
1875 yazında, Paris’in hemen dışında, Seine kıyısındaki küçük banliyö kasabası Argenteuil’de Claude Monet, karısı Camille’den ve yedi yaşındaki oğulları Jean’dan kiraladıkları evin arkasındaki küçük tepeye çıkıp tepedeki tarlada durmalarını istedi; kendisi de aşağıda bir şövale kurdu. Çok hızlı çalıştı. Resim yüz santimetre yüksekliğinde ve seksen santimetre genişliğinde. Fırça işçiliği bitmemiş görünecek kadar gevşek. Camille’in figürü, aşağı yukarı dört saatte sürülmüş yaklaşık üç yüz ayrı fırça darbesinden kurulmuş. Uzun beyaz bir elbise ve lacivert bir kemer giymiş, başının üzerinde yeşil bir şemsiye tutuyor ve hafifçe ressama doğru dönüyor; yüzü şemsiyenin gölgesinde, elbisesi rüzgârla sol bacağına yapışmış. Oğlan küçük ve tarlanın alt kenarında neredeyse kesilmiş, çimenlerin arasında yarı yarıya gizli. Monet’nin şemsiyeli kadın tablosunun ilk versiyonu 1875’te tamamlandı. Camille Doncieux Monet dört yıl sonra, 5 Eylül 1879’da, otuz iki yaşında pelvis kanserinden öldü. İlk tablodan on bir yıl sonra, 1886’da Monet aynı kompozisyonu hafızasından, Camille olmadan iki kez daha resmetti ve ölen karısını bir daha hiç resmetmedi. Bu üç resim bir arada, on dokuzuncu yüzyılın herhangi bir ressamının kayıp üzerine yaptığı en doğrudan şeylerden biri.
1875’teki o gün
Monet otuz dört yaşındaydı. Camille yirmi sekiz. Beş yıldır evliydiler: Haziran 1870’te, Jean doğduktan üç yıl sonra evlenmişlerdi; Monet’nin ailesi, Camille işçi sınıfından bir model olduğu ve Le Havre’lı bir bakkalın oğluna uygun bir eş olmadığı için ilişkiyi tanımayı reddetmişti. 1875’e gelindiğinde Argenteuil’de küçük bir bahçesi olan rahat bir ev kiralıyorlardı; masrafları büyük ölçüde Monet’nin dostu ve hamisi, ressam ve koleksiyoncu Gustave Caillebotte’un sabırlı ve giderek çaresizleşen cömertliğiyle karşılanıyordu. İzlenimciler ilk grup sergilerini bir önceki nisanda açmıştı. Eleştiriler kötüydü. Monet neredeyse hiçbir şey satamıyordu.
O yaz öğleden sonrası Camille’in yaptığı resim gayriresmî olarak La Promenade, yani “Gezinti” diye anılır. Washington’daki National Gallery’de Monet’nin verdiği tam adı Şemsiyeli Kadın - Madame Monet ve Oğlu’dur. Tabloyu Nisan 1876’daki ikinci İzlenimci sergisinde gösterdi. Le Figaro’da yazan eleştirmen Albert Wolff sergiyi bütünüyle “biri kadın olmak üzere, eserlerini sergilemek için bir araya gelmiş beş altı deli” diye niteledi. Camille katalogdaki ikinci tablo. Onu karşınızda gördüğünüzde fark ettiğiniz ilk şey açı. Ona aşağıdan yukarı bakıyorsunuz. Monet ufuk çizgisini Camille’in kalçası hizasına koymuş; bu da yamacın aşağısından, çömelerek ya da oturarak resim yaptığı anlamına geliyor. Camille onun yukarısında, hafifçe arkadan aydınlatılmış duruyor; güneş omzunun arkasında, bedeni çimenlerin üzerinden ressama doğru uzun, soluk mor bir gölge düşürüyor. Bütün kompozisyon rüzgârlı bir günde karısına aşağıdan bakan bir adam hakkında.

Rüzgâr, tablonun çoğu insanın kaçırdığı kısmı. Elbiseye bakın. Beyaz etek sol bacağına sıkıca yapışmış. Belindeki lacivert kurdele yana doğru savrulmuş. Şapkasına bağlı şal ya da peçe başının arkasında dalgalanıyor. Altındaki çimenler elbiseyle aynı yöne eğiliyor. Gökyüzündeki bulutlar, çimenlerin açısına uyan uzun yatay lekeler hâlinde parçalanmış. Bütün resim, rüzgârın tek bir yönünü, yani Camille’in sağından soluna doğru, ve ışığın tek bir anını, yani güneşin aşağı yukarı arkasında olduğu öğleden sonrayı kaydetmek için bir alet. Monet, aynı on yılın fotoğrafçılarının henüz kaydedemediği şeyi, yani havayı resmediyordu. Fırça işçiliğinin gevşek olmasının nedeni, öyle olmak zorunda olması. Dört saatlik ışığı, tek yönlü bir rüzgârı ve sonsuza dek poz veremeyecek bir karısı vardı.
Camille
1847’de Camille-Léonie Doncieux olarak doğdu. Monet’yle 1865 civarında Paris’te, Monet büyük bir atölye tablosu, yani Manet’nin o sırada yeni olan Çimenlerde Kahvaltı’sına cevabı olan bir piknik tablosu için model ararken tanıştı. 1866 Salonu’nda gösterdiği ve adını duyuran Camille (Yeşil Elbiseli Kadın) tablosu için ona poz verdi. Onunla birlikte yaşamaya başladı. Jean’ı Ağustos 1867’de, Monet onu terk etmesi için baskı altındayken Le Havre’da ailesini ziyaret ettiği sırada doğurdu. Sonraki on iki yıl boyunca ona en az otuz iki kez daha poz verdi: bahçede bir kadın, kanepede kitap okuyan bir kadın, Japon tarzı bir kimononun üzerinde kırmızılar içinde bir kadın, genç bir anne, bir uçurumda yürüyen bir figür, bir tren vagonunda bir yolcu olarak. 1870’lerin sonlarında hastaydı. Kanser 1878’de teşhis edildi. İkinci oğulları Michel’i Mart 1878’de zaten çok hastayken doğurdu ve bir daha iyileşmedi. Eylül 1879’da, Argenteuil’in elli kilometre aşağısındaki Vétheuil’deki evlerinde, Monet başucundayken öldü. Monet onu ölüm döşeğinde resmetti; bugün Musée d’Orsay’de bulunan, yüzünün mor-mavi bir ışığa sarıldığı ve bedeninin bir lekeden ibaret olduğu sessiz, korkunç bir tuval. Sonradan, Camille ölürken kendini “ölü yüzündeki renklerin oyununu incelerken. Sarı yansımalar, gri yansımalar” yakaladığını yazdı. Bunun için kendini canavar gibi hissetti. Resim yapmaya devam etti.
1886’daki yankılar
On bir yıl geçti. Monet kırk altı yaşındaydı. 1883’te ikinci hanesiyle, yani hamisi Alice Hoschedé ve ikisinin birleşik çocuklarıyla Giverny’ye taşınmıştı. Artık başarılıydı. Galericisi Paul Durand-Ruel tablolarını New York’ta satıyordu. Figür resmetmeyi neredeyse tamamen bırakmıştı. 1886 yazında, Giverny’deki kır evinde kalırken şemsiye kompozisyonunu yeniden ele aldı. Aynı boyutta, aynı aşağıdan yukarı açıyla ve aynı rüzgârda savrulan etekle iki yeni tuval yaptı. Model, Alice’in on sekiz yaşındaki kızı, Monet’nin müstakbel üvey kızı Suzanne Hoschedé’ydi. İki resme de “Essai de figure en plein air”, yani “açık havada figür denemesi” adını verdi. Birincisinde Suzanne sola dönük, omzunun üzerinden geriye bakıyor; beyaz elbiseli, içi yeşil astarlı bir şemsiyeyle. Birincinin hemen ardından yapılan ikincisinde sağa dönük. İki resimdeki kompozisyon da 1875’teki Camille resmiyle neredeyse aynı. Açı, rüzgâr, şemsiye, kadının ayaklarının dibindeki çimenler, ressama doğru düşen uzun, soluk gölge: Her şey aynı. Yüz farklı. 1886 resimlerindeki yüz bilinçli olarak boş. Monet onu şemsiyenin gölgesiyle aynı renklerle örterek silikleştirdi.


1995 tarihli Claude Monet: Life and Art adlı kitabı hâlâ standart biyografi olan sanat tarihçisi Paul Hayes Tucker, bunu herkes kadar açık bir şekilde ifade etti: “1886 tabloları Suzanne’ın portreleri değildir. Bunlar, 1875’teki Camille tablosunun resimleridir; Suzanne yalnızca onun bedeninin yerini tutar.” Tucker’ın savı, Monet’nin karısının ölümünden on bir yıl ve ikinci hanesini kurmasından yedi yıl sonra, aynı resmi onsuz resmetmeye nasıl devam edebileceğini çözmek için yeniden yaptığı. Silinmiş yüz, sırrı ele veren şey. Suzanne’ın yüz hatları silinmiş, çünkü Camille’inkiler artık geri getirilemiyor. Rüzgârı, elbiseyi ve açıyı hatırlayabiliyordu. Yüzü hatırlayamıyordu.
Chiaro üç tuvali kulağınızda yan yana koyar (önce 1875’teki ana tablo, sonra 1886’da sola dönen Suzanne, sonra 1886’da sağa dönen Suzanne) ve siz ana tablodaki mavi-mor gölgeye bakarken Monet’nin Camille’in ölümü üzerine 5 Eylül 1879’da yazdığı mektuptan ilgili bölümü okur.
National Gallery tablo hakkında ne diyor
Ana tablo, Paul Mellon ve karısı Bunny tarafından bağışlandığı 1983’ten beri Washington’daki National Gallery of Art’ta. Mellonlar onu 1972’de New York’taki Durand-Ruel galerisinden yaklaşık bir milyon dolara satın almıştı; bu, o dönemde büyük bir Monet için saygın ama olağanüstü olmayan bir fiyattı. (Geç döneme ait bir nilüfer tablosu bir önceki yıl bunun birkaç katına satılmıştı.) Mellonlar onu on bir yıl boyunca Virginia’daki Oak Springs’teki evlerinde astı ve ardından Mellon’ın yetmiş altıncı doğum gününde müzeye bağışladı. Tablo şimdi Batı Binası’nda, Doğu Bahçe Avlusu’nda, kendi başına bir duvarda asılı. Pazar günleri müzenin en popüler tablosu. National Gallery 1886 versiyonlarının hiçbirine sahip değil. Onlar Paris’teki Musée d’Orsay’de, beşinci kattaki aynı galeride, iki metre arayla, sola dönük olanla sağa dönük olan yan yana asılı.
Nelere bakmalı
1875 tablosunu bulduğunuzda üç şey. Birincisi, açı. Tuvalin tam karşısında durun ve Camille’in kalçasının göz hizanızda olduğunu fark edin. Ufuk alışılmadık derecede alçak. Onu Monet’nin gördüğü gibi, yani yamacın birkaç adım aşağısından görüyorsunuz. İkincisi, gölge. Gölgesi çimenlerin üzerinden size doğru düşüyor. Soluk mor ve sarıyla boyanmış. Siyah bir siluet değil. Güneşi çekilip alınmış çimenin rengi. Üçüncüsü, Jean. Sol alttaki oğlan neredeyse sonradan akla gelmiş bir şey; yüzü güçlükle seçiliyor. Resmin bir inceleme değil bir aile tablosu olduğunu kanıtlayan figür o. Kompozisyonun ona ihtiyacı yok. Monet onu oraya koydu, çünkü tablo bir yamaçtaki üçü hakkında.
Orsay’e gidebiliyorsanız aynı seyahatte iki 1886 resmine de bakın. Onlardaki kadının yüzü, tablonun sorduğu soru. 1875 resmindeki Camille’in yüzü ise cevap. Monet o cevabı resmetmeyi 1879’da bıraktı. Hayatının geri kalanını onun çevresini resmederek geçirdi.
İşin can alıcı noktası
Monet 1875 tablosunu, yapmasından on beş yıl ve Camille’in ölümünden on bir yıl sonra, 1890’a kadar Giverny’deki kendi evinde tuttu. O yıl onu, tabloyu New York’a gönderen Amerikalı koleksiyoncu James Sutton’a sattı. Onu sattı, çünkü ikinci karısı Alice ona öyle söyledi. 1879’dan beri onun gerçek karısı olmayı bekleyen Alice, selefinin duvarda asılı durmasını istemiyordu.
Görsel kaynakları
- Ana görsel: Claude Monet, Şemsiyeli Kadın - Madame Monet ve Oğlu (1875), National Gallery of Art, Washington; Wikimedia Commons aracılığıyla, kamu malı.
- Görsel 1: Claude Monet, Açık Havada Figür Denemesi (Sola Dönük Şemsiyeli Kadın), 1886, Musée d’Orsay, Paris; Wikimedia Commons aracılığıyla, kamu malı.
- Görsel 2: Claude Monet, Açık Havada Figür Denemesi (Sağa Dönük Şemsiyeli Kadın), 1886, Musée d’Orsay, Paris; Wikimedia Commons aracılığıyla, kamu malı.
- Görsel 3: Claude Monet, Sanatçının Argenteuil’deki Bahçesinde Camille Monet ve Bir Çocuk (1875), Museum of Fine Arts, Boston; Wikimedia Commons aracılığıyla, kamu malı.