Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Απόλλων και η Δάφνη που τελείωσε ο Μπερνίνι στα είκοσι τέσσερα έχει φύλλα που ακούγονται

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Ο Απόλλων και η Δάφνη του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, μαρμάρινο γλυπτό στη Galleria Borghese της Ρώμης, που δείχνει τη Δάφνη να μεταμορφώνεται σε δάφνη τη στιγμή που τη φτάνει ο Απόλλων

Ο Απόλλων και η Δάφνη που σκάλισε ο Μπερνίνι για τον καρδινάλιο Σιπιόνε Μποργκέζε είναι ο λόγος που ο κόσμος σωπαίνει στην αίθουσα τρία της Galleria Borghese. Πηγαίνετε στο πίσω μέρος του. Οι περισσότεροι δεν πάνε. Οι περισσότεροι σταματούν μπροστά, εκεί όπου η ιστορία διαβάζεται. Ο Απόλλων απλώνει το χέρι. Η Δάφνη ουρλιάζει. Τα δάχτυλά της έχουν ήδη γίνει κλαδιά. Όμως στο πίσω μέρος είναι που μαθαίνετε κάτι. Εκεί, στο ύψος του τεντωμένου αριστερού της χεριού, φαίνονται τα φύλλα. Έχουν πάχος κάτω από δύο χιλιοστά. Μερικά είναι τόσο λεπτά που το φως περνά από τις άκρες τους και τις βάφει στο χρώμα του αδύναμου τσαγιού. Ένας από τους συντηρητές που δούλεψαν στο γλυπτό το 2002 είπε σε έναν δημοσιογράφο ότι αν τα χτυπήσεις πολύ απαλά με το νύχι, κουδουνίζουν. Όχι γδούπος. Μια καθαρή, σύντομη νότα. Σαν ποτήρι.

Το έργο ολοκληρώθηκε το 1625 από έναν άνθρωπο είκοσι τεσσάρων χρονών.

Γιατί ο Απόλλων και η Δάφνη του Μπερνίνι ακόμα αφήνει μια αίθουσα άφωνη

Κάθε αίθουσα της Galleria Borghese έχει ένα κεντρικό έργο. Αυτή έχει ένα κομμάτι μάρμαρο που νομίζετε ότι δεν μπορεί να είναι μάρμαρο. Αυτή είναι όλη η εντύπωση. Ο όγκος από μάρμαρο Καρράρας με τον οποίο ξεκίνησε ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι είχε ύψος περίπου τρία μέτρα και ζύγιζε κάπου τέσσερις τόνους. Αυτό που έφτιαξε από αυτόν είναι μια σύνθεση με δύο μορφές σε τρέξιμο, με τεντωμένο αριστερό χέρι, τεντωμένο δεξί χέρι, κορμό που συστρέφεται, ένα γυμνό ανδρικό σώμα σε καταδίωξη, φύλλα, μια ρίζα που σέρνεται, και όλα αυτά ισορροπούν πάνω σε ένα μικρό κομμάτι βράχου και έναν σκαλισμένο κορμό δέντρου. Στατικά, θα έπρεπε να είχε πέσει. Μόνο τα φύλλα θα έπρεπε να είχαν σπάσει κατά το σκάλισμα. Δεν έσπασαν. Δεν έχουν σπάσει εδώ και τετρακόσια χρόνια.

Οι περισσότεροι γλύπτες, όταν δουλεύουν με τόσο λεπτή πέτρα, περνούν έναν μεταλλικό σκελετό μέσα από το έργο και τον κρύβουν. Ο Μπερνίνι όχι. Αυτό που κοιτάτε είναι άοπλο μάρμαρο τεντωμένο ως το όριο του τι μπορεί να κάνει το μάρμαρο. Τα φύλλα στο χέρι της Δάφνης είναι η λεπτότερη σκαλισμένη πέτρα της δυτικής γλυπτικής που δεν έχει σπάσει. Γι’ αυτό η αίθουσα συνήθως είναι ήσυχη. Ο κόσμος το βλέπει και ξεχνά τι ήταν έτοιμος να πει.

Η παραγγελία, και ο καρδινάλιος που ήθελε δράμα

Η παραγγελία ήρθε από τον καρδινάλιο Σιπιόνε Μποργκέζε. Είχε ήδη εξασφαλίσει τον νεαρό γλύπτη με μόνιμη αμοιβή. Ο Μπερνίνι είχε τελειώσει για εκείνον την Αρπαγή της Περσεφόνης το 1622, και ο Σιπιόνε ήθελε κι άλλο. Το θέμα ήταν πιθανότατα ιδέα του πατέρα του: οι Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, βιβλίο πρώτο. Ο Απόλλων, μεθυσμένος από την ικανότητά του αφού σκότωσε τον Πύθωνα, κοροϊδεύει τον Έρωτα επειδή παίζει με ένα τόξο. Ο Έρωτας τον χτυπά με ένα χρυσό βέλος, κάνοντάς τον να ερωτευτεί τη Δάφνη, και χτυπά τη Δάφνη με ένα μολυβένιο, κάνοντάς τη να τον μισήσει. Ο Απόλλων την κυνηγά. Η Δάφνη προσεύχεται στον πατέρα της, τον ποταμό-θεό Πηνειό. Ο Πηνειός τη μετατρέπει σε δάφνη τη στιγμή ακριβώς που το χέρι του Απόλλωνα φτάνει στον γοφό της.

Αυτό που σκαλίστηκε είναι το τελευταίο μισό δευτερόλεπτο της καταδίωξης. Το αριστερό χέρι του Απόλλωνα μόλις έχει αγγίξει τη μέση της Δάφνης. Τα δάχτυλά του πιέζουν τη σάρκα της. Κάτω από τις άκρες των δαχτύλων του, το δέρμα της κυματίζει και ζαρώνει, γιατί ήδη γίνεται φλοιός. Αν κοιτάξετε το ακριβές σημείο επαφής και μετά ακολουθήσετε το σώμα της προς τα πάνω, μπορείτε να δείτε τη μεταμόρφωση να συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο: ο μηρός είναι ακόμα δέρμα, η μέση είναι δέρμα που τραχαίνει, τα πλευρά είναι μισά φλοιός, ο ώμος σχίζεται σε κλαδιά και τα μαλλιά είναι φύλλα. Το στόμα της είναι ακόμα ανοιχτό από την κραυγή. Τα δάχτυλα των ποδιών της έχουν ριζώσει. Ένας λεπτός κορμός έχει ξεπηδήσει ανάμεσα στους αστραγάλους της και έχει καταπιεί το ένα της πόδι.

Όλα αυτά σκαλίστηκαν. Η λέξη «σκαλίστηκαν» κρύβει πολλά. Τετρακόσιες ώρες, πεντακόσιες, κανείς δεν ξέρει ακριβώς, ενός νεαρού που στέκεται σε ένα εργαστήριο με σμίλες και ένα τοξωτό τρυπάνι και δουλεύει έναν μοναδικό όγκο ανάποδα, βγάζοντας από μέσα του ό,τι δεν ήταν γλυπτό. Και υπέγραψε το τελειωμένο έργο στο βάθρο.

Οι οπτικές γωνίες είναι ρυθμισμένες σαν αρχιτεκτονική

Ορίστε κάτι που σχεδόν κανένας οδηγός δεν αναφέρει. Το έργο είναι σχεδιασμένο για να το περπατάς γύρω γύρω, και ο Μπερνίνι ρύθμισε τις οπτικές γωνίες με ακρίβεια σχεδόν αρχιτεκτονική. Σταθείτε εκεί που στέκονται συνήθως οι επισκέπτες, μπροστά, και είναι μια αφήγηση: καταδίωξη και διάσωση. Περπατήστε γύρω του δεξιόστροφα, και η ιστορία αλλάζει νόημα σε κάθε τέταρτο της στροφής. Από τα αριστερά, βλέπετε μόνο τον Απόλλωνα να καταδιώκει, με τον μανδύα του να πετά. Η μεταμόρφωση είναι κρυμμένη. Από πίσω, βλέπετε μόνο τη Δάφνη να αλλάζει, με τον φλοιό να απλώνεται στην πλάτη της, και το πρόσωπο του Απόλλωνα έχει πέσει στη σκιά. Από τα δεξιά, βλέπετε τον Απόλλωνα να καταλαβαίνει τι συμβαίνει. Η έκφρασή του αλλάζει. Το χέρι του την αγγίζει ακόμα, αλλά έχει ήδη αρχίσει να τραβιέται.

Ο Απόλλων και η Δάφνη του Μπερνίνι στη Galleria Borghese, όπου φαίνονται τα φύλλα δάφνης σκαλισμένα σε μάρμαρο Καρράρας

Η αρχική τοποθέτηση στη βίλα του Σιπιόνε έβαζε το έργο πάνω σε έναν τοίχο, ώστε οι καλεσμένοι του καρδινάλιου να το βλέπουν κατά μέτωπο ως κλασική σκηνή. Ο Μπερνίνι έστησε τη σύνθεση έτσι ώστε η μετωπική θέαση να είναι η ευπρεπής. Οι άλλες τρεις όψεις ήταν για τους ανθρώπους που ο Σιπιόνε ήθελε να εντυπωσιάσει: καρδινάλιους, ξένους πρέσβεις, ανιψιούς και ξαδέλφια του πάπα, ανθρώπους που θα περπατούσαν γύρω του και θα καταλάβαιναν ότι αυτό που κοιτούσαν δεν ήταν πια ένας μύθος αλλά μια σωματική μεταμόρφωση που συνέχιζε να συμβαίνει καθώς κινούνταν. Το γλυπτό επανατοποθετήθηκε τη δεκαετία του 1780 ώστε να φαίνεται από όλες τις πλευρές, και έτσι βρίσκεται σήμερα στην Αίθουσα Τρία. Ήταν η σωστή απόφαση. Νιώθετε το έργο να ξεδιπλώνεται καθώς το κάνετε κύκλο.

Ο μανδύας του Απόλλωνα και το πρόβλημα της μορφής που τρέχει

Το δεύτερο ήσυχο θαύμα του έργου είναι ο μανδύας του Απόλλωνα. Οι μορφές που τρέχουν είναι κλασικό θέμα, αλλά οι μορφές που τρέχουν έχουν πρόβλημα με την πτυχολογία. Το μάρμαρο είναι πέτρα. Η πέτρα δεν ανεμίζει. Κάθε αρχαίος γλύπτης έλυνε το πρόβλημα κάνοντας το ύφασμα να κολλά στο σώμα ή να πέφτει βαρύ στο έδαφος. Ο Μπερνίνι το έλυσε κάνοντας τον μανδύα του Απόλλωνα να πετά πίσω του, δεμένος με το βάθρο με ένα μόνο λεπτό χείλος πέτρας.

Κοιτάξτε τον. Ο μανδύας είναι σκαλισμένος σε μια μπούκλα, έναν παγωμένο κυματισμό, και αιωρείται στον αέρα πίσω από τον αριστερό του ώμο. Δεν υπάρχει ορατό στήριγμα. Η φυσική είναι λάθος. Τον κοιτάτε και δεν μπορείτε να καταλάβετε πώς δεν πέφτει. Το πραγματικό στήριγμα είναι μια λεπτή γέφυρα από μάρμαρο που πηγαίνει από το πίσω μέρος του μανδύα ως τη γάμπα του Απόλλωνα. Από μπροστά είναι σχεδόν αόρατη. Αυτή σηκώνει το φορτίο. Λίγα χιλιοστά πέτρας κρατούν ένα κιλό μαρμάρινο ύφασμα σε γωνία τρεξίματος. Τετρακόσια χρόνια και ούτε μια ρωγμή.

Η δάφνη, ο πάπας και ο λογοκριτής

Ο Σιπιόνε Μποργκέζε ήταν καρδινάλιος. Ο θείος του, ο Πάπας Παύλος Ε΄, είχε πεθάνει το 1621, και ο νέος πάπας, ο Ουρβανός Η΄, που αγαπούσε τον Μπερνίνι, παρακολουθούσε πώς ο Σιπιόνε εξέθετε ιερή και κοσμική τέχνη. Ένας γυμνός Απόλλων σε φυσικό μέγεθος να κυνηγά μια γυμνή Δάφνη μέσα στη βίλα ενός καρδινάλιου ήταν, τη δεκαετία του 1620, κοντά στο όριο. Ένας άλλος καρδινάλιος, ο Ματέο Μπαρμπερίνι, αργότερα ο ίδιος ο Ουρβανός Η΄, έγραψε ένα λατινικό δίστιχο για το βάθρο για να το αφοπλίσει. Περίπου: «Όποιος κυνηγά τη φευγαλέα ηδονή καταλήγει με μια χούφτα φύλλα και πικρούς καρπούς». Ήταν μια ηθική ανάγνωση μιας ειδωλολατρικής σκηνής, μπολιασμένη στο έργο ώστε το γλυπτό να μπορεί να ζει σε ένα χριστιανικό σπίτι.

Το δίστιχο είναι χαραγμένο στη βάση του μαρμάρινου αγάλματος. Μπορείτε ακόμα να το διαβάσετε. Είναι ο τρόπος του Μπαρμπερίνι να δώσει κάλυψη σε έναν καρδινάλιο. Η προειδοποίηση είναι το αντίθετο από αυτό που πραγματικά αφορά το έργο. Το γλυπτό αφορά την επιθυμία στο μισό δευτερόλεπτο πριν αποτύχει, σκαλισμένη από έναν άνθρωπο αρκετά νέο για να ξέρει πώς είναι αυτό και αρκετά ικανό για να κάνει την αποτυχία όμορφη.

Τι να προσέξετε μπροστά του

Τρία πράγματα, με τη σειρά.

Πρώτον, σταθείτε μπροστά στον Απόλλωνα. Βρείτε τα δάχτυλά του στη μέση της Δάφνης. Κοιτάξτε τα βαθουλώματα στη σάρκα της εκεί όπου πιέζουν οι άκρες των δαχτύλων του. Αυτό είναι μάρμαρο που προσποιείται ότι είναι δέρμα. Ο Μπερνίνι το πέτυχε γυαλίζοντας τα σημεία επαφής με ελαφρόπετρα και μετά με άχυρο επί μέρες. Το μάρμαρο του Απόλλωνα και της Δάφνης είναι φυσικά η ίδια πέτρα με τον φλοιό της λίγους πόντους πιο πάνω, αλλά διαβάζεται ως μαλακό.

Δεύτερον, περπατήστε γύρω προς τα αριστερά. Σταματήστε πίσω από το τεντωμένο της χέρι. Πλησιάστε. Κοιτάξτε τα φύλλα. Μετρήστε πόσα είναι. Το καθένα είναι σκαλισμένο χωριστά. Το καθένα έχει μίσχο. Μερικά έχουν νεύρα. Κανένα δεν είναι σπασμένο.

Ο Απόλλων και η Δάφνη του Μπερνίνι στη Galleria Borghese της Ρώμης, ένα μαρμάρινο γλυπτό που δείχνει τη στιγμή της μεταμόρφωσης της Δάφνης

Τρίτον, κάντε ένα βήμα πίσω και παρακολουθήστε κάποιον άλλον να περπατά γύρω από το γλυπτό. Κοιτάξτε το πρόσωπό του. Σταματά όταν βλέπει τη Δάφνη να αλλάζει. Όλοι σταματούν. Αυτή η παύση είναι το νόημα. Το έργο φτιάχτηκε για να σταματά τον κόσμο την ίδια στιγμή που σταματούσε τους καλεσμένους του Σιπιόνε το 1625. Το Chiaro αξιοποιεί αυτή την παύση· οι στίχοι του Οβιδίου ακούγονται στο αυτί σας από την ίδια γωνία από την οποία ένας καλεσμένος του 1625 θα άκουγε το λατινικό δίστιχο του Ματέο Μπαρμπερίνι.

Ο Απόλλων και η Δάφνη του 1622 και το πραγματικό χρονολόγιο

Θα διαβάσετε σε πολλά μέρη ότι το γλυπτό του Απόλλωνα και της Δάφνης έγινε το 1622. Δεν έγινε τότε. Η παραγγελία υπογράφηκε τον Αύγουστο του 1622. Ο Μπερνίνι το δούλευε ανάμεσα σε άλλες δουλειές, μεταξύ των οποίων ο Δαβίδ του και η ολοκλήρωση της Αρπαγής της Περσεφόνης, για τα επόμενα τρία χρόνια. Η τελική παράδοση στον Σιπιόνε έγινε το φθινόπωρο του 1625. Ήταν είκοσι τεσσάρων όταν άφησε κάτω την τελευταία σμίλη.

Αυτό το στοιχείο σηκώνει βάρος. Τα φύλλα στο χέρι της Δάφνης, η γέφυρα του μανδύα, η έκφραση στο πρόσωπο του Απόλλωνα τη στιγμή που καταλαβαίνει ότι έχασε, ο φλοιός που σέρνεται πάνω στα πλευρά της. Όλα αυτά τα σκάλισε ένας εικοσιτετράχρονος. Σκεφτείτε κάθε εικοσιτετράχρονο που ξέρετε. Ο Μπερνίνι σε αυτή την ηλικία είχε ήδη φτιάξει αυτό.

Τα φύλλα και πώς επέζησαν

Τα φύλλα είναι η ερώτηση που κάνουν όλοι και που κανείς δεν απαντά πλήρως. Η τεχνική, όσο μπορούμε να την ανασυνθέσουμε, ήταν ένα τοξωτό τρυπάνι και μια σειρά από ολοένα λεπτότερες σμίλες. Το τοξωτό τρυπάνι είναι εργαλείο της Εποχής του Χαλκού. Κινείς το τόξο μπρος πίσω και αυτό περιστρέφει μια μικρή μύτη, που τρίβει την πέτρα σε ελεγχόμενη γωνία. Ο Μπερνίνι χρησιμοποίησε το τοξωτό τρυπάνι για να αδειάσει τα κενά ανάμεσα στις συστάδες των φύλλων, και μετά όλο και λεπτότερες σμίλες για να λεπτύνει τα φύλλα ως τη διαφάνεια. Το τελευταίο στάδιο ήταν λείανση με ελαφρόπετρα και δέρμα. Ένα μόνο λάθος χτύπημα σε αυτό το πάχος και το φύλλο σπάει. Ξεκινάς από την αρχή με νέο φύλλο. Δεν υπάρχει επισκευή. Η λεπτότητα είναι καταγραφή όσων δεν απέτυχαν.

Μια ομάδα συντήρησης εξέτασε το έργο από το 1999 ως το 2002 και κατέγραψε στο μικροσκόπιο κάθε συστάδα από τα φύλλα της Δάφνης του Μπερνίνι. Μερικά έχουν τριχοειδείς ρωγμές. Κανένα δεν χρειάστηκε να αντικατασταθεί. Το ίδιο το μάρμαρο προέρχεται από τα λατομεία της Καρράρας στην Τοσκάνη, τα ίδια λατομεία που χρησιμοποιούσε ο Μιχαήλ Άγγελος, και επιλέχθηκε για την κρυσταλλική του δομή, τόσο λεπτή που δεν σπάει κατά μήκος προβλέψιμων νερών. Η πέτρα συνεργάζεται. Μόνο όμως επειδή ο Μπερνίνι τη διάβασε σωστά.

Η μεταμόρφωση στο πρόσωπο του Απόλλωνα

Και ο Απόλλων μεταμορφώνεται. Όχι σωματικά, αλλά συναισθηματικά. Αν μελετήσετε λεπτομερώς το πρόσωπό του, θα δείτε ότι το στόμα του είναι κλειστό και τα μάτια του ακολουθούν το ίδιο του το χέρι ως το σημείο όπου αγγίζει τη Δάφνη. Παρακολουθεί τη στιγμή να συμβαίνει. Το μέτωπό του δεν είναι θριαμβευτικό. Αρχίζει να ζαρώνει. Ο Μπερνίνι τον έπιασε στο μισό δευτερόλεπτο ανάμεσα στο να την πιάσει και στο να καταλάβει ότι δεν την έχει πιάσει. Έχει πιάσει ένα δέντρο. Αυτή είναι η ανάγνωση που ανταμείβει το έργο. Η καταδίωξη έχει γίνει απώλεια, και το πρόσωπο του κυνηγού δεν έχει τελειώσει ακόμα να το καταλαβαίνει.

Αυτό είδε ένας εικοσιτετράχρονος στην ιστορία. Όχι την καταδίωξη. Τη στιγμή μετά.

Κατακλείδα

Φύλλα που κουδουνίζουν σαν ποτήρι. Ένας μανδύας που τον κρατά ένα θραύσμα πέτρας. Ένας εικοσιτετράχρονος που βρήκε πώς να κάνει το μάρμαρο να ξεχάσει ότι είναι μάρμαρο. Μόνο ένας πλήρης γύρος γύρω από το έργο του αποδίδει δικαιοσύνη.

Πηγές εικόνων