
Το καλοκαίρι του 1656, σε μια διασκευασμένη αίθουσα υποδοχής στο ισόγειο του παλατιού του Αλκάθαρ στη Μαδρίτη, ο Ντιέγο Βελάσκεθ ζωγράφισε τον εαυτό του να ζωγραφίζει τον βασιλιά και τη βασίλισσά του. Ο βασιλιάς και η βασίλισσα δεν είναι στον πίνακα. Αντανακλώνται, αμυδρά, σε έναν μικρό ορθογώνιο καθρέφτη στον πίσω τοίχο. Στο δωμάτιο βρίσκονται ο Βελάσκεθ μπροστά στο καβαλέτο του, η πεντάχρονη Ινφάντα Μαργαρίτα Τερέζα με ένα φαρδύ ασημορόζ φόρεμα, δύο κυρίες της τιμής των οποίων ο πορτογαλικός τίτλος έδωσε στον πίνακα το όνομά του, meninas, μια νάνα της αυλής που λεγόταν Μαρία Μπαρμπόλα, ένας νάνος ιταλικής καταγωγής, ο Νικολάς Περτουζάτο, που σπρώχνει με το πόδι του ένα μεγάλο μαστίφ που κοιμάται, μια μοναχή με ένδυμα χήρας δίπλα σε έναν ανώνυμο σωματοφύλακα, και στο βάθος του δωματίου, πλαισιωμένος από ένα άνοιγμα πόρτας, ο θαλαμηπόλος της βασίλισσας Χοσέ Νιέτο, σταματημένος σε ένα σκαλί με το ένα χέρι στην κουρτίνα. Για τι πράγμα μιλά ο πίνακας Las Meninas; Για τη στιγμή που ένας ζωγράφος σήκωσε το βλέμμα από τον καμβά του, είδε τον βασιλιά και τη βασίλισσα της Ισπανίας να μπαίνουν στο δωμάτιο πίσω του, και αποφάσισε να ζωγραφίσει όλους όσοι ήταν στο δωμάτιο εκτός από εκείνους.
Είναι ένας πίνακας ύψους τριών μέτρων και πλάτους δυόμισι μέτρων και τριών τετάρτων, και από κοντά σας σταματά επειδή το δάπεδο του πίνακα συνεχίζει περίπου το δάπεδο της αίθουσας. Σταθείτε στη σωστή απόσταση στην Αίθουσα 12 του Πράδο και δεν κοιτάζετε πια τη σκηνή. Είστε μέσα της. Η Ινφάντα είναι στο ύψος των ματιών σας. Ο Βελάσκεθ κοιτάζει πέρα από εσάς, στον καθρέφτη του πίσω τοίχου, δηλαδή στον βασιλιά και τη βασίλισσα, δηλαδή σε εσάς. Ολόκληρος ο πίνακας είναι μια ερώτηση για το ποιος στέκεται πού.
Δύο βασιλικά πορτρέτα και ένα εργαστήριο εν λειτουργία
Για να καταλάβετε γιατί ο Βελάσκεθ έστησε αυτό το τέχνασμα, πρέπει να ξέρετε τι είδους δωμάτιο βλέπετε. Ο χώρος είναι το cuarto del Príncipe, η σουίτα που ανήκε στον πρωτότοκο γιο του βασιλιά πριν πεθάνει το αγόρι το 1646. Μετά τον θάνατο του πρίγκιπα, τα δωμάτια δόθηκαν στον Βελάσκεθ ως εργαστήριο, κάτι εξαιρετικό για ζωγράφο της αυλής: ο χώρος εργασίας στο Αλκάθαρ ήταν συνήθως ένα κομμάτι διαδρόμου. Ο Βελάσκεθ ήταν στη μισθοδοσία της ισπανικής αυλής από το 1623, όταν, είκοσι τεσσάρων χρονών, ανέβηκε από τη Σεβίλλη χάρη σε ένα μόνο πορτρέτο του βασιλιά Φιλίππου Δ΄ σε μαύρο φόντο και δεν γύρισε ποτέ πίσω. Το 1656 ήταν πενήντα επτά χρονών, ευγενής του βασιλικού κοιτώνα, αρχιθαλαμηπόλος του βασιλικού οίκου, υποψήφιος για τον τίτλο του ιππότη του Τάγματος του Σαντιάγο, που θα έπαιρνε τελικά δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του.
Ο καμβάς μέσα στον πίνακα, ο τεράστιος τεντωμένος καμβάς πίσω από τον οποίο στέκεται ο Βελάσκεθ, έχει το ίδιο μέγεθος με τον ίδιο τον πίνακα Las Meninas. Δεν βλέπουμε τι ζωγραφίζει πάνω του. Προς εμάς είναι στραμμένη η πίσω πλευρά του καμβά. Ο καθρέφτης όμως μας λέει τι βλέπει εκείνος. Στον καθρέφτη, λίγο θολά και μικρά, φαίνονται τα κεφάλια και οι ώμοι του βασιλιά Φιλίππου Δ΄ και της βασίλισσας Μαριάνας της Αυστρίας, που στέκονται περίπου εκεί όπου στέκεται ο θεατής. Ο κρυμμένος καμβάς, λοιπόν, είναι το διπλό τους πορτρέτο. Ο Βελάσκεθ ζωγράφισε τη στιγμή στη μέση της δουλειάς πάνω σε ένα πορτρέτο που δεν βλέπουμε, με τα πρόσωπα που ποζάρουν στη θέση που καταλαμβάνουμε τώρα εμείς.
Ο λόγος που αυτό δεν είναι ταχυδακτυλουργικό κόλπο είναι όσα κάνει στις μορφές. Η Ινφάντα, οι κυρίες της, οι νάνοι, ο σκύλος, ο θαλαμηπόλος στη σκάλα δεν ποζάρουν για εμάς. Είναι η συντροφιά του ζωγράφου, παγωμένοι μέσα στη μικρή αναστάτωση που προκαλεί ένα βασιλόπουλο όταν επισκέπτεται τον ζωγράφο του πατέρα του ενώ δουλεύει. Η κυρία στα αριστερά, η Μαρία Αγουστίνα Σαρμιέντο, σκύβει για να προσφέρει στη Μαργαρίτα ένα μικρό κόκκινο πήλινο δοχείο, ένα búcaro, γεμάτο αρωματισμένο νερό. Τον αρωματισμένο πηλό τον έτρωγαν οι κυρίες της ισπανικής αυλής για να αποκτήσει το δέρμα τους έναν χλωμό, ματ τόνο, μια συνήθεια για την οποία οι γιατροί της εποχής προειδοποιούσαν συνεχώς. Η κυρία στα δεξιά, η Ισαβέλ ντε Βελάσκο, κάνει υπόκλιση επειδή ο βασιλιάς και η βασίλισσα μόλις μπήκαν. Ο θαλαμηπόλος στην πίσω σκάλα έχει σταματήσει στη μέση του βήματος για τον ίδιο λόγο. Όλοι στο δωμάτιο εκτός από τον ζωγράφο αντιδρούν στην είσοδο που κατοικούμε εμείς.
Η διαμάχη για τον καθρέφτη
Οι ιστορικοί της τέχνης διαφωνούν εδώ και τριακόσια χρόνια για το αν ο καθρέφτης αντανακλά τον βασιλιά και τη βασίλισσα καθώς στέκονται στη θέση μας ή αν αντανακλά όσα υπάρχουν στον αθέατο καμβά. Οι δύο αναγνώσεις δίνουν στον πίνακα διαφορετική φυσική. Αν ο καθρέφτης αντανακλά το δωμάτιο, οι βασιλείς είναι παρόντες και η εικόνα είναι ένα στιγμιότυπο. Αν ο καθρέφτης αντανακλά τον καμβά, οι βασιλείς δεν είναι καθόλου στο δωμάτιο και ολόκληρη η σύνθεση είναι ένας στοχασμός πάνω στην ίδια την αναπαράσταση: ο Αμερικανός ιστορικός της τέχνης Τζόναθαν Μπράουν διατύπωσε την ισχυρότερη εκδοχή αυτού του επιχειρήματος στο βιβλίο του για τον Βελάσκεθ το 1986. Τα τεχνικά στοιχεία, ανάμεσά τους η γωνία του καθρέφτη και η γεωμετρία του τοίχου πίσω από τον Βελάσκεθ, ευνοούν κυρίως την πρώτη ανάγνωση. Ο βασιλιάς και η βασίλισσα στέκονται εκεί όπου στέκεστε εσείς, ο ζωγράφος τους κοιτάζει, και ο καθρέφτης τους πιάνει καθώς εσείς παίρνετε τη θέση τους.

Αυτή είναι η στιγμή του «περίμενε, αλήθεια;» στον πίνακα. Ο ισχυρότερος άντρας της Ευρώπης και η βασίλισσά του έχουν μικρύνει σε μια αντανάκλαση δέκα εκατοστών σε έναν καθρέφτη του πίσω τοίχου, και ο ζωγράφος, δεσμευμένος από το πρωτόκολλο της αυλής να μην τους κοιτάζει ποτέ κατευθείαν ενώ τους ζωγραφίζει, χρησιμοποίησε τους κανόνες του δικού του επαγγέλματος για να βάλει τον εαυτό του μπροστά και εκείνους πίσω. Η ιεραρχία του δωματίου, όπως τη διαβάζετε από αριστερά προς τα δεξιά, είναι: ζωγράφος, πριγκίπισσα, κυρίες, νάνοι, σκύλος, θαλαμηπόλος, βασιλιάς. Ο βασιλιάς είναι η τελευταία μορφή που εντοπίζετε. Ο Ισπανός ζωγράφος και συγγραφέας για την τέχνη Αντόνιο Παλομίνο, που πήρε συνεντεύξεις από ανθρώπους που είχαν γνωρίσει τον Βελάσκεθ και έγραψε την πρώτη του βιογραφία το 1724, ονόμασε τον πίνακα «τη θεολογία της ζωγραφικής». Αυτό είναι περίπου σωστό. Το επιχείρημα είναι ότι ο ζωγράφος, κοιτάζοντας, κάνει κάτι θεολογικό. Φτιάχνει το ορατό.
Η Ινφάντα που κρατούσε το δωμάτιο ενωμένο
Το παιδί στο γεωμετρικό κέντρο του καμβά είναι η Μαργαρίτα Τερέζα, γεννημένη στις 12 Ιουλίου 1651, κόρη του Φιλίππου Δ΄ και της Μαριάνας της Αυστρίας. Είναι πέντε χρονών. Ο Βελάσκεθ τη ζωγράφιζε από τα δύο της, σε μια σειρά πορτρέτων που στέλνονταν κάθε δύο χρόνια στον θείο και μελλοντικό σύζυγό της, τον Λεοπόλδο Α΄ της Αυστρίας, στη Βιέννη, ώστε ο αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας να βλέπει τη νύφη του να μεγαλώνει. Η Μαργαρίτα με το μπλε φόρεμα στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης της Βιέννης, ζωγραφισμένη γύρω στο 1659, είναι η πιο διάσημη από αυτές τις ενημερώσεις. Στον πίνακα Las Meninas φορά ένα πιο άκαμπτο ασημορόζ guardainfante, τη φαρδιά φούστα με στεφάνια που έδινε στις Ισπανίδες πριγκίπισσες τη χαρακτηριστική τους σιλουέτα, με τα ξανθά μαλλιά χτενισμένα ίσια στα πλάγια και το πρόσωπο φωτισμένο από ένα παράθυρο που δεν βλέπουμε. Θα παντρευόταν τον Λεοπόλδο το 1666, δεκαπέντε χρονών, και θα πέθαινε έξι χρόνια αργότερα, είκοσι ενός, μετά από τέσσερις εγκυμοσύνες και μία μόνο κόρη που επέζησε. Η μελαγχολία του πίνακα είναι εν μέρει αναδρομική. Ξέρουμε πόσο σύντομη θα ήταν η ζωή του κοριτσιού στο κέντρο.

Οι δύο νάνοι του πίνακα δεν είναι διακοσμητικοί. Η Μαρία Μπαρμπόλα ήταν υπηρέτρια της αυλής των Αψβούργων με αξιοσέβαστη θέση, που κρατήθηκε ως συντροφιά της Ινφάντας, και ο Νικολάς Περτουζάτο ήταν ένα μικρό Ιταλόπουλο περίπου δέκα χρονών, που αργότερα ψήλωσε κανονικά και ολοκλήρωσε την καριέρα του ως αρχιοικονόμος της αυστριακής αυλής. Ο Βελάσκεθ είχε ζωγραφίσει νάνους και χωριστά, πέντε από αυτά τα ολόσωμα πορτρέτα σώζονται, σε συνθέσεις που τους έδιναν την ίδια σοβαρότητα που έδινε και στα βασιλικά πρόσωπα. Στον πίνακα Las Meninas, η Μπαρμπόλα κοιτάζει κατευθείαν τον θεατή με την πιο ήρεμη έκφραση του πίνακα. Είναι το δεύτερο πρόσωπο στο δωμάτιο που σας δίνει σημασία. Το πρώτο είναι ο ίδιος ο ζωγράφος.
Μια λεπτομέρεια που αντιστρατεύεται κάθε ανάγνωση του πίνακα ως κόλπου: ο σκύλος. Το μαστίφ που είναι ξαπλωμένο στο πρώτο πλάνο δεν είναι βαλσαμωμένο σκηνικό αντικείμενο. Αναπνέει, κοιμάται, ζωγραφισμένο με μια ακρίβεια στο τρίχωμα και στο βάρος που δεν μπορεί να προσποιηθεί κανείς. Ο Βελάσκεθ έχει φορτώσει το δάπεδο του πίνακά του με περίπου σαράντα κιλά κοιμισμένου σκύλου, και ο σκύλος είναι αυτός που σας λέει ότι ο ζωγράφος δεν αστειεύεται. Αυτό είναι ένα πραγματικό δωμάτιο με πραγματικούς ανθρώπους ένα πραγματικό απόγευμα του 1656.
Τι ζωγράφιζε πάνω στον εαυτό του
Ο κόκκινος σταυρός στο στήθος του Βελάσκεθ, ο σταυρός του Τάγματος του Σαντιάγο, είναι το κομμάτι του πίνακα που πιο καθαρά προστέθηκε αργότερα. Ο βασιλιάς έκανε τον Βελάσκεθ ιππότη του Σαντιάγο τον Νοέμβριο του 1659, τρία χρόνια αφότου τελείωσε ο πίνακας, και ο ζωγράφος πέθανε τον Αύγουστο του 1660. Ο σταυρός προστέθηκε είτε από τον Βελάσκεθ τους τελευταίους μήνες της ζωής του είτε, σύμφωνα με τη βιογραφία του Παλομίνο του 1724, από τον ίδιο τον Φίλιππο Δ΄ μετά τον θάνατο του Βελάσκεθ, με το δικό του χέρι. Οι ακτινογραφίες στο Πράδο επιβεβαίωσαν ότι ο σταυρός ζωγραφίστηκε πάνω στο ήδη στεγνό γιλέκο, αλλά δεν μπορούν να πουν ποιο χέρι κρατούσε το πινέλο. Όπως και να έχει, ο σταυρός είναι μια μεταθανάτια διόρθωση. Ο Βελάσκεθ ήθελε να τον θυμούνται ως ιππότη, όχι μόνο ως ζωγράφο, και ο βασιλιάς ολοκλήρωσε τον πίνακα ανυψώνοντάς τον.
Η ιστορία του πώς βρέθηκε εκεί αυτός ο σταυρός είναι η ιστορία ολόκληρης της καριέρας του Βελάσκεθ. Οι Ισπανοί ζωγράφοι της αυλής ήταν τυπικά τεχνίτες: ανήκαν στην ίδια συντεχνία με τους χρυσωτές που έβαφαν ρόδες αμαξών και τους τεχνίτες που ζωγράφιζαν εικόνες ευλάβειας για ενοριακά παρεκκλήσια. Ο Βελάσκεθ πέρασε τριάντα χρόνια πιέζοντας μέσα από την αυλή του βασιλιά να αναγνωριστεί ως ευγενής, που σήμαινε να αναγνωριστεί ως κύριος που δεν δούλευε με τα χέρια του επί πληρωμή. Για να μπει στο Τάγμα του Σαντιάγο έπρεπε να αποδείξει τέσσερις γενιές ευγενούς αίματος και από τις δύο πλευρές, χωρίς Εβραίους ή Μαυριτανούς προγόνους, χωρίς καταδικασμένους εγκληματίες και χωρίς κανέναν στην οικογένειά του που να είχε ασκήσει ποτέ «ταπεινό επάγγελμα», στο οποίο συγκαταλεγόταν και η ζωγραφική για χρήματα. Οι ανακριτές κάλεσαν εκατόν σαράντα οκτώ μάρτυρες και κατέληξαν ότι ο Βελάσκεθ είχε δεχτεί περιστασιακά παραγγελίες, κάτι που θα τον απέκλειε. Ο βασιλιάς τον έβαλε παρ’ όλα αυτά, με παπική άφεση. Ο σταυρός στο στήθος του στον πίνακα Las Meninas είναι η απάντηση σε ένα γραφειοκρατικό ζήτημα της αυλής που του πήρε τρεις δεκαετίες να κερδίσει.
Το δωμάτιο όπου μπορείτε ακόμα να σταθείτε
Το δωμάτιο όπου ζωγραφίστηκε ο πίνακας Las Meninas δεν υπάρχει πια. Το παλιό Αλκάθαρ κάηκε ολοσχερώς την παραμονή των Χριστουγέννων του 1734, σε μια πυρκαγιά που κατέστρεψε περίπου πεντακόσιους πίνακες της ισπανικής βασιλικής συλλογής, ανάμεσά τους τα περισσότερα πορτρέτα του βασιλιά από τον Βελάσκεθ. Ο πίνακας Las Meninas σώθηκε επειδή τον πέταξαν από ένα παράθυρο. Σύμφωνα με την καταγραφή των ζημιών, ο καμβάς βρέθηκε στο χιόνι με ένα σκίσιμο που ξεκινούσε από την κάτω δεξιά γωνία και έφτανε ως το δεξί μάγουλο της Ινφάντας, και ένα εργαστήριο της βασιλικής αυλής τον επισκεύασε εκείνον τον χειμώνα. Η επισκευή είναι ορατή αν κοιτάξετε τη δεξιά άκρη του πίνακα με πλάγιο φως. Στέκοντας μπροστά στον πίνακα στο Πράδο, κοιτάζετε έναν επιζώντα.
Το Πράδο μεταφέρθηκε στο νεοκλασικό κτίριο του Χουάν ντε Βιγιανουέβα το 1819, έξι χρόνια αφότου τα στρατεύματα του Ναπολέοντα έφυγαν από τη Μαδρίτη, και ο πίνακας Las Meninas βρίσκεται εκεί από τότε. Κρέμεται στην Αίθουσα 12 του κτιρίου Βιγιανουέβα, σε μια αίθουσα της οποίας ο φωτισμός και οι αναλογίες επιλέχθηκαν ειδικά ώστε να ταιριάζουν με το αρχικό δωμάτιο. Το Chiaro σας διαβάζει τη διαμάχη για τον καθρέφτη, τον σκύλο και τον σταυρό του Σαντιάγο μπροστά στον ίδιο τον πίνακα, ώστε οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες που πρέπει να δείτε, το búcaro στο χέρι της Μαρίας Σαρμιέντο, το μπάλωμα κοντά στο μάγουλο της Ινφάντας, η παύση του θαλαμηπόλου στο πίσω σκαλί, να σας υποδεικνύονται ενώ στέκεστε στο μόνο σημείο όπου έχουν νόημα.

Οι πενήντα οκτώ εκδοχές του Πικάσο
Τον Αύγουστο του 1957, ο Πάμπλο Πικάσο, εβδομήντα πέντε χρονών τότε, κλείστηκε σε ένα εργαστήριο στον τρίτο όροφο της βίλας του La Californie πάνω από τις Κάννες και άρχισε να ζωγραφίζει τον πίνακα Las Meninas. Τον ζωγράφισε πενήντα οκτώ φορές. Η σειρά του πήρε τέσσερις μήνες. Ξαναζωγράφισε ολόκληρη τη σύνθεση, την Ινφάντα μόνη της, τον θαλαμηπόλο στην πόρτα, τον σκύλο, τις κυρίες, τον ζωγράφο μπροστά στο καβαλέτο. Κάποιες εκδοχές είναι σε αποχρώσεις του γκρι, κάποιες σε κραυγαλέα πορτοκαλί και όξινα κίτρινα, κάποιες σπάνε τις μορφές στα κυβιστικά επίπεδα που ο Πικάσο δεν είχε χρησιμοποιήσει σοβαρά εδώ και τριάντα χρόνια. Ολόκληρη η σειρά βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Πικάσο της Βαρκελώνης: ο Πικάσο τη δώρισε ως ενιαίο σύνολο το 1968, με έναν μόνο όρο, να μη χωριστούν ποτέ τα έργα. Είπε στον βιογράφο του Ρόλαντ Πένροουζ ότι προσπαθούσε «να ξανασυνθέσω τον Βελάσκεθ με το δικό μου μάτι». Ένας κριτικός του δέκατου ένατου αιώνα είχε πει στον νεαρό Πικάσο ότι η αντιγραφή των παλαιών δασκάλων ήταν ο μόνος τρόπος να μάθει κανείς ζωγραφική. Πενήντα χρόνια αργότερα αντέγραψε τον Βελάσκεθ. Η σύγκριση του Las Meninas του Βελάσκεθ με του Πικάσο είναι ο ευκολότερος τρόπος να δείτε ότι ο Πικάσο, στα τελευταία του χρόνια, ήξερε ακριβώς τι είχε κάνει ο Βελάσκεθ το 1656 και ένιωθε ότι έπρεπε να του απαντήσει.
Η απάντηση έχει ενδιαφέρον λόγω όσων κράτησε ο Πικάσο. Σε καθεμία από τις πενήντα οκτώ εκδοχές, η γεωμετρία του δωματίου είναι η ίδια. Ο καθρέφτης είναι στον πίσω τοίχο. Ο θαλαμηπόλος στέκεται στην πόρτα. Ο ζωγράφος και η Ινφάντα κρατούν τις θέσεις τους. Ο Πικάσο ανακάτεψε τους ανθρώπους, την παλέτα και τον φωτισμό, αλλά κράτησε την αρχιτεκτονική, γιατί η αρχιτεκτονική είναι το επιχείρημα. Δεν μπορείτε να διασκευάσετε τον πίνακα Las Meninas χωρίς να σεβαστείτε τις γραμμές της προοπτικής που συναντιούνται στο λύγισμα του αγκώνα του θαλαμηπόλου στην πίσω σκάλα, που είναι το σημείο φυγής του δωματίου και το μάτι ολόκληρης της σύνθεσης.
Τι να προσέξετε
Σταθείτε στο απέναντι άκρο της αίθουσας, περίπου έξι μέτρα πίσω. Το δάπεδο του πίνακα θα πρέπει να μοιάζει να συνεχίζει το δάπεδο κάτω από τα παπούτσια σας. Βρείτε τα μάτια του ζωγράφου. Σας κοιτάζει. Βρείτε τον μικρό καθρέφτη. Ο βασιλιάς και η βασίλισσα σας κοιτάζουν. Τώρα βρείτε τον θαλαμηπόλο στην πίσω σκάλα: έχει σταματήσει στην κουρτίνα επειδή μπορεί κι αυτός να σας δει. Υπάρχουν τρία ζευγάρια μάτια στο δωμάτιο που σας βλέπουν, συν τη νάνα Μαρία Μπαρμπόλα, που κάνει τέσσερα. Οι περισσότεροι πίνακες έχουν ένα ή κανένα. Πλησιάστε. Η Ινφάντα μεγαλώνει. Ο καθρέφτης μικραίνει. Ο σκύλος κρατά το ίδιο βάρος. Κοιτάξτε το δεξί χέρι του Βελάσκεθ στο πινέλο. Το πινέλο είναι φορτωμένο με χρώμα, αλλά δεν έχει ακουμπήσει ακόμα τον καμβά. Δεν έχει ζωγραφίσει ακόμα τον πίνακά του. Ετοιμάζεται να το κάνει.
Αυτό κάνει ο ζωγράφος στον πίνακα Las Meninas. Σας δείχνει μια στιγμή που δεν έχει συμβεί ακόμα. Το πορτρέτο του βασιλιά και της βασίλισσας, αυτό που έχει την πλάτη του γυρισμένη προς εσάς πάνω στο καβαλέτο, θα φτιαχτεί αυτό το απόγευμα από αυτό το χέρι, και σε τρία χρόνια ο ζωγράφος θα γίνει ιππότης του Σαντιάγο χάρη σε πίνακες σαν αυτόν που ετοιμάζεται να αρχίσει. Ο πίνακας που κοιτάζουμε υπάρχει επειδή ο πίνακας που εκείνος ετοιμάζεται να αρχίσει χρειαζόταν έναν μάρτυρα. Ο Βελάσκεθ είναι ο μάρτυρας, και το ίδιο είμαστε κι εμείς.