
Σταθείτε μπροστά στη Σχολή των Αθηνών και θα ακούσετε την ίδια ερώτηση σε κάθε γλώσσα που μιλιέται στην αίθουσα. Ποιος είναι αυτός; Ο άνδρας που δείχνει προς τα πάνω. Ο άνδρας που κάθεται κατσουφιασμένος πάνω στον όγκο. Ο νεαρός με τον μαύρο σκούφο που σας κοιτάζει. Ο Ραφαήλ έβαλε πενήντα οκτώ μορφές σε έναν τοίχο και δεν έγραψε το όνομα ούτε μίας.
Το ίδιο ισχύει για τους περισσότερους διάσημους πίνακες με πλήθος. Η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ έχει μια ασπίδα με δεκαοκτώ ονόματα, αλλά η ασπίδα δεν λέει ποιο όνομα πάει με ποιο πρόσωπο. Ο Λεονάρντο δεν έγραψε ποτέ τα ονόματα των αποστόλων στον Μυστικό Δείπνο. Ο Νταβίντ ζωγράφισε περίπου 190 ανθρώπους στη Στέψη του Ναπολέοντα, και κάποιοι από αυτούς δεν ήταν καν στον ναό. Αυτοί οι πίνακες φτιάχτηκαν για θεατές που ήξεραν ήδη τα πρόσωπα. Εμείς δεν τα ξέρουμε.
Γι’ αυτό αρχίσαμε να φτιάχνουμε υπομνήματα. Κάθε πίνακας παρακάτω έχει έναν οδηγό μορφή προς μορφή, οι περισσότεροι γύρω από μια αριθμημένη εικόνα: ποιος είναι ο καθένας, πού θα τον βρείτε στον καμβά και ποια ιστορία εξηγεί γιατί στέκεται εκεί. Οι πίνακες παύουν να είναι μια θολούρα από χιτώνες και γίνονται σκηνές.
Ούτε χρειάζεστε τυπωμένο υπόμνημα μέσα στην αίθουσα. Με το Chiaro ανοιχτό μπροστά στον καμβά, φωτογραφίζετε ένα μόνο πρόσωπο μέσα στο πλήθος και σας επιστρέφει το όνομα, μαζί με την ιστορία εκείνου που το δάνεισε.
Η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ
Από εδώ ξεκίνησε η σειρά, και εξακολουθεί να είναι η πιο πολυπρόσωπη αίθουσα απ’ όλες. Ο Πλάτων έχει το πρόσωπο του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ο Ηράκλειτος, συλλογισμένος πάνω σε έναν μαρμάρινο όγκο, είναι ο Μιχαήλ Άγγελος, που προστέθηκε αργά σε ένα φρέσκο κομμάτι σοβά. Ο Ευκλείδης είναι ο αρχιτέκτονας Μπραμάντε, και ο ίδιος ο Ραφαήλ κοιτάζει έξω από την άκρη δεξιά. Η μορφή στα λευκά, που κάποιοι λένε Υπατία, παίρνει μια τίμια απάντηση, όχι μια εικασία.
Διαβάστε τον οδηγό: Τα πρόσωπα της Σχολής των Αθηνών: ποιος είναι ποιος στη νωπογραφία του Ραφαήλ.
Η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ

Ένας λόχος πολιτοφυλακής πλήρωσε περίπου εκατό φιορίνια το κεφάλι για να ζωγραφιστεί το 1642, και τα ίδια χρήματα αγόρασαν πολύ διαφορετικές θέσεις. Ο οδηγός αριθμεί δεκατρείς μορφές και λεπτομέρειες, από τον λοχαγό στα μαύρα και τον υπολοχαγό στα κίτρινα ως το φωτεινό κορίτσι με μια νεκρή κότα στη μέση του, τον μισθωμένο τυμπανιστή, τον σκύλο και ένα μοναδικό μισοκρυμμένο μάτι που ίσως είναι του Ρέμπραντ. Ο πίνακας βρίσκεται στο Rijksmuseum.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ: ποιος είναι ποιος στο πορτρέτο της πολιτοφυλακής.
Ο Μυστικός Δείπνος του Λεονάρντο ντα Βίντσι

Δώδεκα άνδρες ακούν μία φράση, και κάθε αντίδραση είναι ένα στοιχείο. Εδώ ονομάζονται και οι δώδεκα απόστολοι, σε τέσσερις ομάδες των τριών, και επισημαίνονται το πουγκί του Ιούδα και το μαχαίρι του Πέτρου. Ο οδηγός εξηγεί επίσης από πού προέρχονται τα ονόματα, από ένα αντίγραφο του δέκατου έκτου αιώνα με τα ονόματα γραμμένα στο κάτω μέρος, και γιατί η νεαρή μορφή δίπλα στον Χριστό είναι ο Ιωάννης και όχι η Μαρία Μαγδαληνή.
Διαβάστε τον οδηγό: Ο Μυστικός Δείπνος, ποιος είναι ποιος: οι δώδεκα απόστολοι του Λεονάρντο με τα ονόματά τους.
Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό του Ντελακρουά

Οι περισσότεροι κάνουν δύο λάθη με αυτόν τον καμβά. Δείχνει την επανάσταση του Ιουλίου του 1830, όχι του 1789, και ο άνδρας με το ψηλό καπέλο σχεδόν σίγουρα δεν είναι ο Ντελακρουά. Το υπόμνημα διασχίζει το οδόφραγμα, από το αγόρι με τα δύο πιστόλια ως τη μικροσκοπική τρίχρωμη σημαία στην Παναγία των Παρισίων, και καταλήγει στο παλιό παπούτσι που έφερε ξανά στο φως ο καθαρισμός του 2024. Ο πίνακας βρίσκεται στο Λούβρο.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό: ποιος είναι ποιος στο οδόφραγμα του Ντελακρουά.
Η Σχεδία της Μέδουσας του Ζερικό

Δεκαπέντε άνδρες ήταν ακόμη ζωντανοί πάνω στη σχεδία όταν είδαν ένα πανί στις 17 Ιουλίου 1816. Ο Ζερικό ζωγράφισε τη στιγμή που το πλοίο χάθηκε. Ο οδηγός δίνει στους άνδρες του καμβά τα ονόματα και τις ιστορίες τους: ο πατέρας που κρατά τον νεκρό γιο του, ο Ζαν Σαρλ που κουνάει το χέρι από το βαρέλι, ο μπρούμυτα νεαρός για τον οποίο λέγεται ότι πόζαρε ένας νεαρός Ντελακρουά, και η κουκκίδα του Άργους στον ορίζοντα. Ο πίνακας βρίσκεται στο Λούβρο.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Σχεδία της Μέδουσας: η αληθινή ιστορία και κάθε μορφή στον πίνακα του Ζερικό.
Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου του Καραβάτζο

Πέντε άνδρες μετρούν χρήματα σε ένα τραπέζι, ο Χριστός δείχνει, και τέσσερις αιώνες αργότερα ο κόσμος ακόμη διαφωνεί για το ποιος από αυτούς είναι ο Ματθαίος. Ο οδηγός αριθμεί όλους όσοι βρίσκονται στο δωμάτιο και παρουσιάζει τα επιχειρήματα για τον γενειοφόρο και για το αγόρι που δεν σηκώνει ποτέ το βλέμμα. Ο πίνακας βρίσκεται ακόμη στο παρεκκλήσι του στον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι, και για να τον δείτε χρειάζεστε ένα κέρμα για τα φώτα.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου: ποιος είναι ο Ματθαίος στον πίνακα του Καραβάτζο;.
Η Στέψη του Ναπολέοντα του Νταβίντ

Ο επιμελητής του Λούβρου μετρά περίπου 190 μορφές σε αυτόν τον καμβά, από τις οποίες οι 93 είναι πορτρέτα πραγματικών ανθρώπων. Ο οδηγός τον διαβάζει από τα αριστερά προς τα δεξιά: τα αδέρφια του Βοναπάρτη, η Ιωσηφίνα στο μαξιλάρι της, το υψωμένο χέρι του πάπα που ζωγραφίστηκε αργότερα, μια μητέρα που δεν παρευρέθηκε ποτέ, και ο ίδιος ο Νταβίντ, που σχεδιάζει ψηλά στο υπερώο.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Στέψη του Ναπολέοντα εξηγημένη: ποιος είναι ποιος στο πλήθος του Νταβίντ.
Ο όρκος των Ορατίων και Ο θάνατος του Μαρά του Νταβίντ

Δύο πίνακες του ίδιου ανθρώπου πλαισιώνουν τη Γαλλική Επανάσταση. Ο ένας φτιάχτηκε για τον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄, ο άλλος για τους επαναστάτες που τον εκτέλεσαν. Ο οδηγός αριθμεί τα αδέρφια, τα σπαθιά και τις θρηνούσες γυναίκες στον Όρκο, και ύστερα κάθε αντικείμενο γύρω από την μπανιέρα του Μαρά, ως το γράμμα της Σαρλότ Κορντέ. Εξηγεί επίσης γιατί ο πρωτότυπος Θάνατος του Μαρά βρίσκεται στις Βρυξέλλες και όχι στο Παρίσι.
Διαβάστε τον οδηγό: Ο όρκος των Ορατίων και Ο θάνατος του Μαρά: οι δύο επαναστάσεις του Νταβίντ, μορφή προς μορφή.
Το Πορτρέτο των Αρνολφίνι του Γιαν βαν Άικ

Σε αυτό το δωμάτιο στέκονται μόνο δύο άνθρωποι, αλλά το πλήθος είναι το ίδιο το δωμάτιο. Ο οδηγός αριθμεί δεκαέξι λεπτομέρειες: τους δύο επισκέπτες στον καθρέφτη, τη φράση «ο Γιαν βαν Άικ ήταν εδώ» στον τοίχο, το ένα αναμμένο κερί, τον σκύλο, τα τσόκαρα και το φόρεμα που δεν σημαίνει αυτό που όλοι νομίζουν. Είναι η πρώτη στάση του ηχητικού μας οδηγού για την Εθνική Πινακοθήκη.
Διαβάστε τον οδηγό: Το Πορτρέτο των Αρνολφίνι: 16 κρυμμένες λεπτομέρειες, αριθμημένες και εξηγημένες.
Η Άνοιξη του Μποτιτσέλι

Εννέα μορφές στέκονται σε έναν πορτοκαλεώνα, και ο πίνακας είναι φτιαγμένος για να διαβάζεται ανάποδα. Ο οδηγός ξεκινά από τα δεξιά, με τον Ζέφυρο που αρπάζει τη νύμφη Χλωρίδα, και προχωρά προς τα αριστερά, μέσα από τη Φλώρα, την Αφροδίτη, τον Έρωτα με τα δεμένα μάτια και τις Τρεις Χάριτες, ως τον Ερμή που παραμερίζει τα σύννεφα.
Διαβάστε τον οδηγό: Ανάλυση της «Άνοιξης»: μορφή προς μορφή, από τα δεξιά προς τα αριστερά.
Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Αγγέλου

Περισσότερα από τριακόσια κορμιά στροβιλίζονται στον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλας Σιξτίνας χωρίς ούτε μία κορνίζα ή επιγραφή να τα χωρίζει. Ο οδηγός αριθμεί δεκαπέντε σημεία αναφοράς, από τον αγένειο Χριστό και τους αγίους που κρατούν τα όργανα του μαρτυρίου τους ως τη βάρκα του Χάροντα, τον παπικό τελετάρχη με τα αυτιά γαϊδάρου στην Κόλαση και το ίδιο το πρόσωπο του Μιχαήλ Αγγέλου με τη σπασμένη μύτη που κρέμεται πάνω στο γδαρμένο δέρμα του Αγίου Βαρθολομαίου.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Αγγέλου, κάθε βασική μορφή με το όνομά της.
Η Γκερνίκα του Πάμπλο Πικάσο

Εννέα μορφές, δύο πηγές φωτός και ούτε μία σταγόνα χρώματος σε σχεδόν οκτώ μέτρα καμβά. Το υπόμνημα αριθμεί τον ταύρο, το άλογο που ουρλιάζει με το τρίχωμα σαν φύλλο εφημερίδας, τη μάνα που θρηνεί, το σπασμένο σπαθί και το μικροσκοπικό λουλούδι, το βουβό πουλί πάνω στο τραπέζι και τον γυμνό ηλεκτρικό γλόμπο από πάνω, και στη συνέχεια ακολουθεί την τεσσαρακονταδιετή εξορία του έργου στη Νέα Υόρκη που έληξε στο Reina Sofía της Μαδρίτης.
Διαβάστε τον οδηγό: Η Γκερνίκα του Πικάσο εξηγημένη: κάθε μορφή και σύμβολο.
Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄ του Γκόγια

Δεκατρείς Ισπανοί Βουρβόνοι στέκονται αστράφτοντας μέσα σε μετάξι και διαμάντια, ενώ ο κουφός αυλικός ζωγράφος τους τούς παρατηρεί από το σκοτάδι πίσω από έναν πελώριο καμβά. Διαβάζοντας το έργο από τα αριστερά προς τα δεξιά, ο οδηγός ονομάζει κάθε πρίγκιπα, ινφάντα και μωρό, εξηγεί το μαύρο έμπλαστρο στον κρόταφο μιας ηλικιωμένης θείας και τη μέλλουσα νύφη της οποίας το πρόσωπο είναι γυρισμένο στον τοίχο, και δείχνει γιατί το κέντρο ανήκει στη βασίλισσα Μαρία Λουίζα αντί για τον βασιλιά. Ο πίνακας βρίσκεται στο Μουσείο του Πράδο.
Διαβάστε τον οδηγό: Η οικογένεια του Καρόλου Δ΄: κάθε μέλος της βασιλικής οικογένειας με το όνομά του και ο Γκόγια στη σκιά.
Το γεύμα των κωπηλατών του Ρενουάρ

Κανείς σε αυτό το παραποτάμιο τραπέζι στο Σατού δεν ήταν πληρωμένος άγνωστος. Το υπόμνημα αναγνωρίζει τους φίλους του Ρενουάρ γύρω από τα μπουκάλια του κρασιού: την εικοσιενάχρονη μοδίστρα Αλίν Σαριγκό με το σκυλάκι της, τον εκατομμυριούχο ζωγράφο Γκιστάβ Καγιεμπότ καβάλα σε μια αναποδογυρισμένη καρέκλα, τον συλλέκτη Σαρλ Εφρουσί με το ψηλό καπέλο, την ηθοποιό Ελέν Αντρέ πίσω από το ποτήρι της και το μυστηριώδες δέκατο τέταρτο προφίλ που ξεπροβάλλει πίσω από έναν ώμο.
Διαβάστε τον οδηγό: Το γεύμα των κωπηλατών: κάθε αληθινός φίλος με το όνομά του.
Οι Ολλανδικές Παροιμίες του Πίτερ Μπρίγκελ του Πρεσβύτερου

Ο Μπρίγκελ στρίμωξε πολύ περισσότερους από εκατό ολλανδικούς ιδιωματισμούς σε ένα δρύινο πάνελ ενάμισι μέτρου και έσβησε κάθε λέξη κειμένου. Το αριθμημένο μας υπόμνημα ξεχωρίζει είκοσι σημεία αναφοράς σε όλο το χωριό – το χτύπημα του κεφαλιού στον τούβλινο τοίχο, το κουδούνι στη γάτα, τον γαλάζιο μανδύα στους ώμους του συζύγου, το μεγάλο ψάρι που τρώει το μικρό – ως τους τρεις μικροσκοπικούς τυφλούς στον ορίζοντα.
Διαβάστε τον οδηγό: Οι Ολλανδικές Παροιμίες του Μπρίγκελ: 20 βασικές παροιμίες αριθμημένες και εξηγημένες.
Ένα ακόμη πρόσωπο μέσα στο πλήθος
Σχεδόν κάθε πίνακας αυτής της σειράς κρύβει το ίδιο κόλπο. Ο Ραφαήλ στέκεται στην άκρη της νωπογραφίας του. Ο Ρέμπραντ δείχνει ένα μάτι ανάμεσα σε δύο στρατιώτες. Ο Μιχαήλ Άγγελος κρεμάει το δικό του πρόσωπο με τη σπασμένη μύτη πάνω στο γδαρμένο δέρμα του Αγίου Βαρθολομαίου. Ο Γκόγια στέκεται πίσω από το τελάρο του στο σκοτάδι παρακολουθώντας τους Βουρβόνους να καμαρώνουν τον εαυτό τους. Ο Νταβίντ σχεδιάζει στο υπερώο. Ο βαν Άικ υπογράφει στον τοίχο, και ίσως είναι μία από τις δύο μικρές μορφές στον καθρέφτη. Οι ζωγράφοι που έστησαν αυτά τα πλήθη κράτησαν μέσα τους μια θέση για τον εαυτό τους. Μόλις μάθετε τα ονόματα, το πρώτο που αξίζει να ψάξετε είναι το ένα πρόσωπο που δεν παρήγγειλε κανείς.