olarak kendini kullandı. İtalyan resmindeki en tuhaf, en rahatsız edici otoportrelerden biri. Medusa onunla ilk tanışmanızsa, Caravaggio’nun Roma’daki diğer tabloları üzerine daha uzun bir yazımız var.

7. Botticelli, Müneccimlerin Tapınması (yak. 1475)

Kutsal Kitap sahnesi kılığına girmiş Medici aile grup portresi. Botticelli kendini, hamilerini ve Medici hanedanının büyük bölümünü bu tek pano resmine yerleştirdi; tablo muhtemelen Santa Maria Novella kilisesinde asılıydı ve bugün Botticelli salonlarında duruyor. Geleneksel olarak Yaşlı Cosimo olarak tanımlanan diz çöken kral figürü, gerçekten de onun portresi. Sağda izleyiciye bakan figür ise otuz yaşlarındaki bizzat Botticelli.

Bu tablo üzerine bütün bir yazımız var: kim kimdir, aile portresi nasıl işler, ressam neden kendini tabloya koydu. On beşinci yüzyılın sessizce en otobiyografik tablolarından biri ve önünden geçip gitmesi en kolay olanlardan biri.

8. Piero della Francesca, Urbino Dükü ve Düşesi Diptiği (yak. 1473–75)

Urbino Dükü Federico da Montefeltro ile karısı Battista Sforza’nın iki panodan oluşan küçük bir çift portresi. Her iki panoda kesintisiz uzanan ışıl ışıl bir Toskana manzarasının önünde, düşes dükün solunda olmak üzere, birbirlerine bakıyorlar. Dük profilden, kırmızılar içinde, ünlü kırık burnuyla (bir turnuvada sağ gözünü kaybetmişti ve hep sağlam tarafından resmedilirdi). Düşes de profilden, solgun tenli ve özenli saçlarla; ama muhtemelen bir ölüm maskesinden: 1472’de ölmüştü ve Piero diptiği ondan sonra yaptı.

Manzaraya bakın. İki yarıya bölünmüş aynı manzara. Işık tutarlı. Küçük nehir kıvrılıyor. Tepeler uzaklaşıyor. Bu, İtalyan resmindeki en erken hava perspektiflerinden biri; Leonardo’nun geometrik perspektifi değil, pusun ve rengin perspektifi.

Diptik 8 numaralı salonda.

9. Artemisia Gentileschi, Holofernes’in Başını Kesen Judith (yak. 1620)

Artemisia Gentileschi’yi bugün insanların tanıdığı bir isim yapan, her şeyden çok bu tablo. Onu 1620 civarında Floransa’da yaptı; on yedi yaşındayken babasının meslektaşı Agostino Tassi tarafından tecavüze uğramasından ve onu mahkûm eden Roma mahkemesinde ona karşı tanıklık etmesinden birkaç yıl sonra. Biyografik yoruma göre tablo bir intikam fantezisi: Artemisia, işgalci general Holofernes’in başını kesen Kutsal Kitap kahramanı Judith’i, hizmetçisi generalin bedenini onun için bastırırken işi sakin sakin yapan güçlü kollu bir kadın olarak resmediyor.

Tablo kocaman, karanlık, Caravaggiocu. Kan gerçekçi. Kollar güçlü. Artemisia ne yaptığını çok iyi biliyordu.

90 numaralı salonda, Caravaggio salonlarında.

10. Cimabue, Santa Trinita Maestà’sı (yak. 1283) ve Giotto, Ognissanti Meryem’i (yak. 1310)

Uffizi’nin ikinci katı açtığı, 2 numaralı salonda yan yana duran iki sunak tablosu. Cimabue’nun yaldızlı Maestà’sı, yani azizler ve meleklerle çevrili tahtındaki Meryem, büyük geç Bizans ikonalarından biri. Otuz yıl sonra yapılan Giotto’nun Ognissanti Meryem’i ise İtalyan sanatının döndüğü tablo. Meryem’in bedeninin ağırlığı var. Dizleri kumaşın altından belli oluyor. Taht, üç boyutlu, gölgesi olan gerçek bir ahşap sandalye. Batı resmi bu iki sunak tablosu arasındaki boşlukta değişiyor. Aralarında durmak, menteşenin üzerinde durmak demek.

Ziyaretçilerin çoğu yukarıdaki Botticelli’ye giderken bu salonun önünden hızla geçip gider. Siz yapmayın.

Müze nasıl düzenlenmiş

U biçimli binanın iki uzun paralel kanadı var, Doğu Koridoru ve Batı Koridoru; bunlar güney uçta Arno’ya bakan kısa üçüncü bir koridorla birbirine bağlanıyor. Ziyaretçi rotası saat yönünün tersine ilerliyor: Doğu tarafında ikinci kata çıkıp nehir manzaralı güney koridorundan geçerek Batı tarafından geri iniyor. Koridorların kendileri klasik heykellerle donatılmış; boyalı tavanı ise Roma antikitesinden kopyalanmış on altıncı yüzyıl grotesklerle süslü.

Galeriler koridorlara açılıyor. İkinci kat: Toskana ortaçağ ve erken Rönesans eserleri. Üçüncü kat (yıllar süren bir yenilemenin ardından yakın zamanda yeniden açıldı): Yüksek Rönesans, Maniyerizm, Caravaggio, Artemisia ve Flaman ve Alman tabloları. Uffizi’den Ponte Vecchio’nun üzerinden Pitti Sarayı’na uzanan ünlü kapalı geçit Vasari Koridoru, on yıl süren bir kapanışın ardından 2024’te yeniden açıldı; ama ziyaretin varsayılan bir parçası olarak değil, saatli bileti olan ayrı bir gezi noktası olarak.

İlk kez gidenler için rehber rotayı ayrıntılı biçimde anlatıyor, rezervasyon rehberi ise biletleri ele alıyor.

Müze neden var

Hikâye çok güzel ve bilmeye değer.

1737’de son Medici, Anna Maria Luisa, Toskana’yı miras almak üzere olan yeni Lorraine hanedanıyla Patto di Famiglia’yı, yani Aile Paktı’nı imzaladı. Paktın kritik bir koşulu vardı: Medici sanat koleksiyonunun tamamı sonsuza dek Floransa’da kalmalıydı. Satılamazdı, Viyana’ya taşınamazdı, parçalanamazdı. Varisi olmayan ve ailesinin üç yüz yıllık yönetiminin sona erişini izleyen Anna Maria Luisa, Avrupa tarihindeki en büyük sonuçları doğuran kültür politikası kararını verdi. Koleksiyonu şehre bağladı.

Uffizi’nin var olmasının nedeni bu. 360.000 nüfuslu bir kasaba olan Floransa’nın dünyadaki en yoğun Rönesans resmi birikimine sahip olmasının nedeni bu. 1769’da binadaki ofisler nihayet taşınıp üst katlar halka açıldığında, yeni Lorraine grandüklerinin Medici koleksiyonunu sergilemeye devam etmekten başka seçeneği olmamasının nedeni bu. Pakt tuttu. Bugün hâlâ yasal olarak yürürlükte.

Anna Maria Luisa, Uffizi’ye on dakikalık yürüme mesafesindeki San Lorenzo’da, Medici Şapelleri’nde gömülü. Özel ellere dağılan diğer Rönesans resim koleksiyonları, yani Mantova’nınki, Urbino’nunki, Modena’nınki, sonraki iki yüzyıl içinde satışlar, savaşlar ve miraslarla parçalandı. Floransa’nınki parçalanmadı.

Chiaro müzenin kronolojik akışını, 2 numaralı salondaki Cimabue’nun yaldızlı Maestà’sından 90 numaralı salondaki Caravaggio’nun Medusa’sına ve Artemisia’nın Judith’ine kadar, İtalyan resminin kesintisiz tek bir açılımı olarak gezdirir; böylece salonlar bir liste değil bir hikâye olarak okunur.

Yalnızca iki saatiniz varsa neleri atlamalı

Yalnızca iki saatiniz varsa şunları bu sırayla yapın: 2 numaralı salonda Cimabue ve Giotto, 8 numaralı salonda Piero della Francesca’nın diptiği, 10–14 numaralı salonda Botticelli’nin Primavera’sı ve Venüs’ün Doğuşu, 35 numaralı salonda Leonardo ve Michelangelo, 41 numaralı salonda Raffaello, 83 numaralı salonda Tiziano, 90 numaralı salonda Caravaggio.

Bu on salon eder. İki saat yeterli. Zemin katı (çizimler ve baskılar) atlayın, Roma kopyalarıyla dolu uzun Niobe Salonu’nu atlayın, iki büyük tablo dışındaki Botticelli atölyesi eserlerini atlayın. Onları ikinci ziyarete saklayın.

İtalyan müze rotalarını nasıl düşüneceğinize dair daha geniş bir bağlam için Borghese üzerine paralel yazı en iyi karşılaştırma: daha küçük bir müze, daha yoğun bir koleksiyon, benzer şekilde Medici’ye yakın.

İşin can alıcı noktası

Uffizi, sanat barındırmak için yapılmış bir müze değil. Üst kattaki salonunu süslemeye başlayan, süslemeye devam eden ve duramayan bir ofis binası. Ofisler taşındığında sanat her yeri ele geçirmişti. Anna Maria Luisa de’ Medici 1737’de koleksiyonu binaya sonsuza dek bağladı. Bina o zamandan beri bir müze. İçeri Botticelli’yi bekleyerek girin. Batı resminin nasıl düzene girdiğini görmek için kalın. Bütün hikâye, aşağı yukarı, bu iki katta.

Görsel kaynakları