İçeriğe geç

Müneccimlerin Tapınması: Botticelli, Mediciler ve Sağdaki Otoportre

Yayınlanma: • 11 dk okuma

Sandro Botticelli'nin yaklaşık 1475'te Floransalı bankacı Gaspare di Zanobi del Lama için yaptığı Müneccimlerin Tapınması; Kutsal Aile yıkık bir klasik yapının önünde oturuyor, ön planda ise zengin giyimli çağdaş Floransalılardan oluşan bir kalabalık iki kanat hâlinde dizilmiş.

Rönesans’ta yapılan Müneccimlerin Tapınması tablolarının neredeyse hepsi portre için bir araçtı. Kutsal Kitap’taki hikâyede Doğu’nun üç kralı altın, günnük ve mürle uzaklardan gelmişti. Krallar herhangi biri olarak resmedilebilirdi. Floransalı hamiler ressamlarından düzenli olarak müneccimlere kendi dostlarının, ailelerinin ve siyasi müttefiklerinin yüzlerini vermelerini isterdi. Kralların arkasındaki seyirciler daha da yerel olabilirdi. Bütün tablo, kutsal bir sahne kılığına girmiş bir aile portresine dönüştürülebilirdi.

Botticelli’nin 1470’lerin ortasında yapılan ve bugün Uffizi’de bulunan Müneccimlerin Tapınması, bu manevranın en iddialı tek örneği. Kralların ahırdaki yemliği ziyareti kılığına girmiş bir Medici hanedanı portresi. Aynı zamanda, çok sessiz bir biçimde, İtalyan sanatındaki en erken ressam otoportrelerinden biri. Botticelli kendini tablonun sağ kenarına, doğrudan izleyiciye bakarken yerleştirdi.

Bu yazı kimin kim olduğu, tablonun ne yaptığı ve ressamın neden sağda yer aldığı üzerine.

Aslında neye bakıyorsunuz

Mekân yarı yıkık bir klasik yapı; on beşinci yüzyıl İtalyan ressamının “antik dünyaya” işaret etmek için kullandığı türden, dökülmekte olan bir zafer takı. Yıkıntının içinde, ön planda alçak bir yükseltinin üzerinde Bakire Meryem, Çocuk İsa’yı dizinde tutarak oturuyor. Yusuf, hangi restorasyona baktığınıza bağlı olarak, yanında ayakta duruyor ya da diz çöküyor.

Üç kral gelmiş: biri Çocuk İsa’nın önünde yerde, ikisi biraz arkada; hepsi de Doğulu kraliyet cübbeleri olma iddiasını pek de zorlamayan, gösterişli çağdaş Floransa kıyafetleri içinde. Çevrelerinde, yine Floransa kıyafetleri içinde, yine 1470’lerin ortasının modasıyla giyinmiş, iki düzine kadar erkek ve birkaç kadından oluşan bir kalabalık var. Bazıları Çocuk İsa’ya bakıyor. Bazıları birbirine bakıyor. Bazıları bir yeri işaret ediyor. Biri, tuvalin sağ kenarındaki, size bakıyor.

Tablo pano üzerine tempera, yaklaşık 111’e 134 santimetre, aslen bir sunak tablosu. Yakından bakıldığında her figürün yüzünü açıkça görebileceğiniz kadar küçük. Bu önemli. Asıl mesele yüzler.

Siparişi kim verdi

Hami, Floransalı bir bankacı ve Medicilerin küçük bir memuru olan Gaspare di Zanobi del Lama’ydı. Aristokrat bir soyu yoktu. Bazı mali skandallara karışmıştı. Medici çevresindeki konumunu sağlamlaştırmak istiyordu ve 1475 civarında bu sunak tablosunu Santa Maria Novella kilisesinde, nefin güney tarafındaki aile şapeli için ısmarladı. (Şapelin kendisi artık yok; 1565’te yıkıldı.)

Tablo görünür olma girişimiydi. Botticelli’ye Medicileri kral olarak, Medici kuzenlerini, müttefiklerini ve müşterilerini de seyirciler olarak resmettirerek del Lama kendini Floransa’nın en güçlü ailesiyle kalıcı ve göze batan biçimde aynı safa koyuyordu. İşe yaradı. Sonraki doksan yıl boyunca Santa Maria Novella’ya giren her Floransalı, kutsal sahne kılığına girmiş aile portresini ve ona iliştirilmiş del Lama adını gördü.

Del Lama’nın kendisi de tabloda. Sağ taraftaki ikinci sıra figürlerin ortasında, izleyiciye bakan ve sanki salonu tanıtıyormuş gibi bir parmağını yukarı kaldırmış sakallı yaşlı adam o. Botticelli’nin en sağdaki ressam figürü bir anlamda del Lama’nınkine yanıt veriyor: hami ve ressam, ikisi de sessizce kimliklendirilmiş, tuvalin aynı tarafında.

Vasari’nin tanımlaması

Bu tabloda kimin kim olduğuna dair bildiklerimizin çoğu, Giorgio Vasari’nin tablo bitirildikten yaklaşık yetmiş beş yıl sonra yazılan Sanatçıların Hayatları’ndaki tek bir cümleden geliyor. Floransa sarayının geleneğine erişimi olan ve eski kuşağı tanımış insanlara soru sorabilen Vasari, üç kralı açıkça tanımladı. Modern akademisyenler onun tanımlamalarını başka Medici portreleriyle, özellikle de Cosimo, Piero ve diğerlerinden günümüze kalan madalya ve bronzlarla karşılaştırarak doğruladı ve inceltti.

İşte hâlâ akademik temel kabul edilen Vasari’nin tanımlaması.

Diz çöken kral olarak Yaşlı Cosimo

Çocuk İsa'nın önünde diz çöken kralın ayrıntısı: tacı yanında yere bırakılmış, Çocuk'un ayağını tutan sakallı yaşlı bir adam. Vasari tarafından hanedanın kurucusu Yaşlı Cosimo de' Medici'nin portresi olarak tanımlanmış.

Çocuk İsa’nın tam önünde diz çöken, tacı yanında yere bırakılmış, Çocuk’un küçük ayağını elinde tutan kral Yaşlı Cosimo de’ Medici (Cosimo il Vecchio). 1389’da doğan Cosimo, Medici siyasi hanedanını fiilen kurmuştu. Botticelli bunu resmettiğinde on bir yıldır ölüydü (1464’te öldü), ama Vasari’nin dediğine ve yüzün de doğruladığına göre Botticelli onu günümüze kalan madalyalardan ve büst portrelerden resmetti.

Bu, tablonun en göze çarpan yeri. En kıdemli müneccim, Çocuk İsa’nın ayaklarının dibinde diz çökmüş. Cosimo’yu oraya yerleştirerek tablo küçük bir teolojik argüman ortaya koyuyor: Medici hanedanı İsa’nın önünde ilk diz çöken. Aile gösterisi küstah değil, huşu dolu.

Cosimo kel, hafif kemerli bir burnu ve hayattayken sahip olduğu ağır çenesi var. Profilden görünüyor. Yüz, ölümünden sonra basılan bronz madalyaları bilen herkes için tanıdık.

İkinci kral olarak Gut Hastası Piero

Cosimo’nun biraz arkasında diz çöken, kakım kürkle astarlanmış kırmızı bir cübbe içindeki, elleri yakarışla kalkmış ortadaki kral, “Gut Hastası Piero” denen Piero il Gottoso de’ Medici. Piero, Cosimo’nun oğlu ve halefiydi. Aileyi yalnızca beş yıl, 1464’ten 1469’a kadar yönetmiş ve lakabını aldığı guttan elli üç yaşında ölmüştü. Cosimo gibi o da Botticelli bunu resmettiğinde çoktan ölmüştü.

Piero, Cosimo’dan daha genç görünüyor; yüzü daha dolgun, ağzı daha geniş. Yaşlı adamdan daha gösterişli, daha dükçe giyinmiş. Tablodaki rolü bir köprü olmak: kurucu ile ailenin bugünkü kuşağı arasındaki halka.

Üçüncü kral olarak Giovanni de’ Medici

Sırtı kısmen izleyiciye dönük, o da diz çökmüş olan üçüncü kral, Piero’nun küçük kardeşi ve Cosimo’nun ikinci oğlu Giovanni de’ Medici. Giovanni 1463’te, hem babasından hem de ağabeyinden önce genç yaşta ölmüştü. Botticelli onu ailenin hatırasından ve ölümünden sonra basılmış bir madalyadan resmetti.

Üç kral, üç Medici; ikisi tablo yapılmadan önce ölmüş: Bu bir hanedan anıtı. Tablo yaşayan aileyle birlikte ölmüş kurucuları da onurlandırıyor.

Ayaktaki kalabalığın içinde Muhteşem Lorenzo

Soldaki ayakta duran figürlerin arasında, biraz yükseltilmiş, koyu cübbeler giymiş, küçük siyah bir şapka takmış, bir eliyle dayandığı bir kılıç tutan kişi, “Muhteşem Lorenzo” denen Lorenzo il Magnifico de’ Medici; tablonun yapıldığı sırada Floransa’nın fiilî hükümdarı. Lorenzo 1475’te yirmi altı yaşında olmalıydı; altı yıl önce Piero’nun ölümünün ardından ailenin servetinin başına yeni geçmişti.

Tablonun solundaki ayakta duran kalabalığın ayrıntısı: koyu cübbeler içinde, kılıcına dayanan, hafif şahin gibi profili ve çağdaş portrelerinin çoğunda taşıdığı solgun, sert ifadesiyle Muhteşem Lorenzo.

Lorenzo’nun yüzü ünlüdür. Şahin gibi profil, uzun çene, koyu gözler. Botticelli canlı modelden çalışıyordu. (Lorenzo, Medici sarayında ve çevredeki villalarda her gün bulunurdu; Botticelli de maaşlı bir hizmetkâr olarak olmasa bile, entelektüel ve toplumsal olarak hane halkının bir üyesiydi.) Bu tablodaki Lorenzo, Botticelli’nin daha sonra Venüs’ün Doğuşu’na ve La Primavera’ya kılık değiştirmiş biçimde koyacağı aynı Lorenzo. Burada Lorenzo, yanılmaya yer bırakmayacak şekilde kendisi.

Ayaktaki figürler arasında Giuliano de’ Medici

Tablonun sağ tarafındaki ayakta duran kalabalığın ayrıntısı; seyirciler arasında Giuliano de' Medici de var. Giuliano, bu tablo bitirildikten üç yıl sonra, 1478'deki Pazzi Komplosu'nda suikasta kurban gidecekti.

Ayaktaki figürler arasında, bazı atıflara göre tuvalin sağ tarafında, daha koyu bir cübbe içinde, başı hafifçe eğik duran kişi, Lorenzo’nun küçük kardeşi Giuliano de’ Medici. Giuliano, Lorenzo’dan dört yaş küçüktü; bu tablo yapıldığında yirmi iki yaşındaydı. Lorenzo’dan sonra ailenin olası varisiydi. Bu tablo bitirildikten üç yıl sonra, 1478’de Giuliano, Floransa katedralinde Pazzi Komplosu sırasında, Paskalya ayinine katılırken göğsünden on dokuz kez bıçaklanarak öldürülecekti. Lorenzo aynı saldırıdan boynunda bir bıçak yarasıyla kurtulacaktı.

Yani bu tablo Medici ailesini Pazzi felaketinden önceki son yıllarda yakalıyor. Giuliano hâlâ hayatta, hâlâ ayakta, hâlâ hanedanın grup portresinin bir parçası. Üç yıl sonra Duomo’da ölü yatacak. Giuliano’yu iyi tanıyan Botticelli, daha sonra onun bugün Berlin Gemäldegalerie’de bulunan ünlü ölüm sonrası portresini yapacaktı.

Sağdaki Botticelli otoportresi

Tablonun en sağındaki figürün ayrıntısı: sarı sakallı, sarı-altın bir pelerin giymiş, doğrudan izleyiciye bakan genç bir adam; Vasari tarafından Botticelli'nin otoportresi olarak tanımlanmış.

Tuvalin en sağında, ayakta duran figürlerin ön sırasında, sarı-altın bir pelerin içinde, kızılımsı sarı küçük bir sakalla, doğrudan izleyiciye bakan kişi bizzat Sandro Botticelli. Vasari onu açıkça tanımlıyor: “Tabloda, sağda izleyiciye doğru dönen figür olan Sandro’nun kendi portresi var.”

Botticelli bu tablo yapıldığında otuz yaşlarında olmalıydı. Yüz uyuyor. Sakal uyuyor. İfade (hafif şüpheci, hafif yorgun, çok uyanık) daha sonra başka bağlamlarda resmedeceği yüzle uyuşuyor.

Sağ kenardaki ressam figürü 1475’te yeni bir gelenek değil. Giotto kendini fresk kalabalıklarının içine gizlemişti. Masaccio kendini Brancacci Şapeli’ne koymuştu. Ghirlandaio on yıl sonra Santa Maria Novella’da aynısını yapacaktı. Botticelli’nin versiyonunda olağandışı olan bakışın doğrudanlığı. Kutsal sahneye bakmıyor. Hamisine bakmıyor. Sakin ve kararlı bir şekilde izleyiciye bakıyor.

Bir buçuk yüzyıl sonra Caravaggio da Borghese’deki, Golyat’ın kesik başı olarak yaptığı otoportresinde benzer bir şey yapacaktı. Botticelli’nin burada yaptığı hamleyle eşleşen Caravaggio’nun Roma’daki geç dönem kendini sunuşları üzerine koca bir yazımız var. Bir de bu Tapınma’dan otuz altı yıl sonra yapılan ve aynı numaranın (ressamın kutsal bir sahnenin sağ kenarından izleyiciye bakması) çok daha büyük ölçekte kullanıldığı Raffaello’nun Atina Okulu’ndaki otoportresi üzerine bir yazımız var.

Müneccimlerin Tapınması’nın sağındaki Botticelli ilk örnek. Vatikan’daki Raffaello ise bazı okumalara göre ona saygı duruşunda bulunuyor.

Tablo siyasi olarak ne yapıyor

Tablo her düzeyde bir Medici propagandası. Hanedanın üç kurucusu, sahnenin en huşu dolu konumlarında, yemliğin önünde diz çökmüş. Ailenin bugünkü başları ayaktaki kalabalığın içinde; ağırbaşlı çağdaş kıyafetler içinde, orada ama kendini beğenmişlik etmeden. Hami del Lama ikinci sırada, göğü işaret eden parmağıyla tanınıyor. Ressam sağda, dışarı bakıyor.

1475’e gelindiğinde Mediciler, en azından adı konduğunda bir cumhuriyet olan bir şehirde giderek daha görünür hâle gelen güçlerini nasıl idare edeceklerinden zaten endişe duyuyordu. Geleneksel Medici stratejisi gücü gösteriş yapmadan kullanmaktı: mütevazı giyinmek, törensel unvanları geri çevirmek, sıradan bir Floransalı aile olma kurgusunu sürdürmek. Müneccimlerin Tapınması, Santa Maria Novella’da halka açık bir sanat eseri olarak, bu dengeyi kusursuz biçimde tutturdu. Aile kendini Floransa’nın kralları olarak resmettirmiyordu. Kendini İsa’nın önünde diz çöken Doğu’nun kralları olarak resmettiriyordu. Tek bir jestte hem huşu hem görünürlük.

Numara yaklaşık yüz yıl işe yaradı. Mediciler şehri, aşağı yukarı kesintisiz olarak, hanedanın 1737’deki sonuna kadar elinde tuttu.

Bu tablo neden Uffizi’de

Müneccimlerin Tapınması, yaklaşık 1475’ten şapelin 1565’te kilisenin yenilenmesi sırasında yıkılmasına kadar Santa Maria Novella’daki del Lama şapelinde asılı kaldı. Tablo kurtarıldı, taşındı ve sonunda Medici koleksiyonuna girdi. Muhtemelen on yedinci yüzyılın sonlarında Uffizi’ye asıldı. O zamandan beri, nispeten az yer değiştirerek, müzede.

Bugün Botticelli salonlarında, La Primavera ve Venüs’ün Doğuşu’nun yanında, 10–14 numaralı salonda asılı. Salon müzenin en kalabalık salonlarından biri. Ziyaretçilerin çoğu iki büyük mitolojik tablonun önünde durur, fotoğraflarını çeker ve 35 numaralı salondaki Leonardo ile Michelangelo’ya ulaşmak için Tapınma’nın önünden geçip gider.

Bu bir hata. Tapınma, daha ünlü iki tablonun ikisinden de daha biyografik, siyasi açıdan daha yüklü ve tartışmasız, Botticelli’nin şehirdeki kendi rolünü nasıl anladığını daha fazla ortaya koyan bir eser. Onun önünde durup yüzleri tanımlamak (Cosimo, Piero, Giovanni, Lorenzo, Giuliano, del Lama ve bizzat Botticelli), 1475 Floransa’sından bir kesiti nadir bir doğrudanlıkla görmek demek.

Chiaro, tanımlanmış yedi portreyi (üç Medici kral, kalabalığın içindeki iki Medici kardeş, hami del Lama ve sağdaki Botticelli) erken modern kıyafetler içindeki kesintisiz tek bir grup fotoğrafı gibi tek tek gezer; böylece tablo, kılığına girdiği kutsal sahne olarak değil, her zaman olduğu aile portresi olarak okunur.

Botticelli bunu nasıl yaptı

Vasari yine Botticelli’nin bu tabloda “güzel ve canlı yüzler yaptığını” ve eserin ona “hem Floransa’da hem de başka yerlerde büyük bir ün” kazandırdığını söylüyor. Bu, Botticelli’yi Medicilerin en siyasi siparişlerini emanet ettiği ressam olarak yerleştiren tablo. Bu Tapınma’dan sonra IV. Sixtus’tan Sistina Şapeli fresklerini (1481), Lorenzo di Pierfrancesco’dan Primavera siparişini (1482) ve Berlin’deki ikinci Tapınma’yı aldı. 1480’lerin ortasındaki Venüs’ün Doğuşu bu olmadan gerçekleşmezdi.

Teknik, pano üzerine temiz bir tempera; figürler, gözün iki yönde okuduğu sofistike bir friz hâlinde düzenlenmiş: ortadaki Kutsal Aile’den kanatlara doğru dışarıya ve öndeki diz çökenlerden ayaktaki kalabalığın içinden geriye doğru. Mimari, yani yarı yıkık klasik köşk, hafif bir eğik açıyla yerleştirilmiş; bu da figürlerin friz niteliğini kaybetmeden tabloya derinlik kazandırıyor.

Renkler ölçülü: bolca koyu yeşil, koyu kırmızı, aşı boyası, altın; ara sıra parlak mavi ve beyaz parıltılarla. Bu, Primavera’nın daha parlak paletinden birkaç yıl önce, 1470’lerin ortasında Floransa resminde moda olanla tutarlı.

İşin can alıcı noktası

Botticelli salonlarına girin. Venüs’ün Doğuşu’nun önünden geçin. La Primavera’nın önünden geçin. Yandaki duvarda daha küçük, daha koyu panoyu bulun. Şimdi sağ kenara bakın. Altın pelerinli sarışın adam bir seyirci değil. O ressam ve beş yüz elli yıl ötesinden size bakıyor. Solunda, Floransa’yı yöneten aile bir yemliğin önünde diz çökmüş. Bütün tablo nefesini tutmuş bir an. Otuz yaşındaki Sandro Botticelli sizi de şakaya ortak ediyor.

Görsel kaynakları