Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: ποιος είναι ποιος στον πίνακα του Σερά

Δημοσίευση: • 20 λεπτά ανάγνωσης

Ένας μεγάλος πουαντιγιστικός πίνακας με Παριζιάνους που ξεκουράζονται σε μια ηλιόλουστη όχθη: μια ψηλή γυναίκα με τουρνούρ κρατά δεξιά έναν πίθηκο με λουρί, κάτω αριστερά ένας άντρας ξαπλωμένος με πίπα, μια γυναίκα ψαρεύει δίπλα στο νερό, ένα κορίτσι στα λευκά στο κέντρο, ιστιοφόρα και κωπηλάτες στον Σηκουάνα.

Την άνοιξη του 1884, ένας εικοσιτετράχρονος Παριζιάνος ονόματι Ζορζ Σερά άρχισε να κουβαλά ένα κουτί με μικρά ξύλινα πάνελ απέναντι από τον Σηκουάνα, σε ένα νησί λίγο έξω από τα τείχη της πόλης. Το νησί λεγόταν Γκραντ Ζατ. Τις Κυριακές γέμιζε υπαλλήλους γραφείου, πωλήτριες, στρατιώτες, βαρκάρηδες, τροφούς, οικογένειες και, όπως έλεγαν, γυναίκες που δεν πήγαιναν εκεί για τη θέα. Ο Σερά καθόταν στο γρασίδι και τους ζωγράφιζε σε πάνελ στο μέγεθος καρτ ποστάλ. Μετά πέρασε δύο χρόνια στο εργαστήριο μετατρέποντάς τους σε έναν μουσαμά πλάτους τριών μέτρων.

Το αποτέλεσμα είναι το Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ, και σχεδόν κανείς μέσα του δεν κάνει τίποτα. Ένας άντρας ξαπλώνει με μια πίπα. Μια γυναίκα κρατά ένα καλάμι ψαρέματος πάνω από το νερό. Μια άλλη στέκεται σε προφίλ με έναν πίθηκο δεμένο με λουρί. Ένα κοριτσάκι στα λευκά περπατά προς το μέρος σας. Όλοι οι άλλοι έχουν παγώσει στη θέση τους, σαν να είχε ειπωθεί σε ολόκληρο το νησί να μείνει ακίνητο για μια φωτογραφία που χρειάστηκε δύο χρόνια για να εμφανιστεί. Ο πίνακας κρέμεται σήμερα στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, και μόλις αρχίσετε να αριθμείτε τις μορφές, η ακινησία μοιάζει λιγότερο με πικνίκ και περισσότερο με γρίφο.

Το Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ με μια ματιά

Το Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ με είκοσι αριθμημένες ενδείξεις: 1 η γυναίκα με τον πίθηκο, 2 ο συνοδός της με το πούρο, 3 ο πίθηκος, 4 το πατζ, 5 ο μαύρος σκύλος, 6 ο βαρκάρης με την πίπα, 7 ο κύριος με το ψηλό καπέλο, 8 η γυναίκα με το εργόχειρο, 9 η γυναίκα που ψαρεύει, 10 η τροφός, 11 η ηλικιωμένη κάτω από την πορτοκαλί ομπρέλα, 12 ο σαλπιγκτής, 13 οι δύο στρατιώτες, 14 το κορίτσι στα λευκά, 15 η μητέρα του, 16 η γυναίκα κάτω από τη μπλε ομπρέλα, 17 το κορίτσι με το μπουκέτο, 18 το κορίτσι που τρέχει, 19 το ζευγάρι με το μωρό, 20 το πλήρωμα της βάρκας.

Ο Σερά δεν έδωσε όνομα σε κανέναν από αυτούς τους ανθρώπους, γι’ αυτό το υπόμνημα τους ονομάζει από αυτό που κάνουν. Οι αριθμοί αντιστοιχούν στην παραπάνω εικόνα.

#ΜορφήΠού θα τη βρείτε
1Η γυναίκα με τον πίθηκοΤέρμα δεξιά, σε προφίλ, τεράστιο τουρνούρ, σκούρα ομπρέλα
2Ο συνοδός τηςΠίσω της, με ψηλό καπέλο, ένα πούρο στο χέρι
3Ο πίθηκοςΣτα πόδια της, δεμένος με λουρί
4Το πατζΚάτω δεξιά, πηδά προς τον μαύρο σκύλο
5Ο μαύρος σκύλοςΚάτω στο κέντρο, με τη μύτη στο γρασίδι
6Ο βαρκάρηςΚάτω αριστερά, ξαπλωμένος με αμάνικη φανέλα, με πίπα
7Ο κύριος με το ψηλό καπέλοΠίσω από τον βαρκάρη, καθιστός, κρατά μπαστούνι
8Η γυναίκα με το εργόχειροΔίπλα του, σκυμμένο κεφάλι, μια βεντάλια και ένα βιβλίο στο γρασίδι
9Η γυναίκα που ψαρεύειΑριστερά, στην άκρη του νερού, το καλάμι απλωμένο πάνω από το ποτάμι
10Η τροφόςΑριστερά του κέντρου, με την πλάτη σε εσάς, κόκκινες κορδέλες στην πλάτη
11Η ηλικιωμένηΔίπλα στην τροφό, κάτω από πορτοκαλί ομπρέλα
12Ο σαλπιγκτήςΠάνω αριστερά, με το κέρας υψωμένο προς το ποτάμι
13Δύο στρατιώτεςΔίπλα στον σαλπιγκτή, σε στάση προσοχής
14Το κορίτσι στα λευκάΣτο κέντρο, περπατά προς το μέρος σας
15Η μητέρα τουΔίπλα του, στα ροζ και τα κόκκινα, πορτοκαλί ομπρέλα
16Η γυναίκα κάτω από τη μπλε ομπρέλαΔεξιά του κέντρου, καθισμένη στο γρασίδι
17Το κορίτσι με το μπουκέτοΔίπλα της, σκυμμένο πάνω από λίγα λουλούδια
18Το κορίτσι που τρέχειΣτο μεσαίο πλάνο, δεξιά, στα πορτοκαλί
19Το ζευγάρι με το μωρόΒαθιά στο μεσαίο πλάνο, δεξιά, ο άντρας κρατά το παιδί
20Το πλήρωμα της βάρκαςΣτο ποτάμι, πάνω αριστερά

Υπάρχουν δεκάδες ακόμη μορφές στη σκιά και στην απέναντι όχθη. Αυτές οι είκοσι είναι εκείνες γύρω από τις οποίες ο Σερά έστησε τον πίνακα.

Η γυναίκα με τον πίθηκο και ο άντρας με το πούρο

Ξεκινήστε από δεξιά. Η πιο ψηλή μορφή του πίνακα είναι μια γυναίκα σε τέλειο προφίλ, ο αριθμός 1, με εφαρμοστό μαύρο σακάκι και ένα τουρνούρ τόσο υπερβολικό που μοιάζει με αρχιτεκτόνημα. Στο ένα χέρι, μια σκούρα ομπρέλα. Στο άλλο, ένα λουρί. Στην άκρη του λουριού, ένας πίθηκος.

Ο πίθηκος, ο αριθμός 3, ταλαιπώρησε τον Σερά. Στη μεγάλη σπουδή που βρίσκεται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, το ζώο στα πόδια της είναι ένα πιο αόριστο πορτοκαλί σχήμα με κατσαρή ουρά. Στον ολοκληρωμένο πίνακα είναι αναμφίβολα πίθηκος, και οι Παριζιάνοι του 1886 θα είχαν άποψη γι’ αυτό.

Λεπτομέρεια από τη δεξιά πλευρά του πίνακα Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: η γυναίκα σε προφίλ με τεράστιο τουρνούρ και σκούρα ομπρέλα, ο συνοδός της με ψηλό καπέλο πίσω της και ο μικρός πίθηκος με λουρί στα πόδια της.

Οι πίθηκοι συμβόλιζαν τη λαγνεία και τη ματαιοδοξία στην ευρωπαϊκή ζωγραφική επί αιώνες. Και στην αργκό της δεκαετίας του 1880, μια συντηρούμενη γυναίκα μπορούσε να αποκαλείται singesse, θηλυκή μαϊμού. Γι’ αυτό πολλοί ιστορικοί, ανάμεσά τους οι επιμελητές του Μουσείου Φιτζγουίλιαμ στο Κέιμπριτζ, έχουν προτείνει ότι η γυναίκα είναι πόρνη ή ερωμένη, στο μπράτσο του άντρα που πληρώνει γι’ αυτήν. Ο συνοδός της, ο αριθμός 2, στέκεται μισοκρυμμένος πίσω της, με ψηλό καπέλο και ένα πούρο στο χέρι.

Υπάρχει και μια πιο ήπια ανάγνωση. Οι ίδιοι επιμελητές προτείνουν ότι ο Σερά ίσως απλώς σατίριζε τη μόδα: τους άκαμπτους βρετανικούς τρόπους που μιμούνταν οι Παριζιάνοι, τα τουρνούρ, τα κατοικίδια, τον κυριακάτικο περίπατο ως παρέλαση κοινωνικής θέσης. Όπως και να έχει, ο Σερά έβαλε το πιο φορτισμένο πρόσωπο του νησιού στο πιο περίοπτο σημείο.

Κοιτάξτε κάτω. Το πατζ, ο αριθμός 4, είναι στον αέρα, πηδά πάνω στο γρασίδι προς τον μαύρο σκύλο, τον αριθμό 5, που έχει τη μύτη του στο χώμα και δεν ανήκει σε κανέναν. Ένα χαϊδεμένο σκυλάκι του σαλονιού με κορδέλα, ένα αδέσποτο χωρίς κολάρο. Ένα μικρό ταξικό αστείο, παιγμένο από ζώα.

Τι ψαρεύουν στο Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ

Περάστε τώρα στο νερό. Τέρμα αριστερά, στην άκρη ακριβώς της όχθης, είναι ο αριθμός 9: μια γυναίκα με κοκκινοκαφέ φόρεμα και ψάθινο καπέλο, που κρατά ένα μακρύ λεπτό καλάμι πάνω από τον Σηκουάνα. Είναι η μόνη στον πίνακα που κάνει κάποιο άθλημα, και είναι ντυμένη για γκάρντεν πάρτι.

Εδώ βρίσκεται το πιο πολυσυζητημένο αστείο του πίνακα. Στα γαλλικά, pêcher σημαίνει ψαρεύω. Το pécher, με διαφορετικό τόνο, σημαίνει αμαρτάνω. Τη δεκαετία του 1880 το νησί ήταν γνωστό ως μέρος όπου οι άντρες μπορούσαν να βρουν γυναίκες επί πληρωμή, και μια γυναίκα που ψάρευε μόνη στην όχθη του, λέει το επιχείρημα, ψάρευε κάτι άλλο από πέρκες. Είναι ερμηνεία, όχι γεγονός· ο Σερά δεν άφησε καμία σημείωση. Έβαλε όμως μια ψαρού και μια γυναίκα με πίθηκο στις δύο άκρες της εικόνας του, σαν ένα ζευγάρι παρενθέσεις γύρω από όλους τους άλλους.

Λεπτομέρεια από την αριστερή όχθη στο Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: μια γυναίκα με κοκκινοκαφέ φόρεμα και ψάθινο καπέλο κρατά καλάμι ψαρέματος πάνω από το ποτάμι, μια γυναίκα στα κόκκινα κάθεται στην πλαγιά, μια τροφός, ιδωμένη από πίσω, φορά λευκό σάλι και μακριές κόκκινες κορδέλες, και μια ηλικιωμένη κάθεται κάτω από πορτοκαλί ομπρέλα.

Λίγο πιο πάνω στην πλαγιά κάθεται ο αριθμός 10, ένα από τα πιο παράξενα σχήματα της ζωγραφικής του 19ου αιώνα. Είναι μια τροφός, ιδωμένη εξ ολοκλήρου από πίσω, και είναι σχεδόν καθαρή γεωμετρία: ένας κώνος από ανοιχτόχρωμο σάλι, με ένα στρογγυλό σκουφάκι από πάνω και δύο μακριές κόκκινες κορδέλες να κατεβαίνουν στην πλάτη της. Οι τροφοί στο Παρίσι ήταν συχνά γυναίκες από την επαρχία, και η ενδυμασία τους, μαζί με τις κορδέλες, δήλωνε με την πρώτη ματιά τη δουλειά τους. Ο Σερά την έκανε πυραμίδα. Δίπλα της, ο αριθμός 11, μια ηλικιωμένη στα μαύρα κάθεται σκυφτή κάτω από μια πορτοκαλί ομπρέλα. Μπορεί να είναι η εργοδότρια της τροφού. Μπορεί απλώς να είναι κουρασμένη.

Ο βαρκάρης, ο κύριος και ο μαύρος σκύλος

Η κάτω αριστερή γωνία είναι η πιο προσεκτικά στημένη κοινωνική κωμωδία του πίνακα. Τρία πρόσωπα κάθονται στη σκιά, τόσο κοντά που θα μπορούσαν να αγγιχτούν, και κανείς δεν δίνει σημασία σε κανέναν.

Ο αριθμός 6, απλωμένος στο πρώτο πλάνο, είναι ένας βαρκάρης. Φορά αμάνικη φανέλα και κασκέτο και καπνίζει πίπα. Είναι σχεδόν σίγουρα εργάτης, ένας canotier, ένας από τους κωπηλάτες του Σηκουάνα. Πίσω του, ο αριθμός 7, κάθεται ένας κύριος με ψηλό καπέλο, όρθιος στη στάση του, κρατώντας μπαστούνι και κοιτάζοντας το νερό. Δίπλα του, ο αριθμός 8, μια γυναίκα στα μαύρα σκύβει πάνω από κάτι στην ποδιά της, κάποιο εργόχειρο, με ένα κλειστό βιβλίο και μια διπλωμένη βεντάλια στο γρασίδι δίπλα της.

Λεπτομέρεια από το κάτω αριστερό μέρος του πίνακα Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: ένας άντρας με αμάνικη φανέλα και κασκέτο ξαπλώνει με πίπα, ένας κύριος με ψηλό καπέλο κάθεται όρθιος κρατώντας μπαστούνι, μια γυναίκα στα μαύρα σκύβει πάνω από το εργόχειρό της και ένας μαύρος σκύλος μυρίζει το γρασίδι.

Μοιράζονται ένα κομμάτι σκιάς και τίποτε άλλο. Ο Σερά ήταν γνωστός για την εσωστρέφειά του, αλλά ένας φίλος του τον αποκάλεσε κομμουνάρο, άνθρωπο της αριστεράς, και αυτή η γωνία διαβάζεται σαν επιχείρημα χωρίς λόγια. Στη Γκραντ Ζατ οι τάξεις κάθονταν στο ίδιο γρασίδι. Απλώς δεν μιλούσαν μεταξύ τους.

Ο σαλπιγκτής, οι στρατιώτες και το κορίτσι στα λευκά

Πιο πάνω στην πλαγιά, ο αριθμός 12 είναι ένας άντρας με πορτοκαλί σακάκι και ένα κέρας στα χείλη, που παίζει προς το νερό. Δίπλα του στέκεται ο αριθμός 13, δύο στρατιώτες με κόκκινα παντελόνια, ίσιοι σαν πάσσαλοι. Είναι εκτός υπηρεσίας, αλλά στέκονται ακόμη σε στάση προσοχής.

Μετά, το κέντρο. Ο αριθμός 15 είναι μια ψηλή γυναίκα στα ροζ και τα κόκκινα που κρατά πορτοκαλί ομπρέλα και περπατά προς το μέρος μας. Ο αριθμός 14, που της κρατά το χέρι, είναι ένα κοριτσάκι με λευκό φόρεμα και φαρδύ ανοιχτόχρωμο καπέλο. Είναι το πιο φωτεινό σημείο στη μέση του πίνακα, και η μόνη μορφή στο πλήθος που κοιτάζει κατευθείαν έξω από τον μουσαμά, προς εσάς.

Λεπτομέρεια από το κέντρο του πίνακα Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: ένα κοριτσάκι με λευκό φόρεμα και ανοιχτόχρωμο καπέλο περπατά προς τον θεατή, κρατώντας το χέρι μιας ψηλής γυναίκας με ροζ φούστα.

Οι Αμερικανοί μιας ορισμένης ηλικίας την ξέρουν ήδη. Στην ταινία του 1986 Ferris Bueller’s Day Off, ο Κάμερον στέκεται μπροστά σε αυτόν τον πίνακα στο Ινστιτούτο Τέχνης, ενώ η κάμερα πλησιάζει όλο και πιο κοντά στο κοριτσάκι στα λευκά, μέχρι που το πρόσωπό του διαλύεται σε κουκκίδες. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και μέσα στην αίθουσα. Όσο πιο κοντά της πηγαίνετε, τόσο λιγότερο υπάρχει.

Στα δεξιά της, ο αριθμός 16 κάθεται στο γρασίδι κάτω από μια μπλε ομπρέλα, και ο αριθμός 17, ένα κορίτσι με μακριά πλεξούδα, σκύβει πάνω από ένα μικρό μπουκέτο λουλούδια. Πίσω τους, ο αριθμός 18 είναι ένα κορίτσι στα πορτοκαλί που τρέχει. Είναι το μόνο πρόσωπο στο νησί που κινείται. Πολύ πίσω της, ο αριθμός 19 είναι ένα ζευγάρι, με τον άντρα να κρατά ένα μωρό στα λευκά, και στο ποτάμι πάνω αριστερά, ο αριθμός 20, ένα πλήρωμα κωπηλατών γέρνει πάνω στα κουπιά. Ακόμη και οι κωπηλάτες μοιάζουν ακίνητοι.

Γιατί όλοι στη Γκραντ Ζατ στέκονται σαν αγάλματα

Η ακαμψία είναι σκόπιμη. Ο Σερά είπε στον ποιητή και κριτικό Γκυστάβ Καν ότι πρότυπό του ήταν η πομπή των Παναθηναίων, η παρέλαση των πολιτών που είναι σκαλισμένη στη ζωφόρο του Παρθενώνα. Ήθελε, όπως είπε, να κάνει τους σύγχρονους ανθρώπους να περνούν όπως οι μορφές εκείνης της ζωφόρου, στην ουσιαστική τους μορφή. Έδωσε λοιπόν στους Παριζιάνους του αυστηρά προφίλ και αυστηρά μετωπικές στάσεις, και σχεδόν τίποτα ενδιάμεσα.

Κάποιοι κριτικοί το 1886 σύγκριναν τις μορφές με αιγυπτιακά ανάγλυφα και ξύλινα παιχνίδια. Άλλοι κατάλαβαν τι επεδίωκε. Ο κριτικός Φελίξ Φενεόν, γράφοντας εκείνη τη χρονιά για τον Σερά και τον κύκλο του, έδωσε στο νέο ύφος ένα όνομα που έμεινε: νεοϊμπρεσιονισμός. Είναι ο κλάδος του μεταϊμπρεσιονισμού που ξεμπλέξαμε στο κείμενό μας για τον ιμπρεσιονισμό και τον εξπρεσιονισμό, και το Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ είναι το ιδρυτικό του κείμενο.

Δύο χρόνια, εξήντα σπουδές και μια τεχνική που λέγεται πουαντιγισμός

Ο Σερά δεν ζωγράφισε τον μεγάλο μουσαμά στο νησί. Δούλεψε πάνω του στο εργαστήριο σε δύο φάσεις, από τον Μάιο του 1884 έως τον Μάρτιο του 1885 και από τον Οκτώβριο του 1885 έως τον Μάιο του 1886. Παράλληλα έφτιαξε περίπου εξήντα προπαρασκευαστικά έργα. Οι μετρήσεις διαφέρουν, αλλά περιλαμβάνουν περίπου τριάντα μικρά σκίτσα με λάδι σε ξύλινα πάνελ, που τα αποκαλούσε croquetons, περίπου ισάριθμα σχέδια με κραγιόν κοντέ και τρεις μεγάλες σπουδές σε μουσαμά.

Μια ελαιογραφία-σπουδή για το Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ, με την ίδια σύνθεση της όχθης σε πιο χαλαρές πινελιές χρώματος, μια όρθια γυναίκα δεξιά και ένα ζώο με μακριά ουρά στα πόδια της που δεν είναι ακόμη καθαρά πίθηκος.

Η πιο ολοκληρωμένη από τις μεγάλες σπουδές βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο. Δίπλα στον τελικό πίνακα, οι μορφές της είναι πιο χαλαρές και πιο μαλακές, και το ζώο στα πόδια της γυναίκας δεν έχει γίνει ακόμη πίθηκος.

Και εδώ είναι η έκπληξη. Οι κουκκίδες, αυτό που όλοι θυμούνται, ήρθαν αργά. Στην πρώτη φάση ο Σερά ζωγράφισε τον μουσαμά με κοντές, διασταυρούμενες πινελιές και ανακάτεψε μερικά από τα χρώματά του στην παλέτα, ανάμεσά τους θαμπές γαιώδεις χρωστικές όπως η ώχρα. Μόνο στη δεύτερη φάση πέρασε μεγάλα τμήματα της επιφάνειας με μικρές, σχεδόν ομοιόμορφες κουκκίδες καθαρού χρώματος, εμπιστευόμενος το μάτι του θεατή να τις αναμείξει. Ο ίδιος ονόμασε τη μέθοδο χρωμοφωταυγισμό (chromoluminarisme). Ο κόσμος την ονόμασε πουαντιγισμό. Μια εκτίμηση ανεβάζει τον αριθμό των κουκκίδων σε περίπου διακόσιες είκοσι χιλιάδες.

Ο Σερά είχε διαβάσει τους θεωρητικούς του χρώματος Μισέλ Εζέν Σεβρέλ και Όγκντεν Ρουντ, και πίστευε ότι μια κουκκίδα πορτοκαλί δίπλα σε μια κουκκίδα μπλε θα έκανε και τις δύο να πάλλονται με τρόπο που κανένα ανακατεμένο χρώμα δεν μπορούσε. Σύντομα κι άλλοι ζωγράφοι το δοκίμαζαν. Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ, νεοφερμένος στο Παρίσι, ζωγράφισε μια αυτοπροσωπογραφία με τις κουκκίδες του Σερά πριν τις σπάσει στις δικές του στροβιλιζόμενες πινελιές.

Το κίτρινο που έγινε καφέ

Υπάρχει ένα πρόβλημα με όλη αυτή την επιστήμη. Για το ηλιόλουστο γρασίδι στη μέση του πίνακα, ο Σερά χρησιμοποίησε μια νέα χρωστική που λεγόταν κίτρινο του ψευδαργύρου, ένα χρωμικό άλας του ψευδαργύρου, λαμπερό, λεμονί και μοντέρνο. Ήταν όμως και χημικά ασταθές. Με τον καιρό το χρωμικό μετατρέπεται σε διχρωμικό, και το λαμπερό κίτρινο σκουραίνει προς την ώχρα και το καφέ. Η αλλαγή είχε ήδη αρχίσει όσο ζούσε ο Σερά. Τα κομμάτια λαμπερού ηλιακού φωτός που ζωγράφισε το 1885 είναι σήμερα ένα πιο θαμπό, λαδί πράσινο.

Αυτό που βλέπετε στο Σικάγο δεν είναι ακριβώς αυτό που έβλεπε ο Σερά. Για την έκθεση του μουσείου το 2004, Seurat and the Making of La Grande Jatte, μια ομάδα με συμμετοχή του επιστήμονα του χρώματος Ρόι Μπερνς έφτιαξε μια ψηφιακή ανασύνθεση του μουσαμά με τα αρχικά κίτρινα αποκατεστημένα. Είναι παράξενο να το ξέρεις αυτό για έναν πίνακα διάσημο για το φως του: το φως είναι αυτό που ξεθωριάζει.

Μια ζωγραφισμένη μπορντούρα και μια λευκή κορνίζα

Πλησιάστε στην άκρη του μουσαμά και θα βρείτε το τελευταίο πράγμα που του έκανε ο Σερά. Γύρω στο 1888 και το 1889, δύο ή τρία χρόνια μετά την πρώτη έκθεση, ξεκάρφωσε τον πίνακα από το τελάρο του, τον τέντωσε ξανά για να αφήσει περιθώριο και ζωγράφισε μια μπορντούρα από κουκκίδες γύρω γύρω. Η μπορντούρα είναι κυρίως κόκκινη, πορτοκαλί και μπλε, και αλλάζει καθώς προχωρά, απαντώντας στα χρώματα του πίνακα δίπλα της.

Λεπτομέρεια από την κάτω δεξιά γωνία του πίνακα Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ: το πράσινο γρασίδι και το στρίφωμα της σκούρας φούστας της γυναίκας συναντούν μια στενή ζωγραφισμένη μπορντούρα από κόκκινες, πορτοκαλί και μπλε κουκκίδες.

Η μπορντούρα προοριζόταν ως μετάβαση ανάμεσα στον πίνακα και την κορνίζα του. Ο Σερά είχε εκθέσει τη Γκραντ Ζατ σε μια απλή λευκή κορνίζα, όχι σε επιχρυσωμένο ξύλο, κάτι που το 1886 ήταν πρόκληση. Εκείνη η κορνίζα χάθηκε, και ο Σερά πέθανε τον Μάρτιο του 1891, στα τριάντα ένα του, ύστερα από μια αιφνίδια ασθένεια, πριν προλάβει να φτιάξει καινούργια. Το 2022 το Ινστιτούτο Τέχνης κρέμασε ξανά τον πίνακα σε μια νέα λευκή κορνίζα, σχεδιασμένη ώστε να πλησιάζει όσο μπορούσαν οι συντηρητές αυτό που φαίνεται πως ήθελε.

Πώς έφτασε ο πίνακας στο Σικάγο και γιατί δεν φεύγει ποτέ

Η Γκραντ Ζατ έκανε το ντεμπούτο της στην όγδοη και τελευταία έκθεση των ιμπρεσιονιστών στο Παρίσι, τον Μάιο του 1886, κρεμασμένη μαζί με έργα του Πολ Σινιάκ και του Καμίλ Πισαρό, του παλιού ιμπρεσιονιστή που είχε υποστηρίξει τους νέους ζωγράφους των κουκκίδων. Ήταν κήρυξη πολέμου στο κίνημα που τη φιλοξενούσε.

Μετά τον θάνατο του Σερά έμεινε στη Γαλλία για τρεις δεκαετίες. Από το 1900 ανήκε στην οικογένεια της Λυσί Κουτουριέ, ζωγράφου από τον κύκλο του Σερά. Το 1924 οι συλλέκτες από το Σικάγο Φρέντερικ Κλέι Μπάρτλετ και Έλεν Μπερτς Μπάρτλετ την αγόρασαν, με τη συμβουλή των επιμελητών του Ινστιτούτου Τέχνης, σε τιμή που συνήθως αναφέρεται ως είκοσι χιλιάδες δολάρια. Η Έλεν πέθανε την επόμενη χρονιά, και το 1926 ο Φρέντερικ δώρισε τη συλλογή τους στο μουσείο στη μνήμη της.

Έχει φύγει μία φορά. Το 1958 δανείστηκε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, και στις 15 Απριλίου ξέσπασε εκεί φωτιά, που σκότωσε έναν εργάτη. Ο πίνακας, σε έναν όροφο πάνω από τη φωτιά, μεταφέρθηκε στο διπλανό Μουσείο Γουίτνεϊ χωρίς ζημιά. Δεν έχει ταξιδέψει από τότε.

Το 1984 ο Στίβεν Σόντχαϊμ και ο Τζέιμς Λαπίν τον έκαναν μιούζικαλ του Μπρόντγουεϊ, το Sunday in the Park with George, που κέρδισε το βραβείο Πούλιτζερ Δράματος. Γι’ αυτό τόσοι Αμερικανοί τον λένε με λάθος τίτλο.

Συχνές ερωτήσεις για τη Γκραντ Ζατ

Πού βρίσκεται ο πίνακας Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ;

Στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, στη διεύθυνση 111 South Michigan Avenue. Ανήκει στη συλλογή του μουσείου από το 1924 και τελευταία αναφερόταν στην αίθουσα 240, μαζί με τους ιμπρεσιονιστές και μεταϊμπρεσιονιστές του μουσείου, αν και οι αίθουσες μπορεί να αλλάξουν.

Πόσο μεγάλος είναι ο πίνακας Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ;

Έχει διαστάσεις 207,5 επί 308,1 εκατοστά, δηλαδή πάνω από δύο μέτρα ύψος και πάνω από τρία μέτρα πλάτος. Οι περισσότεροι εκπλήσσονται από το μέγεθος· οι μορφές στο πρώτο πλάνο είναι σχεδόν σε φυσικό μέγεθος.

Ποιοι εικονίζονται στο Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ;

Απλοί Παριζιάνοι σε κυριακάτικη έξοδο, όχι πορτρέτα συγκεκριμένων προσώπων: η γυναίκα με τον πίθηκο και ο συνοδός της, η γυναίκα που ψαρεύει, ο βαρκάρης, ο κύριος με το ψηλό καπέλο, η τροφός, ο σαλπιγκτής, δύο στρατιώτες και το κορίτσι στα λευκά, όλοι αριθμημένοι παραπάνω.

Τι συμβολίζει ο πίθηκος στη Γκραντ Ζατ;

Οι πίθηκοι ήταν παλιό σύμβολο λαγνείας και ματαιοδοξίας, και στην παριζιάνικη αργκό της δεκαετίας του 1880 μια συντηρούμενη γυναίκα μπορούσε να αποκαλείται singesse, θηλυκή μαϊμού. Πολλοί ιστορικοί βλέπουν τη γυναίκα με τον πίθηκο ως ερωμένη ή πόρνη· άλλοι βλέπουν τον Σερά να σατιρίζει τους μοδάτους τρόπους. Ο ίδιος δεν είπε ποτέ τι ίσχυε.

Γιατί ο τίτλος του είναι Κυριακή απόγευμα στο νησί της Γκραντ Ζατ — 1884;

Ο τίτλος του μουσείου περιλαμβάνει τη χρονολογία επειδή η σκηνή διαδραματίζεται το 1884, το καλοκαίρι που ο Σερά άρχισε να δουλεύει στο νησί. Συνέχισε να τον ζωγραφίζει ως το 1886 και πρόσθεσε την μπορντούρα γύρω στο 1888 και το 1889.

Τι να προσέξετε όταν τον δείτε

Οι περισσότεροι βλέπουν αυτόν τον πίνακα από τη μέση της αίθουσας, βγάζουν μια φωτογραφία και προχωρούν. Ο Σερά τον έφτιαξε για να τον βλέπει κανείς από δύο άλλα σημεία.

Πρώτα, σταθείτε αρκετά πίσω, τρία με πέντε μέτρα, και αφήστε τις κουκκίδες να λιώσουν. Βρείτε τις δύο παρενθέσεις, τον πίθηκο δεξιά και το καλάμι αριστερά, και προσέξτε πώς σχεδόν όλοι ανάμεσά τους κοιτάζουν το ποτάμι ή εσάς, ποτέ ο ένας τον άλλον.

Μετά πλησιάστε εντελώς. Κοιτάξτε το κορίτσι στα λευκά, τον αριθμό 14, και δείτε το να χάνεται σε στίγματα λευκού, ροζ, μπλε και πορτοκαλί. Κοιτάξτε το ηλιόλουστο γρασίδι στη μέση και προσπαθήστε να το φανταστείτε λεμονοκίτρινο αντί για λαδί. Ύστερα πηγαίνετε σε μια γωνία και βρείτε τη ζωγραφισμένη μπορντούρα, με τις κουκκίδες της να αλλάζουν χρώμα καθώς ταξιδεύουν κατά μήκος της άκρης.

Το Chiaro είναι χρήσιμο ακριβώς σε αυτή την κοντινή απόσταση, όταν οι μορφές έχουν διαλυθεί και το υπόμνημα είναι στο άλλο σας χέρι: η ιστορία της singesse και του λουριού ακούγεται ενώ κοιτάζετε κάτω την κυρτή πλάτη του πιθήκου, που από μισό μέτρο απόσταση δεν είναι παρά ένα σύμπλεγμα από καφέ και πορτοκαλί κουκκίδες.

Αν μπορείτε, πηγαίνετε νωρίς μια καθημερινή. Το Ινστιτούτο Τέχνης ανοίγει συνήθως στις 11 π.μ., με διευρυμένο ωράριο τις Πέμπτες, και το γενικό εισιτήριο ενηλίκων ήταν 32 δολάρια την τελευταία φορά που ελέγξαμε, λιγότερο για τους κατοίκους του Ιλινόι. Τα ωράρια και οι τιμές αλλάζουν, οπότε ελέγξτε τον ιστότοπο του μουσείου πριν πάτε. Η σελίδα του Ινστιτούτου Τέχνης του Σικάγου στον ιστότοπό μας έχει τη Γκραντ Ζατ ως μία από τις ηχητικές στάσεις της, ώστε να ακούσετε την ιστορία πριν φτάσετε.

Αν σας αρέσει να διαβάζετε ένα πλήθος με αυτόν τον τρόπο, η ίδια μέθοδος με τους αριθμούς αναλύει τη Νυχτερινή περίπολο του Ρέμπραντ, τη Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ και άλλους πίνακες στη σειρά μας Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της. Και αν θέλετε να τοποθετήσετε τον Σερά ανάμεσα στους ζωγράφους με τους οποίους διαφωνούσε, ξεκινήστε από τον οδηγό μας για τους ζωγράφους του ιμπρεσιονισμού που εξέθεσαν σε εκείνες τις οκτώ εκθέσεις του Παρισιού.

Ο Σερά πέρασε δύο χρόνια κάνοντας όλους στο νησί να μείνουν ακίνητοι, και το κίτρινο κινείται από τότε. Το κορίτσι στα λευκά όχι. Περπατά ακόμη προς το μέρος σας, κρατώντας το χέρι της μητέρας του, ο μόνος άνθρωπος στη Γκραντ Ζατ που πρόσεξε ότι κάποιος κοιτούσε.