Przejdź do treści

Galeria Uffizi we Włoszech: dziesięć dzieł, które warto znać, i dlaczego to muzeum istnieje

Opublikowano: • 13 min czytania

Piazzale degli Uffizi widziany z jednego końca dziedzińca w kształcie litery U: dwa skrzydła budynku Vasariego biegną równolegle ku rzece Arno, a w oddali wznosi się wieża Palazzo Vecchio.

Galeria Uffizi we Włoszech jest, według większości miar, które mają znaczenie, najważniejszą kolekcją renesansu na świecie. Ma więcej Botticellich niż jakiekolwiek inne muzeum, gdziekolwiek. Ma jeden z nielicznych ukończonych obrazów Leonarda we Włoszech. Ma obraz Michała Anioła, z którym spierają się wszystkie jego freski po 1506 roku. Ma Caravaggia, który odwrócił bieg współczesnej historii sztuki. Ma Tycjana, który nauczył każdy późniejszy leżący akt, jak się kłaść. Ma Rafaela, który na trzy stulecia zdefiniował renesansową Madonnę. Ma Narodziny Wenus i Primaverę Botticellego w tej samej sali.

Ma też opinię muzeum, które zwiedzający najczęściej nie doceniają. Przychodzą dla Botticellego, oglądają Botticellego i wychodzą. Resztę przegapiają. To przewodnik po tym, co naprawdę jest w środku, po dziesięciu dziełach, które warto znać, zanim wejdziesz, i po tym, dlaczego budynek, który zaczynał jako kompleks urzędów rządowych Medyceuszy, w końcu pomieścił to wszystko.

Czym jest Uffizi, w jednym akapicie

Galleria degli Uffizi, uffizi to po włosku „biura”, mieści się w szesnastowiecznym budynku w kształcie litery U między Piazza della Signoria a rzeką Arno we Florencji. Budynek zamówił w 1560 roku Kosma I Medyceusz, pierwszy wielki książę Toskanii, a zaprojektował go jego nadworny artysta Giorgio Vasari (tak, ten Vasari, autor Żywotów najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów), żeby zebrać trzynaście miejskich magistratur administracyjnych w jednym gmachu. Już w 1581 roku górne piętro wschodniego skrzydła służyło do wystawiania kolekcji sztuki Medyceuszy. Kolekcja rosła, urzędy się wyprowadziły i do 1769 roku cały budynek zamieniono w publiczną galerię obrazów. Uffizi jest więc, innymi słowy, najstarszym muzeum sztuki na świecie, które wciąż działa w swoim pierwotnym budynku.

Ma około 4800 obrazów i mniej więcej 13 000 rysunków i grafik, a w danym roku na stałej ekspozycji jest około 1500 dzieł. Łuk chronologiczny biegnie od późnośredniowiecznych toskańskich ołtarzy na drugim piętrze, przez galerie dojrzałego renesansu i manieryzmu, aż po siedemnastowieczne sale z Caravaggiem i Artemisią Gentileschi na końcu. Jedno piętro budynku jest większe niż cała Frick Collection. Pełne zwiedzanie zajmuje od trzech do pięciu godzin. Zwiedzanie skupione na dziesięciu dziełach poniżej da się zmieścić w dwóch.

1. Botticelli, Narodziny Wenus (1485)

Narodziny Wenus Sandra Botticellego, około 1485 roku, obraz temperą na płótnie, dziś w salach Botticellego w Uffizi, z boginią na muszli przegrzebka pośrodku.

Obraz, dla którego przychodzi większość zwiedzających, i jedyny powód, dla którego większość ludzi kiedykolwiek dowie się, czym jest tempera na płótnie. Narodziny Wenus wiszą w salach 10–14, na długiej ścianie, naturalnej wielkości, zaskakujące. Mamy dłuższy esej o tym, co obraz znaczy i dlaczego działa, oraz krótszy przewodnik dla zwiedzających o tym, jak go znaleźć w muzeum.

Co warto wiedzieć, zanim przed nim staniesz: to pierwszy naturalnej wielkości kobiecy akt namalowany w Europie Zachodniej od ponad tysiąca lat. Argument, którym Botticelli się obronił, brzmiał: to nie współczesny akt, lecz bogini, w pozie skopiowanej ze słynnej antycznej rzeźby greckiej, ilustrująca mit opowiedziany przez Hezjoda. Argument zadziałał. Drzwi, które otworzył, kobiecy akt jako poważny temat malarstwa, są otwarte od pięciuset czterdziestu lat.

Ta sama sala, ten sam malarz: Primavera. Inny obraz, inna skala, inne odczytanie. Oba namalowano dla tego samego kuzyna Medyceuszy. Esej o Primaverze omawia ten drugi postać po postaci.

2. Leonardo da Vinci, Zwiastowanie (ok. 1472)

Zwiastowanie Leonarda, około 1472 roku, namalowane, gdy miał mniej więcej dwadzieścia lat i był uczniem w pracowni Andrei del Verrocchio.

Namalowane, gdy Leonardo miał około dwudziestu lat, w pracowni jego mistrza Andrei del Verrocchio. To najwcześniejsze ukończone dzieło powszechnie mu przypisywane. Anioł klęczy we florenckim ogrodzie, Najświętsza Maria Panna siedzi przy marmurowym pulpicie, a siatka perspektywy uciekająca ku usianym cyprysami toskańskim wzgórzom w tle to siatka perspektywy, na której zbudowany jest cały wczesny Leonardo.

Spójrz na skrzydła anioła. Leonardo, nawet w wieku dwudziestu lat, szkicował prawdziwe ptaki. Skrzydła są anatomicznie poprawne. Był już malarzem, który później będzie sekcjonował ciała i projektował maszyny latające, i to widać.

Zwiastowanie wisi w sali 35, obok Pokłonu Trzech Króli Leonarda, niedokończonego arcydzieła, które porzucił w 1481 roku, gdy przeniósł się do Mediolanu, i o które Uffizi spiera się od tamtej pory.

3. Michał Anioł, Tondo Doni (ok. 1506)

Tondo Doni Michała Anioła, namalowane około 1506 roku dla florenckiego kupca Agnola Doniego, jedyny ukończony obraz na desce, jaki Michał Anioł kiedykolwiek stworzył.

Jedyny ukończony obraz na desce, jaki Michał Anioł kiedykolwiek stworzył. Nie przepadał za tą formą. Wolał rzeźbę, a później freski. Ale około 1506 roku, zanim zaczął sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, wykonał ten okrągły obraz temperą na desce dla florenckiego kupca Agnola Doniego i jego żony Maddaleny Strozzi, prawdopodobnie jako prezent ślubny albo z okazji ciąży.

Święta Rodzina jest na pierwszym planie. Madonna wykręca się w niemożliwy sposób, żeby przyjąć Dzieciątko od stojącego za nią Józefa. Pięć nagich męskich postaci rozpiera się w środkowym planie na niskim murku, a ich funkcja w obrazie jest zażarcie dyskutowana od pięciuset lat. (Poganie sprzed przyjścia Chrystusa? Atleci ze starożytności? Ćwiczenie ze skręconej męskiej anatomii?)

Obraz jest mały, ma około 120 cm średnicy, ale każda postać w każdym fresku, który Michał Anioł namalował później, jest w jakimś sensie przypisem do niego. Postacie ze sklepienia Sykstyny, Sąd Ostateczny, grobowce Medyceuszy w San Lorenzo: wszystko zaczęło się w tym tondzie. Mamy cały esej o podpisie Michała Anioła, jedynej rzeźbie, jaką kiedykolwiek podpisał, który dobrze pasuje do tej sali.

Tondo Doni wisi w sali 35, tej samej co Leonardo. Dwaj wielcy rywale początku XVI wieku, namalowani w tym samym wieku, powieszeni w tej samej galerii.

4. Rafael, Madonna ze szczygłem (ok. 1506)

Rafael miał dwadzieścia trzy lata, gdy to namalował. Niedawno przybył do Florencji z Urbino. Studiował zarówno Leonarda, jak i Michała Anioła. Obraz to pokazuje: miękkie sfumato twarzy to Leonardo, muskularna budowa Dzieciątka to Michał Anioł. Kompozycja, Maria, Chrystus i mały Jan Chrzciciel ułożeni w trójkąt wokół szczygła (chrześcijańskiego symbolu Męki Pańskiej), jest już Rafaela.

Obraz omal nie uległ zniszczeniu w 1547 roku, gdy dom jego właściciela, Lorenza Nasiego, zawalił się podczas trzęsienia ziemi. Złożono go z siedemnastu fragmentów. Restauracja z 2008 roku odnalazła i usunęła najgorsze łaty. To, co widzisz dziś, to to, co namalował Rafael, w kolorach czystszych niż od stuleci.

Madonna ze szczygłem wisi w sali 41, sali Rafaela. Mamy esej o autoportrecie Rafaela w Szkole Ateńskiej, inny obraz w innym mieście, który dobrze uzupełnia to, co ta Madonna mówi o wczesnej karierze Rafaela.

5. Tycjan, Wenus z Urbino (1538)

Wenus z Urbino Tycjana, namalowana w 1538 roku dla księcia Urbino, leżący akt, który był wzorem dla każdego późniejszego leżącego aktu.

Jeśli Narodziny Wenus Botticellego otworzyły drzwi kobiecemu aktowi, to Wenus z Urbino Tycjana przez nie przeszła. Namalowany w 1538 roku dla Guidobalda della Rovere, ówczesnego dziedzica księstwa Urbino, obraz przedstawia młodą kobietę leżącą na łóżku w weneckim pałacu, spokojnie patrzącą na widza, podczas gdy dwie służące w głębi szukają w skrzyni jej ubrań.

Formalnie to Wenus: w prawej dłoni trzyma mały bukiet róż, u jej stóp śpi spaniel (wierność, miłość małżeńska), na parapecie za nią stoi mirt (poświęcony Wenus). Ale to też bez wątpienia portret prawdziwej wenecjanki. Sypialnia jest prawdziwa. Pies jest prawdziwy. Światło wpadające przez okno jest prawdziwe.

To obraz, który nauczył każdy późniejszy leżący akt, Maję Goi, Olympię Maneta, Modiglianiego, jak się kłaść. Wisi w sali 83.

6. Caravaggio, Meduza (ok. 1597)

Meduza Caravaggia, namalowana około 1597 roku na okrągłej drewnianej tarczy obciągniętej skórą: odcięta głowa z wężami zamiast włosów wciąż krzyczy w chwili ścięcia.

Caravaggio namalował Meduzę na okrągłej drewnianej tarczy obciągniętej skórą około 1597 roku, jako dar kardynała Francesca Marii del Monte dla Ferdynanda I Medyceusza, wielkiego księcia Toskanii. Formalnie to tarcza paradna, przedmiot ceremonialny, a nie broń bojowa, ale działa jak obraz, bo Caravaggio wykorzystał wypukłą powierzchnię, żeby krzycząca głowa wyglądała, jakby wysuwała się ku widzowi.

Mit o Meduzie: Gorgona z wężami zamiast włosów, której spojrzenie zamieniało ludzi w kamień, zabita przez Perseusza, który użył wypolerowanej tarczy, żeby widzieć jej odbicie, nie patrząc na nią wprost. Caravaggio namalował głowę w chwili tuż po tym, jak Perseusz ją odciął. Oczy wciąż żyją. Usta są wciąż otwarte. Krew wciąż tryska. Krzyk, który większość malarzy przedstawiała jako przerażony, Caravaggio namalował jako zdumiony.

Twarz pod wężami to twarz samego Caravaggia. Pozował sobie sam. To jeden z najdziwniejszych, najbardziej niepokojących autoportretów w malarstwie włoskim. Mamy dłuższy esej o innych obrazach Caravaggia w Rzymie, jeśli Meduza to twoje pierwsze z nim spotkanie.

7. Botticelli, Pokłon Trzech Króli (ok. 1475)

Zbiorowy portret rodziny Medyceuszy przebrany za scenę biblijną. Botticelli umieścił na tym jednym obrazie na desce siebie, swoich mecenasów i większość dynastii Medyceuszy. Obraz prawdopodobnie wisiał w kościele Santa Maria Novella, a dziś jest w salach Botticellego. Klęczący król, tradycyjnie utożsamiany z Kosmą Starszym, to rzeczywiście jego portret. Postać po prawej, patrząca na widza, to sam Botticelli, w wieku około trzydziestu lat.

Mamy cały esej o tym obrazie: kto jest kim, jak działa ten rodzinny portret, dlaczego malarz sam się na nim umieścił. To jeden z najbardziej po cichu autobiograficznych obrazów XV wieku i jeden z tych, obok których najłatwiej przejść.

8. Piero della Francesca, Dyptyk księcia i księżnej Urbino (ok. 1473–75)

Niewielki dwuczęściowy podwójny portret Federica da Montefeltro, księcia Urbino, i jego żony Battisty Sforzy. Zwróceni są do siebie twarzami, ona po jego lewej stronie, na tle świetlistego toskańskiego krajobrazu, który biegnie nieprzerwanie przez obie deski. Książę jest z profilu, w czerwieni, ze słynnym złamanym nosem (stracił prawe oko w turnieju i zawsze malowano go od nieuszkodzonej strony). Księżna też jest z profilu, o bladej skórze i misternej fryzurze, ale prawdopodobnie według maski pośmiertnej: zmarła w 1472 roku, a Piero namalował dyptyk później.

Spójrz na krajobraz. To ten sam widok, w dwóch połowach. Światło jest spójne. Mała rzeka się wije. Wzgórza się oddalają. To jedna z najwcześniejszych perspektyw powietrznych w malarstwie włoskim: nie geometryczna perspektywa Leonarda, lecz perspektywa mgły i koloru.

Dyptyk wisi w sali 8.

9. Artemisia Gentileschi, Judyta odcinająca głowę Holofernesowi (ok. 1620)

Obraz, który bardziej niż jakikolwiek inny sprawił, że nazwisko Artemisii Gentileschi jest dziś rozpoznawalne. Namalowała go we Florencji około 1620 roku, kilka lat po tym, jak w wieku siedemnastu lat została zgwałcona przez kolegę swojego ojca, Agostina Tassiego, i zeznawała przeciwko niemu przed rzymskim sądem, który go skazał. W odczytaniu biograficznym obraz jest fantazją o zemście: Artemisia maluje Judytę, biblijną bohaterkę, która ścięła najeźdźczego wodza Holofernesa, jako kobietę o silnych ramionach, wykonującą to zadanie spokojnie, podczas gdy służąca przytrzymuje dla niej ciało wodza.

Obraz jest ogromny, ciemny, caravaggionistyczny. Krew jest realistyczna. Ramiona są potężne. Artemisia dokładnie wiedziała, co robi.

Obraz wisi w sali 90, w salach Caravaggia.

10. Cimabue, Maestà di Santa Trinita (ok. 1283), i Giotto, Madonna Ognissanti (ok. 1310)

Dwa ołtarze, którymi Uffizi otwiera drugie piętro, obok siebie, w sali 2. Złocona Maestà Cimabuego, Maria na tronie, otoczona świętymi i aniołami, to jedna z wielkich późnobizantyjskich ikon. Madonna Ognissanti Giotta, namalowana trzydzieści lat później, to obraz, na którym sztuka włoska skręca. Ciało Marii ma ciężar. Spod tkaniny widać kolana. Tron to prawdziwe drewniane krzesło, trójwymiarowe, z cieniem. Malarstwo Zachodu zmienia się w przerwie między tymi dwoma ołtarzami. Stanąć między nimi to stanąć na zawiasie.

Większość zwiedzających przebiega przez tę salę w drodze na górę, do Botticellego. Nie rób tego.

Jak jest zorganizowane muzeum

Budynek w kształcie litery U ma dwa długie, równoległe skrzydła, Korytarz Wschodni i Korytarz Zachodni, połączone od południa krótkim trzecim korytarzem z widokiem na Arno. Trasa zwiedzania biegnie przeciwnie do ruchu wskazówek zegara: w górę na drugie piętro po stronie wschodniej, przez południowy korytarz z widokiem na rzekę, z powrotem po stronie zachodniej. W samych korytarzach stoją rzeźby antyczne, a malowany sufit zdobią szesnastowieczne groteski skopiowane ze starożytnego Rzymu.

Galerie otwierają się z korytarzy. Drugie piętro: toskańskie średniowiecze i wczesny renesans. Trzecie piętro (niedawno ponownie otwarte po kilkuletnim remoncie): dojrzały renesans, manieryzm, Caravaggio, Artemisia oraz malarstwo flamandzkie i niemieckie. Korytarz Vasariego, słynne zadaszone przejście, które biegnie z Uffizi nad Ponte Vecchio do Palazzo Pitti, ponownie otwarto w 2024 roku po dekadzie zamknięcia, ale jako osobną atrakcję z biletami na określoną godzinę, a nie domyślną część zwiedzania.

Przewodnik dla odwiedzających po raz pierwszy szczegółowo omawia trasę, a przewodnik po rezerwacjach zajmuje się biletami.

Dlaczego to muzeum w ogóle istnieje

To bardzo dobra historia i warto ją znać.

W 1737 roku ostatnia z Medyceuszy, Anna Maria Ludwika, podpisała Patto di Famiglia, czyli Pakt Rodzinny, z nadchodzącą dynastią lotaryńską, która miała odziedziczyć Toskanię. Pakt miał jeden kluczowy warunek: cała kolekcja sztuki Medyceuszy musiała na zawsze pozostać we Florencji. Nie można jej było wyprzedać, nie można było przewieźć do Wiednia, nie można było rozbić. Anna Maria Ludwika, która nie miała dziedziców i patrzyła na koniec trzystuletnich rządów swojej rodziny, podjęła najbardziej brzemienną w skutki decyzję w dziedzinie polityki kulturalnej w historii Europy. Przywiązała kolekcję do miasta.

To dlatego Uffizi istnieje. To dlatego Florencja, miasto liczące 360 000 mieszkańców, ma największe na świecie skupisko malarstwa renesansowego. To dlatego w 1769 roku, gdy urzędy wreszcie wyprowadziły się z budynku, a górne piętra otwarto dla publiczności, nowi wielcy książęta lotaryńscy nie mieli wyboru i musieli dalej wystawiać kolekcję Medyceuszy. Pakt się utrzymał. Do dziś obowiązuje prawnie.

Anna Maria Ludwika jest pochowana w Kaplicach Medycejskich przy San Lorenzo, dziesięć minut spacerem od Uffizi. Inne renesansowe kolekcje malarstwa, które rozproszyły się w prywatnych rękach, mantuańska, urbinacka, modeńska, zostały w ciągu kolejnych dwóch stuleci rozbite przez sprzedaż, wojny i spadki. Florencka nie.

Chiaro prowadzi cię przez chronologiczny łuk muzeum, od złoconej Maestà Cimabuego w sali 2 po Meduzę Caravaggia i Judytę Artemisii w sali 90, jako jedno nieprzerwane rozwijanie się malarstwa włoskiego, tak że sale czyta się jak opowieść, a nie listę.

Co pominąć, jeśli masz tylko dwie godziny

Jeśli masz tylko dwie godziny, zrób to w tej kolejności: Cimabue i Giotto w sali 2, dyptyk Piera della Francesca w sali 8, Primavera i Narodziny Wenus Botticellego w salach 10–14, Leonardo i Michał Anioł w sali 35, Rafael w sali 41, Tycjan w sali 83, Caravaggio w sali 90.

To dziesięć sal. Dwie godziny wystarczą. Pomiń parter (rysunki i grafiki), pomiń długą Salę Niobe z rzymskimi kopiami, pomiń prace z pracowni Botticellego, które nie są tymi dwoma wielkimi obrazami. Zostaw je na drugą wizytę.

Jeśli chodzi o szerszy kontekst planowania zwiedzania włoskich muzeów, tekst o Galerii Borghese jest najlepszym porównaniem: mniejsze muzeum, gęstsza kolekcja, podobnie bliskie kręgom Medyceuszy.

Puenta

Uffizi to nie muzeum zbudowane po to, by mieścić sztukę. To budynek biurowy, który zaczął dekorować swój górny korytarz, dekorował dalej i nie potrafił przestać. Zanim urzędy się wyprowadziły, sztuka przejęła budynek. Anna Maria Ludwika Medyceuszka w 1737 roku na zawsze przywiązała kolekcję do budynku. Od tamtej pory jest on muzeum. Wejdź, spodziewając się Botticellego. Zostań dla tego, jak uporządkowało się malarstwo Zachodu. Cała ta historia, mniej więcej, mieści się na tych dwóch piętrach.

Źródła ilustracji