İçeriğe geç

Sandro Botticelli'nin Primavera'sı: Mevsim, Hikâye, Hami

Yayınlanma: • 11 dk okuma

Sandro Botticelli'nin 1482 civarına tarihlenen Primavera'sı: Bir portakal bahçesi boyunca dizilmiş dokuz figür; en solda Merkür, Üç Güzeller, ortada Venüs, çiçek saçan Flora, sağda Zefir'den kaçan Khloris; hepsi altın renkli portakallar ve koyu yeşil yapraklardan bir gölgeliğin altında.

Venüs’ün Doğuşu Botticelli’yi her bez çantaya taşıyan tabloysa, Primavera onu her sanat tarihi müfredatına taşıyan tablo. Daha eski (Doğuş’tan üç yıl önce, 1482 civarında boyandı), daha büyük, daha yoğun ve daha zor. Dört yerine dokuz figürü var. Belirgin bir anlatısı yok. Tek bir miti resmetmiyor. Uzmanlar, Vasari’nin onu ilk kez 1550’de tanımlamasından beri anlamını tartışıyor ve tartışmayı henüz bitirmiş değiller.

Bu, tablonun yazısı. Tablonun içinde geçtiği mevsim. Anlatmaya çalıştığı hikâye. Kimin için boyandığı. Ve beş yüz yılı aşkın bir süre sonra neden hâlâ Galleria degli Uffizi’nin 10–14 numaralı salonuna girip önünde havanın sessizleştiğini hissedebildiğiniz.

Aslında neye bakıyorsunuz

Bir portakal korusu. Ön planda, yaklaşık üç metrelik bir bant boyunca gevşekçe dizilmiş dokuz figür. Soldan sağa, çoğu uzmanın bugün üzerinde uzlaştığı sırayla:

Tabloda yaklaşık 190 türe ait beş yüz kadar bitki tanımlandı. Güller, süsenler, çuha çiçekleri, sümbüller, nergisler, papatyalar, cezayir menekşeleri, peygamber çiçekleri, yaseminler, inci çiçekleri ve daha neler. Botanik doğruluk o kadar yüksek ki 1980’lerde türleri inceleyen modern uzmanlar tabloyu Toskana’da erken baharın birkaç haftalık bir aralığına kadar tarihlendirebildi.

Primavera'daki Üç Güzeller'in detayı: saydam beyaz elbiseler içinde, el ele, bir daire halinde, arkalarından yarı saydam tüller dalgalanan üç genç kadın.

Koru, altın meyveli portakal ağaçlarından oluşuyor. Portakallar rastgele değil. Bunlar mala medica, “Medici meyvesi”, Medici ailesinin hanedan amblemi. Bütün koru hanedana ait bir mesaj: Bu koru Medicilere ait ve getirdiği bahar da onların.

Mevsim

Tablonun adı (İtalyancada “Bahar” anlamına gelen Primavera) Botticelli’nin değil. Tabloyu 1550 civarında Castello’daki Medici villasında gören ve Sanatçıların Hayatları’nda “Güzellerin çiçeklerle süslediği, baharı simgeleyen Venüs”ü gösterdiğini yazan Vasari’den geliyor. Ad yapıştı. On yedinci yüzyıla gelindiğinde tablo bütün Floransa’da La Primavera olarak biliniyordu.

Neye bakacağınızı bildiğinizde mevsimi kaçırmak imkânsız. Khloris’in ayaklarının çevresinde açan nergisler, Toskana takviminde erken bahar çiçekleri. Portakal ağaçları meyve vermiş; bu da kış sonu ya da çok erken bahar demek. Merkür’ün dağıttığı bulutlar, kışın sonunun soğuk gri bulutları. Batı rüzgârı Zefir, klasik yazarların baharı getirdiğini söylediği rüzgârdı. Şimdi onu getiriyor.

Bu sıradan bir bahar değil. Belirli bir an: kışın sonuyla sıcak mevsimin başı arasındaki menteşe; rüzgârın döndüğü, portakal korusunun meyve verdiği ve çiçeklerin açmaya başladığı zaman. Tablo dünyayı o tek saniyede yakalıyor.

Anlattığı hikâye (kabaca)

Primavera’nın en temiz anlatı okuması sağdan sola ilerler. Bu olağandışı. Batı resmi neredeyse her zaman, metin okuduğumuz gibi soldan sağa okunur. Botticelli bunu tersine çeviriyor.

Sağda batı rüzgârı Zefir koruya az önce esip girdi. Bir orman nemfi olan Khloris’i yakaladı ve ona saldırmak üzere. Khloris kıvrılıp kaçıyor. Ağzından bitkiler çıkmaya başlıyor. Ovidius’un MS birinci yüzyılın başında yazdığı Fasti’ye göre Khloris’in Zefir tarafından kaçırılması onun dönüşümüyle sonuçlanır: Zefir onunla evlenir, ona çiçekler üzerinde hâkimiyet verir ve o, tanrıça Flora olur. Botticelli aynı figürün iki aşamasını da boyamış. Sağda dönüşümün ortasındaki Khloris. Bir adım solda, tamamen dönüşmüş, elbisesinden çiçekler saçan Flora.

Ortada Venüs kırmızı pelerini içinde duruyor. Korunun hükmeden varlığı o. Çağdaş bir Floransalı gelinin kıyafetini giymiş. (Medici hanesinde ilgili yıllarda birkaç gelin vardı.) Onun üstünde Kupid’in gözleri bağlı ve okunu nişan alıyor. Okun altında Üç Güzeller (Aglaia, Euphrosyne, Thalia; Hesiodos’un Theogonia’sında Zeus’un üç kızı, ama adlar koreografiden daha az önemli) dans ediyor.

En solda Merkür danstan biraz dışarı adım atmış. Kerykeionunu portakal ağaçlarının üstünde beliren küçük bir koyu bulut kümesine kaldırmış. Onları dağıtıyor. Uzmanların ortak görüşüne göre kışın son kalıntılarını kovuyor.

Yani: Zefir gelir, ilk ılık rüzgârı getirir ve Khloris’in kaçırılıp Flora’ya dönüşmesi yeni mevsimin ilk olayıdır. Flora koruya çiçekler saçar. Venüs başkanlık eder. Güzeller dans eder. Kupid okunu ortadaki Güzel’e nişan alır. Koru ile gök arasındaki sınırda Merkür bulutları kovar.

Bu, baharın gelişinin dokuz bölümlük bir alayı.

Kim, ne zaman boyadı

1445 civarında Floransa’da Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi adıyla doğan Sandro Botticelli, Primavera’yı 1480 ile 1482 arasında bir zamanda boyadı. Tablo ahşap pano üzerine tempera. Büyük: 203’e 314 santimetre. Avrupa’daki 1500 öncesi dünyevi tabloların en büyüklerinden biri.

1482’de Botticelli otuz yedi yaşındaydı ve kariyerinin zirvesindeydi. Papa IV. Sixtus için Sistina Şapeli’nde üç fresk yaptığı Roma’dan yeni dönmüştü. Medici çevresinin gözde ressamıydı ve Muhteşem Lorenzo’nun etrafında dönen Floransalı filozof ve şairlerle (Marsilio Ficino, Pico della Mirandola, Angelo Poliziano) yakın ilişki içindeydi. Bir atölyesi vardı. Yardımcıları vardı. Çağdaş Floransa itibarının her ölçüsüne göre zirvedeydi.

Primavera, onun figür kompozisyonundaki hâkimiyetini en büyük ölçekte kanıtlayan tabloydu. Dokuz figür sofistike bir ritimle dizilmiş; her biri farklı bir pozda, her biri farklı giyinmiş, her biri farklı bir durumda ve hepsi dengede. Göz aralarında dolaşıyor. Hiçbir şey dışarı düşmüyor.

Siparişi kim verdi

Tablonun tarihinin büyük bölümünde Primavera’nın siparişini Floransa’nın fiilî hükümdarı Muhteşem Lorenzo’nun verdiği varsayıldı. Vasari tabloyu kentin batısındaki Castello’da bulunan Medici villasında, Venüs’ün Doğuşu’nun yanında asılı olarak tanımlamıştı. Ama yirminci yüzyıldaki arşiv araştırmaları asıl hamiyi daha kesin olarak belirledi.

Hami, Muhteşem Lorenzo’nun 1463 doğumlu genç kuzeni Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici’ydi. Lorenzo di Pierfrancesco’nun babası genç yaşta ölmüştü. Onu bir tür entelektüel vesayet altında tutan büyük kuzeninin hanesinde yetiştiriliyordu. Primavera’nın siparişi muhtemelen onun 1482’de Semiramide Appiani ile evlenmesi sıralarında verildi ve tablo, çiftin Floransa’daki konağı Casa Vecchia’da asılmak üzere tasarlanmış olabilir; tablo ilk kez 1499’da orada bir envanterde kaydedildi.

Başka bir deyişle tablo, ergenliğinin sonlarındaki genç bir Medici kuzeni için bir düğün hediyesi ya da düğünle bağlantılı bir siparişti. Floransalı hümanist Angelo Poliziano neredeyse kesinlikle programın tasarımcısıydı. Poliziano, Hesiodos’u, Ovidius’u, Lucretius’u ve Yeni Platoncu yorumcuları okumuştu. Hepsini Yunanca ve Latince asıllarından okuyabilirdi. Çoğu modern uzman programı (figür seçimini, ikonografiyi, sağdan sola okumayı) ona atfediyor.

Charles Dempsey’nin 1970’ler ve 1980’lerde öne sürdüğü ayrı bir akademik kuram, tablonun aslında Semiramide’nin akrabası Lorenzo Tornabuoni’nin 1486’da Giovanna degli Albizzi ile evliliği için bir düğün hediyesi olduğunu savunuyor. Tornabuoni kuramı iyi temellendirilmiş, ama Lorenzo di Pierfrancesco–Appiani düğününde ısrar eden standart akademik uzlaşının dışında. Her iki durumda da: Medicilerle bağlantılı bir düğün, genç bir adamın evi ve gerdek yatağına başkanlık eden Venüs.

Figür figür dört karar

Tablo figür figür ayrıntıyla o kadar dolu ki onları hakkıyla ele almanın tek yolu her figürü ayrı ayrı çözen bütün bir yazı. İşte en çok sonuç doğuran dört okuma kararı.

Venüs neden gelin gibi giyinmiş

Primavera'nın ortasındaki Venüs'ün detayı: diğer figürlerin biraz gerisinde, kırmızı bir pelerin ve beyaz bir iç elbise içinde, eli bir karşılama ya da kutsama jestiyle kalkık.

Ortadaki Venüs bir tanrıça gibi giyinmemiş. On beşinci yüzyıl Floransalı bir gelini gibi giyinmiş. Kırmızı pelerin, kırmızı kenarlı beyaz iç elbise, saç modeli (alnında tek bir mücevher bulunan trinzale), hepsi bir Floransalı sposa’nın, yani gelinin kıyafeti. 1482’deki bir izleyici onu bir tanrıça olarak değil, evli bir kadın olarak okurdu.

Bu, tablonun merkezindeki kelime oyunu. Bütün tuval, bir düzeyde, bir pagan mitolojisi sahnesi: Kupid, Merkür, Flora, Zefir ve Güzellerle çevrili Venüs. Başka bir düzeyde ise tablonun asıl sipariş edildiği evlilik alegorisi. Gelinin odasında Venüs vardı ve Venüs gelindi.

Merkür neden sırtını dönüyor

Soldaki Merkür, diğerleriyle ilgilenmeyen tek figür. Güzeller dairelerinde dans ediyor. Venüs başkanlık ediyor. Flora çiçek saçıyor. Zefir Khloris’i yakalıyor. Merkür ise biraz ayrı duruyor, sırtı danstan uzağa dönük, bulutları dağıtmak için kerykeionuyla yukarı uzanıyor.

Yeni Platoncu okuma: Merkür psikopompos, yani ruh rehberi; dünyevi koru ile yukarıdaki gökler arasındaki sınırı belirliyor. Ruhu fiziksel aşkın dünyasından (Venüs, Flora, Güzeller) göksel aşkın dünyasına (yukarıdaki açılmış gökyüzü) götürüyor. Marsilio Ficino tarafından tam da bu tür bir felsefi alıştırmayla yetiştirilen Lorenzo di Pierfrancesco’nun her gün Merkür’e bakması ve dünyevi aşktan ilahi aşka geçişi hatırlaması bekleniyordu.

Kupid’in gözleri neden bağlı

Venüs'ün üstündeki Kupid'in detayı: gözleri bağlı, yayını germiş, Üç Güzeller'in ortadaki figürüne nişan alıyor.

Göz bağı, Trionfi’de Kupid’i kör, oklarının kime isabet ettiğine bakmadan saplandığını anlatan Petrarca’dan bir alıntı. Primavera’da Kupid ortadaki Güzel’e nişan almış. Bazı uzmanlar onun üçünün en iffetlisi olan Castitas’ı (İffet) vurduğunu söylüyor. Göğsüne saplanmak üzere olan ok, aşkın amansız mantığıyla onu ikinci Güzel olan Pulchritudo’ya (Güzellik) dönüştürecek; o da sırası gelince üçüncüsü Voluptas’a (Haz) dönüşecek. Dans, erotik dönüşümün döngüsü; Kupid de onu başlatan rastgele ok.

Tablo neden sağdan sola okunuyor

Olağan Batı okuması soldan sağadır. Primavera sağdan sola ilerler: Zefir gelir, Khloris Flora olur, Flora çiçek saçar, Güzeller dans eder, Merkür bulutları dağıtır. Bu tersine çevirme, tablonun en şaşırtıcı tasarım seçimi. Çoğu izleyici bunu bilinçli olarak fark etmeden önce belirsiz bir huzursuzluk olarak yaşar.

Okuma yine Yeni Platoncu. Tablonun sağ tarafı fiziksel, hayvani, hatta şiddet içeren aşkın dünyası (Zefir’in Khloris’e saldırısı). Sol taraf felsefi, entelektüel, yükselen aşkın dünyası (bulutları dağıtan Merkür). Tablo bedenden zihne, yerden göğe ilerliyor. Onu doğru okumak için gözünüzün geriye doğru hareket etmeyi öğrenmesi gerekiyor.

Çiçekler

Primavera'daki Flora'nın detayı: peygamber çiçekleri ve güllerle desenli beyaz bir elbise içinde, önünde bir önlük gibi tuttuğu kumaş kıvrımından çiçekler saçıyor.

Botanikçiler Primavera’daki çiçekler üzerinde yaklaşık yüz yıldır çalışıyor. En kapsamlı çalışma, 1980’lerde Toskanalı botanikçi Mirella Levi d’Ancona tarafından yapıldı ve yaklaşık 190 tür tanımladı. (Bazı uzmanlar bugün daha yüksek bir sayı veriyor.) Çiçekler bütün ön plana saçılmış. Figürlerin ayaklarının altında açıyor, elbiselerinin üzerine dökülüyor, Flora’nın çevresinde havada uçuşuyorlar.

Çiçekler rastgele değil. Çoğu, klasik edebiyatta evlilikle, Venüs’le ya da baharla ilişkilendirilen çiçekler. Güller Venüs’e kutsal. Papatyalar Flora’nın çiçekleri. Peygamber çiçekleri bazen Roma gelin âdetleriyle ilişkilendirilir. Nergis, Yunan nemfi Ekho’nun çiçeği. Sümbül, Apollon’un sevdiği genç Hyakinthos’un çiçeği. Poliziano’nun içinde çalıştığı Yeni Platoncu ikonografi sisteminde her tür şifreli bir gönderme.

Çiçekler aynı zamanda saf güzellik. Önlerinde durmak için onları şifre olarak okumanız gerekmez. Bunun dışında karanlık, denetimli, yeşil ve altın rengi bir tuvalde bir renk cümbüşüler. Tablonun canlı hissettirmesinin nedeni onlar.

Neden tartışılmaktan hiç vazgeçilmedi

Rönesans’ın büyük tablolarının çoğu tek, tanımlanabilir bir hikâye anlatır. Son Akşam Yemeği. Atina Okulu. Urbino Venüsü. Onları tek bir cümleyle özetleyebilirsiniz.

Primavera tek bir cümleyle özetlenemez. Tek bir mit değil. Tek bir alegori değil. Neredeyse kesinlikle, bilinçli olarak katmanlandırılmış bir yapı; her figür aynı anda birden çok düzeyde anlam taşıyor: klasik mitoloji, çağdaş evlilik sembolizmi, Yeni Platoncu felsefi alegori. Programın tasarımcısı Poliziano, aynı imgeyi aynı anda Hesiodosçu, Ovidiusçu, Ficinocu ve bir düğün alegorisi olarak okuyabilen ve her katman hakkında Latince bir şiir yazabilen türden bir bilgindi.

Uzmanların hâlâ tartışmasının nedeni bu. Tablo çözülemez değil; fazlasıyla çözülebilir. Her okuma kısmen doğru ve hiçbiri onu tüketmiyor.

Chiaro tablonun sağdan sola hareketini (Khloris’i yakalayan Zefir, Flora’ya dönüşen Khloris, çiçek saçan Flora, dans eden Güzeller, bulutları dağıtan Merkür) tuval boyunca ilerleyen tek ve kesintisiz bir bahar akışı olarak anlatır; böylece tablo durağan bir figür dizisi yerine tek bir alay olarak okunur.

Nerede bulunur

La Primavera, Floransa’daki Galleria degli Uffizi’de, uzun Botticelli salonu olan 10–14 numaralı salonda asılı. Venüs’ün Doğuşu’nun karşısındaki yan duvarlardan birinde. Salon müzenin en çok ziyaret edilen salonu. İki tablo birbirine bakıyor ve aralarında banklar var.

Salondaki ışık, pano üzerine temperanın okunabilmesi için ayarlanmış: içeri girdiğiniz gün ışığından daha serin, daha eşit, tepeden hafif sıcak bir dokunuşla. Yaklaşın. Geri çekilin. Yeniden yaklaşın. Tablo mesafeye göre ölçek değiştiriyor. Bir metre öteden çiçekleri ve altın varağı görürsünüz. Beş metre öteden dokuz figürün ritmini.

Uffizi’ye genel bakış müzenin geri kalanını ele alıyor, ilk kez gidenler için gezi rehberi de rotayı. Yalnızca bir Botticelli yazısına vaktiniz varsa figür figür çözümleme, dokuz figürün her birinin kim olduğuna ve ne yaptığına daha derinlemesine iniyor.

Son söz

İçeri girin. Portakal korusunu bulun. Sağdan, Zefir’in ağaçların arasından çıkan mavi yanağından başlayın. Gözünüzü, başka her şeyi okuduğunuz yönün tersine, sola doğru kaydırın. Khloris’in Flora’ya dönüşmesini, Flora’nın çiçek saçmasını, Güzellerin dans etmesini, Merkür’ün bulutlara uzanmasını izleyin. Beş yüz yılı aşkın bir süre önce, genç bir Medici kuzeninin gerdek odasında biri, gözünüzden baharın içinde geriye doğru ilerlemesini isteyen bir tablo tasarladı. Hâlâ istiyor.

Görsel kaynakları