İçeriğe geç

Boğaziçi'ni Ünlü Yapan Ressam: Ayvazovski'nin Tophane'si, 1884

Yayınlanma: • 7 dk okuma

İvan Ayvazovski, Konstantinopolis, Tophane Camii (1884)

1845’te, Kırım’ın liman kenti Feodosiya’dan otuz yaşında Ermeni bir ressam, Rus Karadeniz filosunun amiral gemisiyle Boğaziçi’ne ilk kez girdi ve Nusretiye Camii’nin kubbesinin Tophane rıhtımının açıklarında sabah güneşini yakaladığını gördü. İstanbul’da altı ay kaldı. Sonraki yarım yüzyıl içinde en az dokuz kez geri döndü. Şehri kırk kadar kez resmetti. Bugün bazen Konstantinopolis, Tophane Camii diye anılan 1884 tarihli tuval geç dönem eserlerinden biri (İvan Ayvazovski onu yaptığında altmış yedi yaşındaydı) ve bütün kariyerindeki tuhaflığı anlatmak için en sık kullanılan tablo. Aynı rıhtımdaki aynı camiyi, aynı manzarayı kırk yıl boyunca yarım düzineden fazla kez resmetti ve her versiyon sanki yeri daha dün keşfetmiş gibi görünüyor. Ayvazovski’nin İstanbul tabloları, hiçbir zaman ilk görüş duygusunu yitirmeyen bir saplantının incelemesi.

Rusya’nın sipariş vermekten vazgeçmediği ressam

Ayvazovski, 1817’de Rus İmparatorluğu’nun Kırım kıyısındaki Feodosiya’da Hovhannes Ayvazyan adıyla doğdu. Ailesi Ermeniydi. Küçük yaşta belirgin bir yetenek gösterdi (resim derslerinin parasını yerel belediye başkanı ödedi) ve on üç yaşında Rus dünyasının en prestijli sanat okulu olan Sankt-Peterburg’daki İmparatorluk Sanat Akademisi’ne kabul edildi. Yirmi üç yaşında Rus Donanması’nın resmî ressamıydı. Bu, bugünün bağlamına pek iyi aktarılamayan bir unvan. Karadeniz filosuyla birlikte denize açılmak, gerçek deniz çatışmalarına tanık olmak ve onları resmetmekle görevlendirilmişti. Siparişleri Çar I. Nikolay bizzat onaylıyordu. Ayvazovski 1900’de öldüğünde beş ile altı bin arasında tamamlanmış yağlıboya tablo yapmıştı. Bu sayı bir tahmin değil. Ayvazovski ayrıntılı kayıtlar tutuyordu. Hızlı ve istikrarlı çalıştı ve elinde fırçayla öldü; kelimenin tam anlamıyla, Feodosiya’daki atölyesinde, hiç bitiremediği “Bir Türk Gemisinin İnfilakı” adlı bir tuvalin önünde.

İvan Ayvazovski, Otoportre (1874); elli yedi yaşında, Tophane tablosundan on yıl önce

İki konusu vardı. Birincisi, her haliyle denizdi: ay ışığında durgunluk, kasırga, savaş, rüzgârsız sükûnet, ölmekte olan bir denizcinin tutunduğu serenin üzerinde kırılan bir dalganın köpüğü. İkincisi İstanbul’du. Bazen başka şehirleri de resmetti (Venedik, Napoli, Neva’dan Sankt-Peterburg, Mısır kıyısı) ama dindar bir hacının sabrıyla dönüp durduğu şehir Osmanlı başkentiydi. Osmanlı hamileri vardı; aralarında ona 1856’da Mecidiye Nişanı veren Sultan Abdülmecid ve daha sonra Ayvazovski’nin tablolarını Dolmabahçe Sarayı’na astıran II. Abdülhamid de vardı. Eserleri hem Rus Çarı hem de o sırada birbirleriyle neredeyse savaş halinde olan Osmanlı Sultanı tarafından bizzat koleksiyona alınan, on dokuzuncu yüzyılın muhtemelen tek büyük ressamıydı. Rus siparişlerini de sürdürdü, Osmanlı siparişlerini de. İstanbul’u her iki kitle için de resmetti.

Neden dönüp durdu

1884 tablosundaki manzara, denizde bir yerden, koyun karşısına, güneye, Avrupa yakasına doğru bakılarak resmedilmiş. Ortadaki büyük kubbeli cami, 1826’da tamamlanan Nusretiye Camii, yani “Zafer Camii”. Doğrudan Tophane top dökümhanesinin yukarısında duruyordu; bölgenin “topların yeri” anlamına gelen Tophane diye anılması ve Ayvazovski’nin tablo adlarının çoğunda caminin kendi adıyla değil bu semtin adıyla tanımlanması da bu yüzden. Caminin ötesinde, yüksek kesimde, 1348’de inşa edilen Ceneviz yapısı Galata Kulesi’nin siluetini görebilirsiniz. Ön plandaki minare, kıyıdaki Kılıç Ali Paşa Camii’ne ait. Sağda, Boğaz’a doğru inen Beyoğlu’nun ahşap konakları var. Ön planda bir kayık (uzun, dar Osmanlı kürek teknesi) pembe-turuncu suyun üzerinde altı kişiyi taşıyor. Kıçta beyaz sarıklı iki adam oturuyor. Açık renk giysili bir kadın onlara dönük oturuyor. Teknenin altındaki su, on dokuzuncu yüzyılda Ayvazovski’nin herkesten iyi resmettiği bir şey yapıyor: hafifçe saydam. Dümen suyunu yüzeyin üstünde olduğu kadar altında da görebiliyorsunuz.

İstanbul tablolarının onlarca versiyon boyunca canlı kalmasını sağlayan hile bu. Boğaz, belli saatlerde gerçekten tuhaftır. Su, Tuna’dan ve Don’dan gelen asılı tortuyla doludur ve gün doğumunda ve gün batımında gökyüzünü bir İtalyan gölünün yaptığı gibi temiz bir biçimde yansıtmaz. Işığı, yağlı ipeğin yaptığı gibi hafifçe kendi içinde tutar. Ayvazovski bu etkiyi resmetmeyi 1840’larda, ilk uzun kalışı sırasında öğrendi ve hayatının geri kalanı boyunca onu inceltmeye devam etti. 1884’e gelindiğinde altmış yedi yaşındaydı ve bunu o kadar ince sırlarla yapabiliyordu ki suyun içinden fırça yönünü görebiliyorsunuz. Açık havada yağlıboya eskizlerden çalışmıyordu. Atölyede, hafızadan, astarlanmış kuru tuval üzerinde çalışıyor, büyük bir eseri çoğu zaman tek bir günde bitiriyordu. Başlamadan önce tabloyu kafasında bütün olarak görebildiğini iddia ediyordu ve yardımcıları da bunu doğruladı.

Tophane'deki Nusretiye Camii (Zafer Camii); 1826'da tamamlandı, bugün Boğaz kıyısında duruşu

Kendine benzemeyen cami

Nusretiye Camii, Ayvazovski onu ilk gördüğünde görece yeni bir binaydı. Sultan II. Mahmud onu 1823 ile 1826 arasında yaptırdı; cami, İstanbul’da binlerce askerin öldürüldüğü kanlı bir tasfiyeyle Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdığı yıl tamamlandı. Cami bir zafer anıtıydı (“Nusretiye”, “zafere ait” anlamına gelir) ama kutladığı zafer bir iç zaferdi: Sultan’ın kendi ordusuna karşı zaferi. Mimarı, Dolmabahçe Sarayı da dahil olmak üzere İstanbul’daki geç Osmanlı döneminin büyük binalarının çoğunu tasarlayan Balyan hanedanının kurucusu, Ermeni Krikor Balyan’dı. Krikor Balyan camiyi Avrupa Ampir üslubunda, burgu minareler, çelenkli madalyonlar ve ince kasnaklar üzerinde tek bir yüksek kubbeyle tasarladı; klasik bir Osmanlı camisinden çok Paris’teki bir opera binasına benziyordu. Sonuç siluette hemen tanınıyor ve İstanbul’u resmeden Ayvazovski’nin ona dönüp durmasının nedeni de bu. Şehrin en yabancı görünümlü camisiydi; o da bir Sultan’ın kendi ordusuna karşı kazandığı zafer için Ermeni bir mimarın tasarladığı bir bina hakkında bir Sultan siparişini resmeden Kırımlı Ermeni bir ressamdı. 1884 tarihli Tophane tablosu, daha ona bakmaya başlamadan önce bile karmaşık bir tablo.

Chiaro gözü, Ayvazovski’nin tabloyu kurduğu sırayla ön plandaki kayıktan minareye, oradan kubbenin üzerinden tepedeki Galata Kulesi’ne taşır; böylece suya odaklanmadan önce şehrin derinliğe doğru nasıl çekildiğini anlarsınız.

Ayvazovski, Konstantinopolis ve Boğaziçi Manzarası; aynı on yıllardan benzer bir kompozisyon

Tablonun fotoğrafların yapamadığı şeyi yapması

Tabloya sahip olan müzede tuvalin yakınında durun; Ayvazovski’nin suyu parlatmak için kullandığı hileyi göreceksiniz. Gökyüzünü ve alttaki suyu aynı sıcaklıkta, yüksek ve sıcak bir pembe-turuncuyla boyadı, sonra asıl deniz yüzeyini bunun üzerine bir dizi ince gri-mavi sırla yüzdürdü. Göz, parıltıyı suya yansıyan gökyüzünden değil, suyun kendisinden geliyormuş gibi okuyor. Tablonun fotoğrafları bunu tamamen düzleştiriyor. Reprodüksiyonlar güzel görünüyor. Orijinal ise alttan aydınlatılmış gibi görünüyor. Aynı tekniği daha ünlü fırtına tablolarında da kullandı; orada tam tersi bir etki yaratıyor: Kara bir dalganın altındaki sıcak pembe, bir denizcinin son bilinçli anının sönen ışıltısı gibi okunuyor. Burada ise gün batımının hemen ardındaki saatte pembe suyun üzerinde yüzen bir şehir yaratıyor. Gökyüzü soğuk kısım. Su sıcak kısım. Görmeyi beklediğinizi tersine çevirin, tablo yerine oturur.

Kayıktaki figürler bilerek az ayrıntılı bırakılmış. Ayvazovski bir figür ressamı değildi ve bunu biliyordu. Bir deniz sahnesinde insanlara ihtiyaç duyduğunda bazen başka ressamlardan, aralarında İlya Repin’in de bulunduğu ressamlardan, figürleri onun yerine eklemelerini isterdi. Tekneyi o resmederdi. İnsanları Repin. 1884 tarihli Tophane’deki figürleri kimin resmettiğine dair bir kayıt yok, ama belirsiz dokunuş, Ayvazovski’nin tek başına ve teslim tarihine karşı çalıştığı izlenimiyle tutarlı.

Nelere bakmalı

Tabloyu bulduğunuzda üç şey. Birincisi, kubbe. Nusretiye’nin kubbesi pandantifler üzerinde yükselen klasik bir Osmanlı kubbesi değil. Daha basık, bir kasnağın üzerinde ve Ayvazovski’nin çizdiği siluet o kadar kesin ki onu binanın bugünkü bir fotoğrafıyla karşılaştırabilirsiniz. İkincisi, kayığın altındaki su. Dümen suyu hem yüzeyde köpük olarak hem de yüzeyin altında koyu bir su kıvrımı olarak resmedilmiş. Tekne suyun üzerinde yüzmüyor; yarısı onun içinde. Üçüncüsü, en soldaki, çerçeve tarafından biraz kesilmiş minare. 1580’lerde Mimar Sinan’ın tasarladığı Kılıç Ali Paşa Camii’ne ait. Ayvazovski neredeyse kesin olarak şehri 1845 ziyaretinde ezberlediği haliyle resmediyordu; on altıncı yüzyılın klasik simge yapılarıyla 1820’lerden kalma modern bir caminin sanki hep aynı siluete aitmiş gibi yan yana durmasının nedeni bu.

Son söz

Ayvazovski İstanbul’u son kez 1899’da, ölümünden bir yıl önce resmetti. Seksen iki yaşındaydı. Tablo, 1884 tarihli Tophane’yle neredeyse aynı açıdan Boğaz’ı gösteren bir mehtap sahnesiydi. Elli dört yıldır aynı manzarayı resmediyordu. Kimse ondan devam etmesini istememişti. Devam etti, çünkü İstanbul’da gün batımının hemen ardındaki saatte suyun yansıttığı ışık, tam olarak nasıl resmedileceğini öğrenmeye karar verdiği bir şeydi ve henüz işini bitirmemişti.

Görsel kaynakları