
Γύρω στο 1500, ένας ζωγράφος στην ολλανδική πόλη Σ’ Χέρτογκενμπος έφτιαξε μια ξύλινη αρθρωτή εικόνα αγίας τράπεζας με ύψος περίπου δύο μέτρα και πλάτος σχεδόν τέσσερα όταν είναι ανοιχτή, και τη γέμισε με εκατοντάδες γυμνούς ανθρώπους, γιγάντιες φράουλες, διάφανες φούσκες, έναν άνδρα με ένα λουλούδι μπηγμένο στα οπίσθιά του, μια κουκουβάγια, έναν άνδρα που φορά ένα τσόφλι αυγού και του οποίου ο κορμός είναι μια κούφια ταβέρνα με ανθρώπους που πίνουν μέσα, και ένα ζευγάρι αυτιά στο μέγεθος σπιτιού διαπερασμένα από ένα μαχαίρι. Κρέμεται στην Αίθουσα 56A του Πράδο στη Μαδρίτη, πίσω από τζάμι, και εδώ και πεντακόσια χρόνια μπερδεύει όποιον τον κοιτάζει. Τι πραγματεύεται ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων; Κανείς δεν ξέρει. Δεν είναι σχήμα λόγου. Δεν σώζεται κανένα έγγραφο από την εποχή του Μπος που να τον εξηγεί, κανένα συμβόλαιο, κανένα γράμμα, καμία καταγραφή του ποιος τον παρήγγειλε, και κάθε ερμηνεία από τότε είναι μια εικασία ντυμένη με επιστημοσύνη.
Είναι ο πιο διάσημος άλυτος πίνακας στον κόσμο, και ο λόγος να σταθείτε μπροστά του δεν είναι για να σας πουν την απάντηση, αλλά για να δείτε πόση επινοητικότητα χώρεσε ένας άνθρωπος σε ένα μόνο αντικείμενο. Ο ζωγράφος υπέγραφε τα έργα του Jheronimus Bosch, από το όνομα της πόλης του, αν και γεννήθηκε Jheronimus van Aken. Σχεδόν ποτέ δεν χρονολογούσε τίποτα, δεν κράτησε κανένα ημερολόγιο εργαστηρίου που να σώζεται, και άφησε ένα έργο τόσο ανόμοιο με οτιδήποτε πριν ή μετά από αυτό που, από αυτή την απόσταση, μοιάζει με άνθρωπο που έλαβε ένα μήνυμα που δεν έλαβε κανείς άλλος.
Ένας πίνακας που ανοίγει
Ο Κήπος είναι τρίπτυχο, δηλαδή έχει ένα κεντρικό φύλλο και δύο αρθρωτά πλαϊνά φύλλα που κλείνουν από πάνω του σαν πόρτες ντουλαπιού. Ήταν η συνηθισμένη μορφή μιας εικόνας αγίας τράπεζας, ενός λατρευτικού αντικειμένου που στεκόταν πάνω ή πίσω από την αγία τράπεζα, ανοιχτό στις γιορτές και κλειστό τον υπόλοιπο καιρό. Ο Μπος πήρε την πιο ιερή μορφή της χριστιανικής ζωγραφικής και τη γέμισε με το λιγότερο ιερό περιεχόμενο που μπορεί να φανταστεί κανείς, και αυτή είναι η πρώτη από τις πολλές προκλήσεις του πίνακα. Όταν στέκεστε μπροστά του στο Πράδο τον βλέπετε ανοιχτό, και τα τρία φύλλα μαζί, αλλά φτιάχτηκε για να βιώνεται σε δύο καταστάσεις, και η κλειστή κατάσταση είναι εκεί όπου αρχίζει η ιστορία.

Κλειστές, οι εξωτερικές όψεις των δύο φύλλων ενώνονται σε μία εικόνα: την επίπεδη γη την τρίτη μέρα της Δημιουργίας, πριν φτιαχτούν ο ήλιος και η σελήνη, πριν από τα ζώα, πριν από τους ανθρώπους, αποδοσμένη σε grisaille, ένα σχεδόν μονόχρωμο γκριζοπράσινο. Ολόκληρος ο κόσμος αιωρείται μέσα σε μια διάφανη κρυστάλλινη σφαίρα, σαν δείγμα μέσα σε γυαλί, και στην πάνω αριστερή γωνία μια μικροσκοπική μορφή του Θεού Πατέρα κάθεται με ένα βιβλίο και παρακολουθεί. Μια επιγραφή στα λατινικά απλώνεται στο πάνω μέρος: «Διότι αυτός είπε, και έγιναν· αυτός προσέταξε, και εκτίσθησαν». Έτσι ο πίνακας αρχίζει με αυστηρότητα και σιωπή, ο ψυχρός γκρίζος πλανήτης κάτω από το βλέμμα του Θεού. Ύστερα ανοίγετε τις πόρτες, και το χρώμα και το χάος ξεχύνονται, και το ερώτημα του πώς φτάσαμε από εκείνη την ήσυχη σφαίρα σε αυτό το καρναβάλι είναι όλο το δράμα του αντικειμένου.
Αριστερό φύλλο: ο παράδεισος, με μια προειδοποίηση ήδη μέσα του
Το αριστερό φύλλο είναι η Εδέμ. Ο Θεός, εδώ μια νεανική μορφή που μοιάζει με τον Χριστό, παρουσιάζει την Εύα σε έναν νεοδημιουργημένο Αδάμ σε ένα πράσινο τοπίο με ένα παράξενο ροζ σιντριβάνι στο κέντρο, την Πηγή της Ζωής. Με την πρώτη ματιά είναι ο παράδεισος. Κοιτάξτε πιο προσεκτικά και ήδη κάτι πηγαίνει στραβά. Η λίμνη γύρω από το σιντριβάνι βρίθει από τους πρώτους προγόνους του χάους που έρχεται, μια γάτα απομακρύνεται με ένα νεκρό ποντίκι στο στόμα, ένα λιοντάρι κατασπαράζει ένα ελάφι, ένα πουλί με τρία κεφάλια περπατά στο νερό, και παράξενα υβριδικά πλάσματα σέρνονται έξω από τη σκοτεινή λίμνη στο κάτω μέρος. Η Εδέμ του Μπος δεν είναι ένας καθαρός παράδεισος πριν από την πτώση. Είναι ένας κήπος όπου η θήρευση και το τερατώδες είναι ήδη παρόντα, σαν η διαφθορά να ήταν ενσωματωμένη στη δημιουργία από την αρχή.

Αυτή είναι η λεπτομέρεια που σας προειδοποιεί να μην εμπιστευτείτε την προφανή ανάγνωση. Αν το αριστερό φύλλο είναι η αθωότητα, γιατί είναι γεμάτο φόνους και τέρατα; Ο Μπος αρνείται να σας δώσει το καθαρό ηθικό τόξο, παράδεισος, μετά αμαρτία, μετά τιμωρία, που υπόσχεται η μορφή του τριπτύχου. Η πτώση υπονοείται ήδη μέσα στον κήπο, που σημαίνει ότι το κεντρικό φύλλο δεν είναι τόσο μια απομάκρυνση από την Εδέμ όσο η λογική της συνέχεια.
Κεντρικό φύλλο: το κομμάτι για το οποίο έρχονται όλοι
Το μεσαίο φύλλο είναι το μεγαλύτερο και αυτό που έδωσε στον πίνακα το όνομά του: ένα πλατύ πράσινο πάρκο που βρίθει από εκατοντάδες μικρές χλωμές γυμνές μορφές που κάνουν πράγματα δύσκολο να κατηγοριοποιηθούν. Καβαλούν μια κυκλική παρέλαση ζώων, ελάφια, κατσίκες, άλογα, έναν μονόκερο, γύρω από μια κεντρική λίμνη με γυναίκες που λούζονται. Σκαρφαλώνουν μέσα και έξω από γιγάντια φρούτα. Μαζεύονται γύρω από τεράστια μούρα και πουλιά πολλές φορές μεγαλύτερα από άνθρωπο, ένας άνδρας ταΐζει μια φράουλα σε έναν σύντροφό του, ζευγάρια σφραγισμένα μέσα σε διάφανες φούσκες και σε όστρακα μυδιών, κάποιος κάνει κατακόρυφο με λουλούδια να ανθίζουν από το σώμα του. Δεν υπάρχει βία εδώ ούτε ρούχα, και, το πιο κρίσιμο, ούτε παιδιά, ούτε ηλικιωμένοι, ούτε δουλειά, ούτε συνέπειες. Είναι μια ατελείωτη ερωτική παιδική χαρά που κατοικείται αποκλειστικά από νεαρούς ενήλικες, παγωμένους στην κορύφωση της ηδονής, χωρίς τίποτα πριν και τίποτα μετά.

Για τέσσερις αιώνες η καθιερωμένη ανάγνωση ήταν ότι πρόκειται για προειδοποίηση, μια ωμή εικόνα της αμαρτίας της λαγνείας που προοριζόταν να τρομάξει τον θεατή και να τον στρέψει στην αρετή, με τις φράουλες και τις φούσκες ως σύμβολα του πόσο η ηδονή είναι γλυκιά, εύθραυστη και χάνεται σε μια στιγμή. Υπάρχει μια παράδοση ότι η φράουλα θεωρούνταν ο καρπός της φευγαλέας απόλαυσης, και καταγράφεται ότι σύγχρονοι του Μπος, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, αποκαλούσαν το έργο ο πίνακας με τις φράουλες. Μια μειοψηφία μελετητών όμως έχει υποστηρίξει το αντίθετο: ότι δεν πρόκειται καθόλου για καταδίκη αλλά για ένα όραμα ενός χαμένου ή εναλλακτικού παραδείσου, μια εικόνα αθώας σεξουαλικότητας πριν από την ντροπή, ζωγραφισμένη από έναν άνθρωπο του οποίου οι θρησκευτικές απόψεις ίσως ήταν λιγότερο ορθόδοξες από της Εκκλησίας γύρω του. Η τίμια θέση είναι ότι ο πίνακας δεν θα λυθεί. Αιωρείται ανάμεσα στον εορτασμό και την προειδοποίηση, και ο Μπος τον έφτιαξε για να αιωρείται.
Δεξί φύλλο: η κόλαση, και ο άνθρωπος που την άκουσε να έρχεται
Μετά φτάνετε στο δεξί φύλλο, και η θερμοκρασία πέφτει. Αυτή είναι η κόλαση, και είναι το πιο σκοτεινό και πρωτότυπο όραμα της καταδίκης στη δυτική τέχνη, ένα μαύρο νυχτερινό τοπίο φωτισμένο από μια πόλη που καίγεται στο βάθος, όπου οι αμαρτωλοί του κεντρικού φύλλου βασανίζονται τώρα από τα όργανα των ίδιων τους των απολαύσεων. Ο τζόγος γίνεται μαρτύριο, ένας άνδρας είναι σταυρωμένος πάνω σε μια άρπα, μια χορωδία κολασμένων τραγουδά από μια παρτιτούρα χαραγμένη πάνω σε γυμνά οπίσθια, αυτιά στο μέγεθος πόρτας κυλούν μπροστά συνθλίβοντας ανθρώπους, διαπερασμένα από ένα μακρύ μαχαίρι. Στο κέντρο βρίσκεται ο λεγόμενος Άνθρωπος-Δέντρο, ένα σώμα από σπασμένο τσόφλι αυγού πάνω σε πόδια από σάπιους κορμούς δέντρων, με τον κούφιο κορμό του να είναι ταβέρνα και το πρόσωπό του να γυρίζει πίσω προς τον θεατή με μια έκφραση κουρασμένης αναγνώρισης. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι αυτό το πρόσωπο είναι αυτοπροσωπογραφία του Μπος, ο ζωγράφος που βάζει τον εαυτό του στην καρδιά της δικής του κόλασης.

Η μεγαλοφυΐα της κόλασης του Μπος είναι ότι είναι συγκεκριμένη. Οι τυπικές μεσαιωνικές κολάσεις είναι κόκκινες και γεμάτες με τυπικές φλόγες και τρίαινες. Η κόλαση του Μπος είναι κρύα, σκοτεινή και εξατομικευμένη, κάθε βασανιστήριο ταιριασμένο με μια αμαρτία, κάθε όργανο ηδονής στραμμένο σε πόνο. Εδώ συγκεντρώνονται οι στιγμές του «περίμενε, αλήθεια;»: η σταύρωση στην άρπα, η μουσική στα οπίσθια, γραμμένη με τόση ακρίβεια που μουσικοί την έχουν μεταγράψει και ηχογραφήσει ως κανονική μελωδία που παίζεται, τα γιγάντια αυτιά. Είναι το φύλλο που χάρισε στον Μπος τη φήμη του πρώτου μεγάλου ζωγράφου του εφιάλτη, του ανθρώπου που οι υπερρεαλιστές διεκδίκησαν τετρακόσια χρόνια αργότερα ως πρόγονό τους.
Πώς ένας ολλανδικός εφιάλτης κατέληξε στη Μαδρίτη
Ο Μπος δούλεψε στις Κάτω Χώρες και πέθανε το 1516, και οι παράξενοι, εμμονικοί με την αμαρτία πίνακές του ίσως θα έμεναν τοπικές περιέργειες αν δεν υπήρχε ένας εμμονικός συλλέκτης: ο βασιλιάς Φίλιππος Β΄ της Ισπανίας. Ο Φίλιππος, ο ίδιος αυστηρός, ευσεβής μονάρχης που έχτισε το σκοτεινό ανάκτορο-μοναστήρι του Εσκοριάλ, ήταν φανατικός θαυμαστής του Μπος, και αυτή είναι μία από τις μεγάλες εκπλήξεις της ιστορίας της τέχνης: ο πιο άκαμπτος καθολικός βασιλιάς της Ευρώπης να ερωτεύεται τον πιο ξέφρενο, πιο ετερόδοξο ζωγράφο του προηγούμενου αιώνα. Ο Φίλιππος απέκτησε τον Κήπο των Επίγειων Απολαύσεων το 1591, αφού είχε περάσει από τη συλλογή Ισπανών ευγενών στις Κάτω Χώρες, και τον τοποθέτησε ανάμεσα στους θησαυρούς του. Μέσω της ισπανικής βασιλικής συλλογής έφτασε τελικά στο Πράδο το 1939. Ο λόγος που ο πιο παράξενος πίνακας του κόσμου κρέμεται στη Μαδρίτη είναι ότι ένας Ισπανός βασιλιάς δεν μπορούσε να σταματήσει να τον κοιτάζει, η ίδια βασιλική όρεξη για συλλογή που γέμισε το μουσείο με Τιτσιάνο, Βελάσκεθ και Γκόγια.
Γιατί κανείς δεν μπορεί να τον εξηγήσει
Το βαθύτερο πρόβλημα με τον Κήπο είναι ότι οι άνθρωποι που θα έπρεπε να τον είχαν εξηγήσει σιωπούν. Ο Μπος δεν άφησε γραπτά. Ο παραγγελιοδότης είναι άγνωστος, αν και οι μελετητές έχουν προτείνει ότι φτιάχτηκε για μια αριστοκρατική οικογένεια και όχι για την αγία τράπεζα κάποιας εκκλησίας, κάτι που θα εξηγούσε το καθόλου εκκλησιαστικό περιεχόμενο. Δεν σώζεται κανένα ηθικό πρόγραμμα, κανένα συνοδευτικό κείμενο, κανένα συμβόλαιο που να ορίζει το θέμα. Οι πρώτοι σχολιαστές, που έγραψαν δεκαετίες μετά τον θάνατο του Μπος, διαφωνούσαν ήδη για το νόημά του. Κάθε ανάγνωση από τότε, προειδοποίηση για τη λαγνεία, χαμένος παράδεισος, αλχημική αλληγορία, μανιφέστο αιρετικής σέκτας, έχει χτιστεί πάνω σε εσωτερικά τεκμήρια και τεκμηριωμένες εικασίες, γιατί τα εξωτερικά τεκμήρια δεν υπάρχουν. Ο πίνακας είναι ένα σφραγισμένο μήνυμα χωρίς κλειδί.
Γι’ αυτό ακριβώς αξίζει να σταθεί κανείς μπροστά του. Έναν πίνακα που μπορείτε να εξηγήσετε πλήρως, τον αφήνετε αφού διαβάσετε την ετικέτα στον τοίχο. Ο Κήπος δεν σας δίνει τίποτα για να καταλήξετε, οπότε συνεχίζετε να κοιτάζετε, και όσο περισσότερο κοιτάζετε τόσο περισσότερα βρίσκετε, ένα διαφορετικό μικρό δράμα σε κάθε τετραγωνική σπιθαμή, μια μορφή που σας ξέφυγε, ένα πλάσμα που δεν μπορείτε να ονομάσετε. Το Chiaro σας μιλά για τη Δημιουργία στα κλειστά φύλλα, τον συμβολισμό της φράουλας, την αυτοπροσωπογραφία του Ανθρώπου-Δέντρου και τη μουσική γραμμένη πάνω στο σώμα στην κόλαση, ακριβώς μπροστά στο έργο, ώστε οι λεπτομέρειες που χρειάζεστε οδηγό για να τις προσέξετε να σας δείχνονται ενώ στέκεστε εκεί από όπου τις βλέπετε.
Τι να προσέξετε
Αν έχετε μόνο δέκα λεπτά, κοιτάξτε τον με αυτή τη σειρά. Πρώτα, φανταστείτε τις πόρτες κλειστές, τον γκρίζο κόσμο μέσα στη γυάλινη σφαίρα, και θυμηθείτε ότι όλα όσα πρόκειται να δείτε ξεφύτρωσαν από εκείνη τη σιωπή. Μετά διαβάστε τα τρία φύλλα από αριστερά προς τα δεξιά ως χρόνο, Εδέμ, κήπος της ηδονής, κόλαση, και προσέξτε ότι το ηθικό τόξο δεν στέκει ποτέ εντελώς, ότι ο παράδεισος έχει ήδη τέρατα και η κόλαση είναι φτιαγμένη από τα παιχνίδια του μεσαίου φύλλου. Βρείτε τον Άνθρωπο-Δέντρο στην κόλαση και συναντήστε το βλέμμα του που γυρίζει πίσω, ίσως το πρόσωπο του ίδιου του ζωγράφου. Βρείτε τη μουσική πάνω στο σώμα και θυμηθείτε ότι κάποιος την έχει παίξει δυνατά. Μετά κάντε ένα βήμα πίσω και δεχτείτε ότι θα φύγετε χωρίς εξήγηση, γιατί το ίδιο έκαναν και πεντακόσια χρόνια μελετητών. Αυτό δεν είναι αποτυχία του πίνακα να επικοινωνήσει. Είναι ο πίνακας που κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο φτιάχτηκε: να μη σας αφήνει ποτέ να τελειώσετε με το κοίταγμα.
Για να δείτε τον Μπος ανάμεσα στην υπόλοιπη συλλογή που συγκέντρωσε ένας Ισπανός βασιλιάς, η περιήγηση στα σημαντικότερα έργα στο τι να δείτε στο Πράδο τοποθετεί τον Κήπο δίπλα στους εφιάλτες του Γκόγια και στους αυτοκράτορες του Τιτσιάνο, και ο οδηγός επίσκεψης στο Πράδο σας λέει πώς να βρείτε την Αίθουσα 56A χωρίς να χαθείτε.