
Η Αρπαγή της Περσεφόνης που σκάλισε ο Μπερνίνι για τον καρδινάλιο Σιπιόνε Μποργκέζε το 1622 έχει μια λεπτομέρεια που οι περισσότεροι προσπερνούν μέχρι να τη δουν, και μετά δεν βλέπουν τίποτα άλλο. Το δεξί χέρι του Πλούτωνα είναι πάνω στον μηρό της Περσεφόνης. Τα δάχτυλά του πιέζουν το δέρμα της. Το δέρμα της υποχωρεί. Μπορείτε να μετρήσετε τέσσερα μικρά βαθουλώματα στη σάρκα της εκεί όπου μπαίνουν οι άκρες των δαχτύλων του, και μια πέμπτη πτυχή πίσω από τον αντίχειρά του. Ο μηρός είναι μάρμαρο. Το χέρι είναι μάρμαρο. Τα βαθουλώματα είναι μάρμαρο. Η απαλότητα είναι ένα ψέμα ειπωμένο τόσο καλά που το μάτι σας αρνείται να το δει.
Ο Τζαν Λορέντζο Μπερνίνι ήταν είκοσι τριών χρονών όταν τελείωσε το έργο. Ήταν η δεύτερη παραγγελία του από τον καρδινάλιο Σιπιόνε, ανάμεσα στο σύμπλεγμα Αινείας και Αγχίσης του 1619 και τον Απόλλωνα και τη Δάφνη που θα ξεκινούσε την ίδια χρονιά. Ο καρδινάλιος τού πλήρωσε τετρακόσια πενήντα σκούδα. Ήταν ευκαιρία.
Γιατί η Αρπαγή της Περσεφόνης του Μπερνίνι συγκλονίζει ακόμα
Η σκηνή προέρχεται από τον Οβίδιο, το πέμπτο βιβλίο των Μεταμορφώσεων. Ο Πλούτωνας, ο θεός του κάτω κόσμου, έχει αποφασίσει ότι θέλει γυναίκα, και η Αφροδίτη έχει στρέψει τον Έρωτα προς το μέρος του. Ο Έρωτας ρίχνει. Ο Πλούτωνας σηκώνει το βλέμμα, βλέπει την Περσεφόνη, την κόρη της Δήμητρας, να μαζεύει λουλούδια σε ένα λιβάδι στη Σικελία, και την αρπάζει. Ζεύει τα μαύρα του άλογα, ανοίγει τη γη και τη σέρνει στον κάτω κόσμο μέσα από το σκισμένο έδαφος. Η μητέρα της η Δήμητρα περνά έξι μήνες ψάχνοντάς τη. Ώσπου να μάθει η Δήμητρα πού βρίσκεται, η Περσεφόνη έχει φάει έξι σπόρους ροδιού, που τη δένουν με τον κάτω κόσμο για έξι μήνες κάθε χρόνο.
Αυτός είναι ο χειμώνας, στη ρωμαϊκή ιστορία. Ο χειμώνας είναι οι μήνες που λείπει η Περσεφόνη.
Ο Μπερνίνι διάλεξε τη στιγμή αμέσως αφότου ο Πλούτωνας την έχει αρπάξει. Εκείνη στριφογυρίζει, προσπαθεί να ξεφύγει. Το αριστερό της χέρι πιέζει το πλάι του προσώπου του, με τα δάχτυλα ανοιχτά πάνω στο μέτωπό του, σπρώχνοντας. Το δεξί της χέρι είναι πεταμένο πίσω, και κλαίει. Ένα μαρμάρινο δάκρυ είναι στο μάγουλό της. Το κεφάλι της είναι γυρισμένο προς τα δεξιά, μακριά του, το στόμα της ανοιχτό σε ένα μικρό στρογγυλό σχήμα. Ο Πλούτωνας τη σηκώνει. Το δεξί του χέρι κρατά τον μηρό της από κάτω. Το αριστερό του χέρι είναι κλειδωμένο γύρω από τη μέση της. Μισογελάει. Έχει μια τεράστια σγουρή γενειάδα, και ο τρικέφαλος Κέρβερος γαβγίζει στα πόδια του.
Όλο αυτό είναι σκαλισμένο από έναν ενιαίο όγκο μαρμάρου Καράρας τεσσάρων τόνων.
Τα δάχτυλα, που είναι όλη η ουσία

Πηγαίνετε στη Galleria Borghese. Περπατήστε ως την αίθουσα τέσσερα. Κάντε τον γύρο του έργου προς τη δεξιά πλευρά, γιατί εκεί βρίσκεται η διάσημη λεπτομέρεια. Σκύψτε ώστε ο μηρός να είναι στο ύψος των ματιών σας. Σταματήστε.
Θα δείτε τέσσερα μαρμάρινα δάχτυλα να βυθίζονται σε έναν μαρμάρινο μηρό, και ο μαρμάρινος μηρός να βαθουλώνει κάτω από αυτά. Δεν υπάρχει τεχνικό προηγούμενο γι’ αυτό στην ιστορία της γλυπτικής. Οι μορφές του Μιχαήλ Αγγέλου έχουν τεντωμένη σάρκα, ορατούς μύες και εξαιρετική ανατομία, αλλά στον Μιχαήλ Άγγελο κανείς δεν αγγίζει κανέναν. Ένα δάχτυλο δεν πιέζει ποτέ το σώμα μιας άλλης μορφής όπως ένα χέρι πιέζει το ζυμάρι. Ο Μπερνίνι το έκανε. Επινόησε το εφέ των δαχτύλων στο μάρμαρο γι’ αυτό το γλυπτό και το τελειοποίησε σε όλη την υπόλοιπη καριέρα του, αλλά εδώ είναι που αρχίζει.
Η μέθοδος είναι η λείανση της πέτρας. Σκαλίζεις το χέρι και τον μηρό ως ενιαίο σύνολο, τα γυαλίζεις μέχρι να ενωθούν χωρίς ραφή, και μετά χρησιμοποιείς όλο και πιο λεπτά λειαντικά, ελαφρόπετρα, τριπολίτιδα, ύφασμα, άχυρο, για να δημιουργήσεις το μαλάκωμα εκεί όπου ο αντίχειρας συναντά το πόδι. Όσο πιο απαλό το γυάλισμα, τόσο περισσότερο σκεδάζεται το φως στην επιφάνεια, και τόσο περισσότερο το μάρμαρο διαβάζεται ως δέρμα. Το ίδιο το χέρι είναι γυαλισμένο με ελαφρώς διαφορετικό φινίρισμα. Το μάτι σας διαβάζει δύο υλικά. Διαβάζει έναν όγκο πέτρας.
Λέγεται ότι ένας γλύπτης που είδε το ολοκληρωμένο έργο του Μπερνίνι πριν φύγει από το εργαστήριο το περιεργάστηκε γύρω γύρω τρεις φορές και μετά ρώτησε πού ήταν η ραφή. Δεν υπάρχει ραφή. Σκύψτε στο ύψος του μηρού με το Chiaro ανοιχτό και η διαδικασία του γυαλίσματος σας περιγράφεται ενώ κοιτάζετε τα βαθουλώματα, που είναι ο μόνος τρόπος να βγάλει νόημα μια τόσο μικρή λεπτομέρεια.
Το γλυπτό του Πλούτωνα και της Περσεφόνης παραγγέλθηκε εν ψυχρώ
Ο παραγγελιοδότης ήταν ο καρδινάλιος Σιπιόνε Μποργκέζε. Ο Σιπιόνε είχε δύο συνήθειες. Παράγγελνε γλυπτά με ρυθμό που θα χρεοκοπούσε οποιονδήποτε ιδιώτη συλλέκτη, και χάριζε πράγματα όταν κάποιος πολιτικά ισχυρότερος έδειχνε ενδιαφέρον. Ένα χρόνο αφότου τελείωσε το γλυπτό, ο Σιπιόνε το χάρισε στον καρδινάλιο Λουντοβίκο Λουντοβίζι, ανιψιό του νέου πάπα Γρηγορίου ΙΕ΄, ως κάτι που οι σύγχρονοί του αποκαλούσαν ξεκάθαρα δωροδοκία. Ο Λουντοβίζι το πήγε στη Βίλα Λουντοβίζι, όπου έμεινε σχεδόν τριακόσια χρόνια. Το ιταλικό κράτος αγόρασε τα έργα τέχνης της βίλας το 1908, και το γλυπτό επέστρεψε στη Galleria Borghese, στην αίθουσα όπου μπορείτε να σταθείτε μπροστά του σήμερα.
Ο Σιπιόνε χάρισε ένα από τα σπουδαιότερα μαρμάρινα γλυπτά του αιώνα. Δεν του κόστισε καν τον Μπερνίνι, γιατί ο Μπερνίνι ήταν ήδη δεσμευμένος για την επόμενη παραγγελία.
Το πρόσωπο της Περσεφόνης, που οι περισσότεροι προσπερνούν

Όλοι κοιτάζουν το χέρι. Ξεχνούν να κοιτάξουν το πρόσωπό της. Κοιτάξτε το πρόσωπό της.
Η Περσεφόνη κλαίει. Υπάρχει ένα μόνο σκαλισμένο δάκρυ στο δεξί της μάγουλο. Σπρώχνει το κεφάλι του Πλούτωνα με το αριστερό της χέρι, και τα δάχτυλά της είναι τόσο ανοιχτά που βλέπετε κάθε άρθρωση. Το στόμα της είναι ένα στρογγυλό σχήμα, παγωμένο τη στιγμή που βγαίνει ένας ήχος. Ο ήχος είναι μάλλον «όχι». Η κραυγή είναι γραμμένη μέσα στην πέτρα.
Αυτό που έκανε ο νεαρός γλύπτης, και κανείς δεν το έκανε το 1622, είναι να δέσει ένα συγκεκριμένο συναίσθημα με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Πριν από αυτόν, οι μυθολογικές μορφές είχαν γενικόλογες εκφράσεις. Ο Οβίδιος είναι γεμάτος γυναίκες που κλαίνε, αλλά το κλάμα συνήθως δηλώνεται με χειρονομίες και στάσεις, όχι με ένα πρόσωπο που μοιάζει πραγματικά με κάποιον που τον αρπάζουν. Ο Μπερνίνι έδωσε στην Περσεφόνη πρόσωπο. Ένα πρόσωπο με στόμα παγωμένο στη μέση μιας κραυγής.
Μπορείτε να ακούσετε το γλυπτό αν σταθείτε αρκετά κοντά. Αυτό είναι το νόημα.
Η Περσεφόνη του Μπερνίνι του 1621 και το λατινικό δίστιχο
Το γλυπτό σκαλίστηκε ανάμεσα στο 1621 και το 1622. Όπως και ο Απόλλωνας και η Δάφνη που ακολούθησε, απέκτησε ένα λατινικό δίστιχο στη βάση, γραμμένο από τον Μαφέο Μπαρμπερίνι, τον μετέπειτα πάπα Ουρβανό Η΄, για να δώσει ηθική κάλυψη σε έναν καρδινάλιο που εξέθετε μια βίαιη παγανιστική σκηνή στη βίλα του. Η επιγραφή λέει, κατά προσέγγιση: «Όποιος κι αν είσαι, που υψώνεις στα μάτια σου μια Περσεφόνη αρπαγμένη από τον Πλούτωνα, δες τη θεά της σοδειάς, τη Δήμητρα, να ακολουθεί θλιμμένη». Είναι ένα ηθικολογικό πλαίσιο για ένα έργο που στην πραγματικότητα αφορά το πώς το μάρμαρο μπορεί να συμπεριφερθεί σαν σάρκα.
Ο Ουρβανός Η΄ θα γινόταν αργότερα ο μεγαλύτερος προστάτης του Μπερνίνι. Παρήγγειλε το κιβώριο στον Άγιο Πέτρο, τον τάφο του Ουρβανού Η΄, την Κρήνη του Τρίτωνα. Το να γράψει λατινικούς στίχους για τη βάση του πρώτου μεγάλου έργου ενός νεαρού γλύπτη ήταν ο τρόπος που ξεκίνησε αυτή η σχέση.
Το άγαλμα της Περσεφόνης του Μπερνίνι και το ζήτημα της κίνησης
Η σύνθεση κινείται σε τρεις άξονες. Το σώμα του Πλούτωνα κινείται προς τα εμπρός, προς τα αριστερά. Η Περσεφόνη στρίβει προς τα πίσω, μακριά του. Ο κορμός της και ο κορμός του στρίβουν σε αντίθετες κατευθύνσεις, κάτι που δημιουργεί τη διαγώνια σπείρα που ανεβαίνει μέσα από το έργο και την ακολουθεί το μάτι σας από τον Κέρβερο στη βάση ως το χέρι της πάνω στο κεφάλι του Πλούτωνα στην κορυφή. Ο Μπερνίνι θα ενσωμάτωνε αυτή την αρχή της figura serpentinata σχεδόν σε κάθε γλυπτό που έφτιαξε στη συνέχεια.
Ενσωμάτωσε επίσης αφηγηματικές οπτικές γωνίες στο έργο. Σταθείτε μπροστά και βλέπετε έναν θριαμβευτή Πλούτωνα να κουβαλά μια γυναίκα που παλεύει. Σταθείτε στα δεξιά και η ιστορία αλλάζει: τα ανοιχτά της δάχτυλα στο μέτωπό του σπρώχνουν, το στόμα της είναι ανοιχτό, η έκφρασή του σκληραίνει. Περπατήστε προς τα αριστερά και το μόνο που βλέπετε είναι η θλίψη της και η παράξενη τρυφερότητα της λαβής του. Κάθε γωνία λέει μια διαφορετική ιστορία. Ο Μπερνίνι ήταν είκοσι τριών χρονών, και είχε ήδη λύσει ένα συνθετικό πρόβλημα που είχε μπλοκάρει τους γλύπτες για δύο αιώνες.
Η τεχνική του μαρμάρου: γυάλισμα και τρυπάνι
Δύο τεχνικά τεχνάσματα κρατούν αυτό το γλυπτό ενωμένο.
Το πρώτο είναι το γυάλισμα, που φτιάχνει την απαλότητα. Το δεύτερο είναι το τρυπάνι. Ο Μπερνίνι χρησιμοποιούσε το τρυπάνι με δοξάρι σε όλα τα σημεία όπου η πέτρα έπρεπε να γίνει μαλλιά, ύφασμα ή γένια. Η γενειάδα του Πλούτωνα είναι περίπου τριάντα εκατοστά δουλειάς με τρυπάνι. Τα μαλλιά του κεφαλιού του είναι αυλακωμένα ένα ένα. Τα τρία κεφάλια του Κέρβερου έχουν αγριεμένα στόματα με δόντια τρυπημένα ένα ένα. Το τρυπάνι είναι αυτό που μετατρέπει το συμπαγές μάρμαρο σε όψη υφής. Πριν από τον Μπερνίνι, οι γλύπτες χρησιμοποιούσαν το τρυπάνι με φειδώ. Εκείνος το έσπρωξε ως το σημείο όπου το έργο μοιάζει πιο τριχωτό και πιο ντυμένο από όσο θα έπρεπε να επιτρέπει το ίδιο του το βάρος.
Εδώ χρησιμοποιεί επίσης τη σκαφτή υποτομή. Το ύφασμα μοιάζει να σηκώνεται από το σώμα, τα δάχτυλα των ποδιών να μην αγγίζουν το έδαφος, τα δάχτυλα των χεριών να αιωρούνται πάνω από το πόδι. Η υποτομή είναι μηχανική. Στα χέρια οποιουδήποτε άλλου θα θρυμματιζόταν. Ο Μπερνίνι διάβαζε τα νερά της πέτρας και τοποθετούσε τις τομές στους άξονες όπου το μάρμαρο μπορούσε να αντέξει.
Τι να προσέξετε μπροστά του
Τέσσερα πράγματα.
Πρώτον, τα δάχτυλα στον μηρό. Σκύψτε χαμηλά. Σταθείτε στα δεξιά. Βρείτε τα βαθουλώματα.
Δεύτερον, το δάκρυ της Περσεφόνης. Το δάκρυ είναι στο δεξί της μάγουλο, σκαλισμένο ως μία μόνο σταγόνα.
Τρίτον, το ανοιχτό αριστερό της χέρι στο πρόσωπο του Πλούτωνα. Δείτε πώς λυγίζουν τα δάχτυλα γύρω από το μέτωπό του. Το μικρό της δάχτυλο είναι σχεδόν αποκομμένο από το κρανίο. Κρέμεται στον αέρα της υποτομής, κρατημένο από ένα χιλιοστό πέτρας.
Τέταρτον, ο Κέρβερος στη βάση. Τρία κεφάλια. Το μεσαίο γρυλίζει, το αριστερό ουρλιάζει, το δεξί γαβγίζει. Κανένα δεν μοιάζει με το άλλο.
Η Περσεφόνη της Galleria Borghese και τι ξεκίνησε
Η Περσεφόνη της Galleria Borghese δεν είναι το πιο διάσημο γλυπτό του Μπερνίνι. Ο Απόλλωνας και η Δάφνη στην επόμενη αίθουσα έχει τα φύλλα· η Έκσταση της Αγίας Τερέζας έχει το δράμα· οι κρήνες στις πλατείες έχουν την κλίμακα. Αυτό όμως το γλυπτό είναι εκεί όπου έλυσε το πρόβλημα που τον έκανε Μπερνίνι. Βρήκε πώς να κάνει έναν μηρό να φαίνεται απαλός, ένα χέρι να φαίνεται βαρύ, ένα δάκρυ να φαίνεται υγρό, και το όνομα ενός εικοσιτριάχρονου να μείνει μέσα στην οικογένεια Μποργκέζε για τετρακόσια χρόνια.
Όλα όσα έκανε μετά από αυτό το έργο είναι χτισμένα πάνω στα βαθουλώματα του μηρού της Περσεφόνης.
Η τελευταία πινελιά
Τέσσερα δάχτυλα που βυθίζονται. Ένα σκαλισμένο δάκρυ. Ένας εικοσιτριάχρονος που κατάλαβε ότι το μάρμαρο μπορεί να μάθει να λέει ψέματα. Αυτό είναι το έργο στην αίθουσα τέσσερα της Galleria Borghese, και τίποτα από όσα σκαλίστηκαν πριν από αυτό δεν είναι ακριβώς το ίδιο μετά.