
Galleria Borghese’nin hikâyesi 1605’te bir eylül sabahı, Camillo Borghese adında elli üç yaşındaki bir Toskanalının Papa V. Paulus olmasıyla başlar. Dokuz gün sonra yirmi sekiz yaşındaki yeğeni Scipione Caffarelli’yi kardinal yaptı. Bundan iki ay sonra Scipione aile adını aldı ve onunla birlikte Vatikan hazinesine erişimi de. Bir yıl içinde, edinmeyi planladığı sanat eserlerini barındırmak için eski şehir surunun kuzeyinde, Pincio Tepesi’nde bir villa yaptırdı. Genç kardinal “edinmek” derken aynı anda birkaç şeyi kastediyordu. Satın almak işine geldiğinde satın almayı kastediyordu. Kendisinden iyilik bekleyen insanlardan hediye kabul etmeyi kastediyordu. Ve iyi belgelenmiş bir seferinde, bir papalık icra memurunu gecenin ortasında rakip bir koleksiyoncunun atölyesine gönderip, koleksiyoncunun aslında borçlu olmadığı ödenmemiş vergiler gerekçesiyle yüz beş tabloya el koydurmayı kastediyordu.
O rakip Giuseppe Cesari’ydi. Tabloların arasında bir Caravaggio vardı. Dört yüz yirmi bir yıl sonra hâlâ aynı villadalar ve bunlardan biri, Caravaggio’nun kendini saçlarında üzümlerle hasta bir genç olarak resmettiği bir otoportre.
Galleria Borghese bir müze olarak neden işe yarıyor
Avrupa’daki sanat koleksiyonlarının çoğu kuşaklar boyunca bir araya getirildi; ilgisini kaybeden aileler, eserleri satan mirasçılar, duvarları değişen zevklere göre yeniden düzenleyen küratörler tarafından. Pincio Tepesi’ndeki villa ise nadir bir istisna. Kabaca on beş yılda, tek bir adam tarafından, tek bir çek defteriyle, tek bir heykeltıraşın etrafında kuruldu. Adam kardinal Scipione Borghese’ydi. Çek defteri, 1605’ten 1621’e kadar süren amcasının papalığıydı. Heykeltıraş ise Scipione’nin 1615’te, Bernini on yedi yaşındayken yanına aldığı ve kardinalin 1633’teki ölümüne kadar hizmetinde tuttuğu Gian Lorenzo Bernini’ydi.
Sonuç, tek bir salonda durup Bernini’nin yirmi ile yirmi altı yaşları arasında oyduğu dört heykeli görebildiğiniz bir müze. Hemen yandaki galeride bir Raffaello’nun asılı olduğu. Roma’daki en büyük Tiziano’nun aynı duvarda bir Correggio’nun karşısında durduğu. Her dürüst ölçüye göre Avrupa’daki en yoğun İtalyan sanatı saati. Ve hâlâ Scipione’nin onun için yaptırdığı binanın ta kendisinde duruyor: 1612’den itibaren Jan van Santen adlı Flaman bir mimarın tasarladığı Villa Pinciana.
Her şeyin parasını ödeyen yeğen-papa düzeni
Koleksiyonun nasıl kurulduğunu anlamak için rehber kitapların nadiren açıkladığı bir Roma kurumunu anlamanız gerekiyor. Adı nepotizmdi; İtalyancada yeğen anlamına gelen “nipote” kelimesinden. Bir papanın meşru çocukları olamazdı. Ama geniş bir ailesi vardı ve on yedinci yüzyıl Vatikanı’nın yazılı olmayan kuralı, her papanın bir yeğenini papalık maliyesini kontrol eden bir makama atamasıydı. O yeğene kardinal-yeğen, yani “cardinale nipote” denirdi. Pratikte papanın hem kurmay başkanı hem de hazinedarıydı.
Scipione, papalığın on altı yılı boyunca V. Paulus’un cardinale nipote’siydi. Bu sürede, akademik bir tahmine göre yılda yaklaşık 140.000 scudo aldı. Bir scudo, vasıflı bir Romalı işçinin aşağı yukarı bir aylık ücretiydi. Başka bir deyişle genç kardinal, mülklerinden gelenlerin üstüne, her yıl yaklaşık on bir bin yıllık zanaatkâr emeğine denk bir para harcıyordu. Villa Pinciana’yı inşa etmek, fresklerle donatmak ve döşemek ona yaklaşık 60.000 scudoya mal oldu. Bu, onun için sekiz aylık harçlıktı.
On yılda bir müze böyle kurulur.
Caravaggio baskını ve Cavaliere’den haraç

Cesari baskını ünlü hikâyedir ve kendi paragrafını hak eder, çünkü Scipione’nin nasıl bir koleksiyoncu olduğunu anlatır. Cavaliere d’Arpino olarak bilinen Giuseppe Cesari, 1600 civarında Roma’nın en gözde ressamıydı. On yıl önce Caravaggio’yu çırak olarak yanında çalıştırmış ve genç ressamın erken dönem işlerinden birkaçını elinde tutmuştu. Mayıs 1607’de, V. Paulus’un seçilmesinden kısa süre sonra, papalık görevlileri ellerinde bir emirle Cesari’nin atölyesine geldi. Öne sürülen suç, Cesari’nin iddiaya göre ruhsatsız sahip olduğu bazı ateşli silahlarla ilgili bir vergi borcu anlaşmazlığıydı. Asıl hedef sanattı. İcra memuru atölyedeki envanterin tamamına, yüzden fazla tabloya el koydu ve bunları bir “hediye” olarak papaya devretti; papa da onları yeğenine hediye etti. Eserlerin arasında Caravaggio’nun kendini üzümlerle Bacchus olarak resmettiği gençlik dönemi otoportresi ve bugün villanın sekiz numaralı salonunda asılı olan Meyve Sepetli Çocuk da vardı.
Caravaggio’nun kendisi öfkeden kudurmuştu. Bir şikâyet mektubu yazdı. Hiçbir sonuç çıkmadı. On sekiz ay sonra, Caravaggio Campo Marzio’daki bir kavgada bir adamı öldürüp başına biçilmiş bir ölüm cezasıyla Roma’dan kaçtığında, sarayda onun için araya girmeye razı olan tek Romalı Scipione oldu. Karşılığında Caravaggio ona, Golyat’ın kesik başının ressamın otoportresi olduğu bir Davut ve Golyat resmetti. Tamamladığı bilinen son Caravaggio olan o tuval de villada asılı. Çok geç gelen bir affın bedeliydi; çünkü Caravaggio 1610’da, affı kabul etmek için Roma’ya dönerken Porto Ercole’de bir kumsalda öldü.
Hizmete alınmış genç heykeltıraş
Scipione, Bernini’yi ilk kez 1615 civarında, heykeltıraş on yedi on sekiz yaşlarındayken ve Scipione’nin babası Francesco için çoktan portre büstleri oyarken fark etti. 1618 ile 1625 arasında gelen siparişler, villayı villa yapan dört heykeli ortaya çıkardı.
Şu sırayla geldiler. Önce, Bernini yirmi yaşındayken 1618 ile 1619 arasında oyulan Aeneas, Anchises ve Ascanius. Aeneas’ı yaşlı babasını yanan Truva’dan sırtında taşırken, küçük oğlu Ascanius’u da yanında peşinden gelirken gösterir. Üç kuşak, tek bir beden sütunu, hepsi tek bir Carrara mermeri bloğunda. Ardından, Bernini yirmi üç yaşındayken 1621-1622’de Proserpina’nın Kaçırılışı. Sonra 1623-1624’te, yirmi beş yaşında Davut; yüzü, heykeltıraşın atış anındaki otoportresi: çene kenetlenmiş, alın kırışmış, dişlerinin arasından dili görünüyor. Son olarak 1622’den 1625’e uzanan ve Bernini yirmi altı yaşındayken bitirdiği Apollon ve Dafne; genç peri bir defne ağacına dönüşmenin tam ortasında, parmakları yapraklara ayrılıyor, ayak parmakları kaideye kök salıyor.
Dördünü de Scipione sipariş etti. Proserpina’nın Kaçırılışı’nı neredeyse hemen, 1622’de, diplomatik bir hediye olarak Kardinal Ludovico Ludovisi’ye verdi; heykel villaya ancak 1908’de, İtalyan devleti onu satın aldığında geri döndü. Bugün dördünün her biri zemin kattaki kendi salonunun ortasında duruyor. Her birinin etrafında saat yönünün tersine yavaş bir turla dolaşıp dördünü de yaklaşık on beş dakikada görebilirsiniz. Batı dünyasındaki en yoğun on beş dakikalık heykel deneyimi bu.
Mermerin üstündeki ressam tavanı
Villa Pinciana’yı sıradan bir müzeden farklı kılan şeylerden biri, Scipione’nin iç mekânı kesintisiz bir eser olarak ele almasıydı. Bernini oyma yaparken Giovanni Lanfranco ve Flaman Paul Bril gibi ressamlar Scipione için tavanlara fresk yapıyordu. Bir buçuk yüzyıl sonra, 1770’ler ve 1780’lerde, Prens IV. Marcantonio Borghese zemin kattaki salonları, her tavan altındaki heykelin hikâyesini anlatacak biçimde yeniden düzenletti. Pietro Angeletti’nin boyadığı Apollon ve Dafne’nin üstündeki tavan da aynı miti gösteriyor. Başınızı kaldırın. Sanat eseri salonun kendisi. Duvar etiketleri bunu söylemiyor ve çoğu rehber bu bağlantıyı atlıyor; Chiaro tavanı ve altındaki heykeli tek bir hikâye olarak ele alır, çünkü salonlar öyle tasarlandı. Binanın hâlâ hamisinin onu yaptırdığı işi yaptığı, Avrupa’daki az sayıdaki özel hazineden biri.
1633’ten sonra Borghese koleksiyonuna ne oldu
Scipione, amcası papadan bir yıl sonra, Ekim 1633’te öldü. Villayı ve içindeki her şeyi ailesine bıraktı. Yüz yetmiş yıl boyunca mirasçılar temkinli bir şekilde eklemeye devam etti, ara sıra da eksiltti. En büyük eksilme 1807’de oldu. Camillo adlı bir Borghese prensi, Napolyon’un kız kardeşlerinden Pauline ile evlenmişti. Napolyon’un sanata ihtiyacı vardı. Baskı altındaki Camillo, yaklaşık iki yüz antik heykeli ve bir dizi Yunan vazosunu kayınbiraderine yaklaşık on üç milyon franka sattı. Bu eserler Paris’e gitti. Çoğu bugün Louvre’da, “Collection Borghese” etiketli bir kanatta. Roma’daki villa onları hiçbir zaman geri alamadı.

Ama Bernini’ler kaldı. Caravaggio’lar kaldı. Raffaello, Tiziano, Correggio, Canova kaldı. Bugün Villa Pinciana’da gördüğünüz şey, kabaca 1633’te orada olanlar; eksi Louvre’a giden parça, artı iki yüzyıllık savrulma. Yirmi salonda yaklaşık beş yüz eser. İtalyan devleti binayı ve içindekileri 1902’de aileden satın aldı, halka açık bir müze olarak yeniden açtı ve o zamandan beri aşağı yukarı aynı kat planıyla işletiyor.
Biletler, iki saatlik aralık ve Villa Borghese müzesi
İşte her pratik rehberin yanlış anlattığı kısım. Giriş, önceden ayırtılan katı bir iki saatlik aralık sistemiyle işliyor; giriş pencereleri sabah dokuzdan başlayarak iki saatte bir. Kapıda bilet alamazsınız. Aralığınızı uzatamazsınız. Süreniz dolduğunda bir görevli salonları dolaşır ve sizden çıkmanızı ister. Kuralın amacı alışılmış anlamda kalabalık kontrolü değil, koruma. İklimlendirme sistemi, aynı anda birkaç düzineden fazla ziyaretçinin hiç bulunmadığı bir yer için tasarlanmıştı ve saatlik ziyaretçi sayısını sınırlamak, nemin fırlamasını önlemenin tek yolu.
Bu iki saatlik sınır, yorumlarda en sık dile getirilen şikâyet. Ama iyi plan yaparsanız yeterli bir süre. Binanın iki katı ve yirmi salonu var. Heykeller ve Caravaggio’ların çoğu zemin katta. Pinacoteca denen üst katta ise tablolar asılı: Raffaello’nun Mezara Koyuluş’u, Tiziano’nun Kutsal ve Dünyevi Aşk’ı, Correggio’nun Danaë’si, bir Veronese Vaftizci Yahya’sı, bir Bellini Meryem ve Çocuk İsa’sı. Zemin kattan başlayın. Saat yönünün tersine ilerleyin. Bernini heykelleri zemin kattaki salonlara dağılmış durumda, her salonda bir tane. Yalnızca onlarla yirmi beş dakika geçirin ve yanınızdan ayak sürüyerek geçenlerden özür dilemeyin. Yukarı çıktığınızda pinacoteca için yaklaşık kırk beş dakikanız olacak; bu da çoğunlukla İtalyan Rönesans resminden oluşan küçük bir üst kat için doğru süre.
Öne çıkan eserler listesi yayımlayan her yazar sonunda aynı dört beş eseri sayıyor ve bu tembellik değil, doğruluk. Asıl eser Apollon ve Dafne. Proserpina teknik doruk. Davut canlı görünen. Caravaggio’nun Davut ve Golyat’ı ise çıktıktan sonra aklınızdan çıkmayacak olan.
Bina, Piazza del Popolo’nun kuzeyindeki geniş yeşil alan olan Villa Borghese parkının içinde. Spagna metro durağından bahçelerin içinden yokuş yukarı on beş dakikalık bir yürüyüş. Bazı rehberlerin Villa Borghese müzesi dediği yer, parkın içindeki dört müzeden biri; ama diğerlerinin, yani Villa Giulia’nın ve Galleria Nazionale d’Arte Moderna’nın Scipione koleksiyonuyla hiçbir ilgisi yok. Roma’da biri “Borghese müzesi” derse neredeyse her zaman bunu kastediyordur.
Eserlerin önünde nelere bakmalı
Apollon ve Dafne’de, Dafne’nin uzanmış sağ elinde mermerin yaprağa dönüştüğü yeri bulun. Geçiş yaklaşık iki santimetre boyunca gerçekleşiyor. Bernini onu yirmi altı yaşında, çatlamaya meyilli bir taşta, her yaprağın arasındaki boşluğu oymak için bir matkap kullanarak yonttu. Proserpina’da, Pluton’un sol elinin Proserpina’nın uyluğuna bastırışına bakın. Mermer içeri göçüyor. Et gibi görünecek şekilde oyulmuş. Davut’ta alt dudağa bakın. Irving Lavin’in biyografisine göre Bernini çalışırken kendi dudağını çiğnerdi ve heykelin yüzü çiğneme anında donmuş. Caravaggio’nun Davut ve Golyat’ında Golyat’ın sağ gözüne bakın. Sanki çoktan buğulanmaya başlamış gibi boyanmış; başın kesildiği an ile ışığın gözden çekildiği an arasında yarı yolda.
Son söz
Koleksiyonun, Scipione onu kurduktan dört yüz yıl sonra hâlâ işe yaramasının nedeni, sanatı salonlar için sipariş etmesi ve hiçbir parçanın yerini değiştirmeyi kabul etmemesi. Bernini heykelleri onun yerleştirdiği yerde. Caravaggio’lar onun astığı yerde asılı. Tek bir bakma öğleden sonrası etrafında tasarlanmış bir villanın içinde iki saat, bir kısıtlama değil, işin ta kendisi.