
1498 წელს ნიურნბერგელი ოცდაექვსი წლის მხატვარი დაჯდა და საკუთარი თავი ისეთ ტანსაცმელში დახატა, რომლის საჯაროდ ჩაცმის უფლებაც არ ჰქონდა. მან თავს ზოლიანი თეთრ-შავი ქუდი ჩააცვა, ზოლიანი დუბლეტი ოქროთი შემოვლებული ჭრილებით, ერთ მხარზე გადაგდებული მოსასხამი, ჩაკეცილ ხელებზე თხის ტყავის წვრილი ხელთათმანები და დახვეული ქერა თმა, რომელიც ლავიწს ქვემოთ, ფრთხილად გაყოფილ კულულებად ეშვება. მის უკან, ღია ფანჯრიდან, მწვანე ველი ტბამდე და თოვლიანი ალპების კედლამდე მიიჭიმება. თავის მარცხნივ, კედელზე, მან გერმანულად თარიღი და ერთი წინადადება დაწერა: „ეს საკუთარი სახიდან დავხატე. ოცდაექვსი წლის ვიყავი. ალბრეხტ დიურერი“. შემდეგ თავისი მონოგრამა დაამატა, ცნობილი AD, ფართო A-ს ქვეშ ჩასმული პატარა D-თი, ლოგო, სანამ ლოგოები გაჩნდებოდა.
ეს დიურერის სამი ფერწერული ავტოპორტრეტიდან მეორეა, მადრიდის პრადოს 55B დარბაზში კიდია და ხელოვნების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური ნივთია, რადგან 1498 წელს მხატვრები ამას არ აკეთებდნენ. გერმანელი მხატვარი ხელოსანი იყო, გილდიის წევრი, რომელსაც სამუშაოს მიხედვით უხდიდნენ საკურთხევლის ხატების მოსართავად და პიგმენტების დასაფქვავად. ის მნახველის წინაშე ვენეციელი ჯენტლმენივით გამოწყობილი არ წარდგებოდა, ძვირფას ხელთათმანებში უქმი ხელებით, კედელზე საკუთარი სახელით, როგორც ადამიანი, რომელიც ელის, რომ მას დაიმახსოვრებენ. დიურერი ის კაცია, რომელმაც გადაწყვიტა, რომ მხატვარი ვინმე იყო. 1498 წლის ავტოპორტრეტი ის არგუმენტია, რომელიც მან ამის სასარგებლოდ მოიყვანა, დახატული ცაცხვის ერთ, ორმოცდათორმეტი სანტიმეტრის სიმაღლის დაფაზე.
რა აცვია და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი
დაიწყეთ ხელთათმანებით, რადგან ხელთათმანებშია მთელი აზრი. დიურერის ხელები სურათის ქვედა ნაწილში, რაფაზე დევს, ჩაკეცილი, ღია ფერის თხის ტყავში გახვეული. ეს მშრომელი ხელები არ არის. 1498 წელს ხელოსნის ხელები სელის ზეთით, ტყვიის თეთრათი და მისი პიგმენტების ლითონის მარილებით იყო დალაქავებული. ხელებს ჯენტლმენის ხელთათმანებით რომ ფარავს, დიურერი იმას ამბობს, რასაც მთელი მისი კარიერა ეძღვნებოდა: მე ფიზიკური შრომის მუშა არ ვარ. მე ხელოვანი ვარ, ანუ ადამიანი, რომელიც ფიქრობს. იტალიელი ჰუმანისტები, რომლებსაც ის ალპების სამხრეთით პირველი მოგზაურობისას ახლახან შეხვდა, სწორედ ამას ამტკიცებდნენ: რომ ფერწერა თავისუფალი ხელოვნებაა, როგორც პოეზია და გეომეტრია, და არა მექანიკური ხელობა, როგორც დურგლობა. დიურერი იტალიიდან დარწმუნებული დაბრუნდა და მთელი დარჩენილი ცხოვრება ამის დამტკიცებას მოანდომა, ამ სურათით დაწყებული.
ტანსაცმელიც იმავე გზავნილს ატარებს. ოქროს არშიებიანი გაჭრილი სახელოები, მკერდზე გადაჭიმული ფუნჯიანი ზონარი, ელეგანტური ზოლიანი ქუდი იტალიური მაღალი მოდაა, ან გერმანელი მხატვრის წარმოდგენა მასზე. დიურერმა ალპები ვენეციისკენ დაახლოებით 1494 წელს გადალახა და ნახა, როგორ ცხოვრობდნენ იქ მხატვრები, ჯოვანი ბელინის მსგავსი ოსტატების სახელოსნოებში, სადაც მათ პატივსაცემ პირებად ეპყრობოდნენ და არა ხელოსნებად. ბრტყელ ველს, ტბას, ფანჯრიდან დანახულ თოვლიან მთებს, როგორც წესი, ალპების იმ გადალახვის მოგონებად კითხულობენ: მოგზაურობა ნიურნბერგიდან ვენეციამდე და უკან, მის მხარს ზემოთ პეიზაჟის ზოლად შეკუმშული. ის მხოლოდ იტალიურად არ არის ჩაცმული. ის გეუბნებათ, საიდან მოვიდა ახალი იდეები.
წარწერა და გერმანელი, რომელსაც წერა შეეძლო
კედელზე სტრიქონი ორიგინალში ასე იკითხება: „Das malt ich nach meiner gestalt / Ich war sex und zwenzig Jor alt / 1498“. საკუთარი სახიდან დახატული, ოცდაექვსი წლისა. დეტალი, რომელიც ყველაფერს ამხელს, ისაა, რომ დიურერმა ეს გარითმა. პირველი ორი სტრიქონი გარითმული წყვილია, gestalt და alt, ისეთი რამ, რასაც წიგნიერი კაცი სიამოვნებისთვის წერს. დიურერი მხატვრისთვის უჩვეულოდ წიგნიერი იყო. ის დღიურს წერდა, მისი წერილები შემორჩა, აქვეყნებდა ტრაქტატებს გეომეტრიასა და ადამიანის სხეულის პროპორციებზე და ჰუმანისტ მეცნიერებს თანასწორივით ეწერებოდა. წარწერა იარლიყი არ არის. ეს მწერალია, რომელიც თავის ნაწარმოებს აწერს ხელს, ხელმოწერა კი დაჟინებით მოითხოვს, რომ შეამჩნიოთ თარიღიც და ასაკიც, რადგან ასაკია გასაოცარი ნაწილი. ოცდაექვსი წლისა და უკვე ასე დარწმუნებული საკუთარ თავში.
წარწერის ქვეშ მონოგრამა ბრენდის მეორე ნახევარია. დიურერმა გადაჯაჭვული AD პირად ნიშნად შექმნა და ყველაფერზე იყენებდა: ნახატებზე, ქსილოგრაფიებზე, გრავიურებზე. მისი ესტამპები მთელ ევროპაში იყიდებოდა, მონოგრამა კი იმდენად ცნობადი იყო, რომ სხვა გრავიორები მას საკუთარი ნამუშევრების გასაყიდად აყალბებდნენ, რამაც დიურერი ისტორიაში ერთ-ერთ პირველ საავტორო უფლებების დავამდე მიიყვანა, როცა ვენეციელ გრავიორ მარკანტონიო რაიმონდის სასამართლოში უჩივლა იმისთვის, რომ მისი „ღვთისმშობლის ცხოვრების“ ქსილოგრაფიები AD ნიშნიანად გადაიღო. ვენეციის სენატმა რაიმონდის გამოსახულებების კოპირების უფლება დაუტოვა, მაგრამ მონოგრამის მოშორება უბრძანა. სახე პრადოს დაფაზე და მის ქვეშ ასოები ერთი და იგივე აქტია: კაცი, რომელიც საკუთარ თავს მოგზაურ სახელად აქცევს.

ცნობილი ის არ არის, და სწორედ ამაშია აზრი
თუ დიურერის ავტოპორტრეტი წარმოგიდგენიათ, ალბათ არასწორს წარმოიდგენთ. ყველაზე ხშირად 1500 წლის მიუნხენის ავტოპორტრეტი მრავლდება: მკაცრად ფრონტალური, ყავისფერ სამოსიანი, გრძელთმიანი თავი, რომელიც განზრახ ეხმიანება ქრისტეს ტრადიციულ სახეს, ხელით საკუთარი საყელოს ბეწვთან აწეული. ის ნახატი მიუნხენის ალტე პინაკოთეკშია და არა პრადოში, და ის განსხვავებული, უფრო თეოლოგიური პროექტია: მხატვარი საკუთარ თავს ღვთაებრივისთვის განკუთვნილ პოზაში აწყობს, რათა დაამტკიცოს, რომ შემოქმედების აქტი ღვთაებრივია. პრადოს სურათი, ორი წლით ადრე დახატული, იმავე ამბიციის საერო ვერსიაა. თუ მიუნხენის თავი მარადიული და წმინდანისებრია, მადრიდის პორტრეტი მოდურ ტანსაცმელში გამოწყობილი ნამდვილი ახალგაზრდა კაცია კონკრეტულ ნაშუადღევს, დათარიღებული, ადგილზე მიბმული და ამაყი. მოგზაურები პრადოში ხშირად ქრისტეს სახის მოლოდინით მოდიან და მის ნაცვლად ფანჯარასთან ამ დენდის პოულობენ. ისინი ორნახატიანი არგუმენტის პირველ სვლას უყურებენ, და ეს ის სვლაა, სადაც დიურერი ჯერ კიდევ ადამიანია და არა სიმბოლო.
როგორ მოხვდა ის ესპანეთში
ნიურნბერგში დახატული გერმანული ავტოპორტრეტი მადრიდში უცნაური სანახავია, და გზა, რომელიც მან გაიარა, ბევრს ხსნის თავად პრადოზე. ნახატი ნიურნბერგის ქალაქს ეკუთვნოდა, რომელმაც ის 1636 წელს დიპლომატიურ საჩუქრად გადასცა ტომას ჰოვარდს, არანდელის გრაფს, ინგლისელ კოლექციონერს, რომელიც ინგლისის მეფე ჩარლზ I-ის საელჩოთი მოგზაურობდა. არანდელის კოლექციიდან ის საბოლოოდ, ინგლისის სამოქალაქო ომისა და ჩარლზ I-ის ნახატების გაფანტვის ქარტეხილების გავლით, ესპანეთის სამეფო კოლექციაში აღმოჩნდა. XVIII საუკუნისთვის ის მადრიდსა და მის შემოგარენში სამეფო სასახლეებში ეკიდა, და როცა პრადო 1819 წელს ესპანეთის მეფეების მიერ დაგროვილი ხელოვნების გამოსაფენად გაიხსნა, დიურერიც მასთან ერთად მოვიდა. ესპანელი ჰაბსბურგები და ბურბონები ევროპული ფერწერის უდიდეს კოლექციონერებს შორის იყვნენ, პრადო კი არსებითად მათი საჯაროდ ქცეული პირადი კოლექციაა, რის გამოც გერმანელი მხატვრის ყველაზე პირადი სურათი ესპანეთის მუზეუმში იტალიელ და ფლამანდიელ ოსტატებს შორის აღმოჩნდა. თუ გინდათ სრული ამბავი იმისა, როგორ იქცა ეს კოლექცია საჯარო შენობად, პრადოს მონახულების გზამკვლევი მას დაწვრილებით მოგიყვებათ.
თავად სახე
ტანსაცმელს, ფანჯარასა და წარწერას მიღმა შეხედეთ ნამდვილ სახეს, რადგან დიურერი იმდენად კარგი იყო, რომ მთელ სამუშაოს კოსტიუმს არ მიანდობდა. გამომეტყველება გრილია, ოდნავ ირიბი, არც მომღიმარი და არც მკაცრი. თვალები ბოლომდე თქვენსას არ ხვდება, ისინი მნახველს ოდნავ გვერდით უმიზნებს, კაცის მზერაა, რომელიც სარკეში საკუთარ თავს ათვალიერებს, და სწორედ ამას აკეთებდა ის. ფოტოგრაფიამდე ყოველი ფერწერული ავტოპორტრეტი სარკის მეშვეობით იქმნებოდა, რაც ნიშნავს, რომ მხატვარი ყოველთვის ოდნავ ღერძს გარეთ იყურება, მინაში და არა ჩვენკენ, დიურერი კი ამ წანაცვლებას ზუსტად გადმოსცემს. თმა მთავარი სანახაობაა: თითოეული კულული ცალკე გამოძერწილ ხვეულად დახატული, მასზე გაყოლებული ნათებით, შრომის აბსურდული რაოდენობა, დახარჯული კაცის ერთადერთ ნაწილზე, რომელიც პატივმოყვარეობაზე მიანიშნებს. მას უნდოდა, რომ გცოდნოდათ, რომ თმის ხატვა ფლამანდიელი ოსტატივით შეეძლო და რომ ის ისეთი კაცი იყო, რომლის თმაც დახატვად ღირდა.
ეს გერმანული რენესანსია, ერთ დაფაზე შეკუმშული: ჩრდილოური სიზუსტე, ყოველი ძაფი და კულული გრავიორის სიზუსტით გადმოცემული, იტალიურ ამბიციასთან შეუღლებული, ახალ იდეასთან, რომ ხელოვანი ჯენტლმენია, მოაზროვნე და სახელი. დიურერი ამ ორ სამყაროს შორის ანჯამაა. ჩრდილოეთის ზედმიწევნითი ხელობა მან მამის ოქრომჭედლის სახელოსნოსა და მხატვარ მიხაელ ვოლგემუტის სტუდიაში ისწავლა, სამხრეთის თავდაჯერება კი ვენეციის გზაზე, და 1498 წლის ავტოპორტრეტი პირველი სურათია, სადაც ის მათ ერთმანეთს შეადუღებს. Chiaro წარწერას, ხელთათმანებსა და ალპურ ფანჯარას თავად დაფის წინ გიკითხავთ, ასე რომ, პატარა, კონკრეტული დეტალები, რომლებსაც სხვაგვარად ჩაუვლიდით, იქ მოგეთითებათ, სადაც მათ აზრი აქვთ.
სხვა დიურერი იმავე მუზეუმში
პრადოს მხოლოდ ავტოპორტრეტი არ ეკუთვნის. რამდენიმე დარბაზის იქით დიურერის „ადამი და ევა“ კიდია, 1507 წლის ნატურალური ზომის ფერწერული დაფების წყვილი, შექმნილი იტალიაში მეორე მოგზაურობის შემდეგ, სადაც დიურერმა ყველაფერი, რაც კლასიკური შიშველი სხეულის შესახებ ისწავლა, შავ ფონზე მდგარ ორ ფერმკრთალ, იდეალიზებულ ფიგურას მიუყენა. ისინი გერმანული პასუხია სრულყოფილი ანატომიით იტალიურ გატაცებაზე და იმავე კაცს ათი წლის შემდეგ აჩვენებს, როცა ის აღარ ამტკიცებს, რომ ეკუთვნის, არამედ უბრალოდ ევროპის უმაღლეს დონეზე ხატავს.

ეს ორი ნამუშევარი დიურერის გარდასახვას შემოფარგლავს. 1498 წელს ის ახალგაზრდა კაცია, რომელიც ხელთათმანებით, აბრეშუმითა და გარითმული წყვილით დაჟინებით ამტკიცებს, რომ მხატვარი ყურადღებას იმსახურებს. 1507 წლისთვის მას დაჟინება აღარ სჭირდება, რადგან „ადამსა და ევას“ უბრალოდ უყურებენ, ყველა, როგორც სტანდარტს, რომლითაც ჩრდილოური ფერწერა თავის თავს ზომავს. ორივეს ერთ შენობაში ნახვა ყველაზე ახლოსაა იმასთან, რასაც პრადო გთავაზობთ: უყუროთ, როგორ იგებს მხატვარი დავას, რომელიც საკუთარი სახით დაიწყო.
რას მიაქციოთ ყურადღება
დადექით იმდენად ახლოს, რომ კედელზე წარწერის წაკითხვა შეძლოთ, შემდეგ უკან დაიხიეთ და ხელთათმანები იპოვეთ. ეს ორი დეტალი, ნაწერი და უქმი, დაფარული ხელები, მთელი თეზისია: კაცი, რომელსაც წერა შეუძლია, რომლის ხელებიც არ შრომობს, რომელიც ელის, რომ სახელით დაიმახსოვრებენ. შემდეგ ფანჯარას შეხედეთ. ველი, ტბა, მთები იტალიის გზაა, სურათის ყოველი იდეის წყარო. ბოლოს თმას შეხედეთ და დაითვალეთ, რამდენი ცალკეული კულულის დახატვა არ დაიზარა დიურერმა. პასუხი იმაზე მეტია, რასაც ნებისმიერი გონიერი ადამიანი დახატავდა, და ეს არის პასუხი კითხვაზე, ვინ ეგონა თავი ამ კაცს. ის ოცდაექვსი წლის იყო, ალპები გადალახა და შეცვლილი დაბრუნდა, და გადაწყვიტა, რომ მხატვარი იმ ყველაზე გულმოდგინე პორტრეტს იმსახურებდა, რისი შექმნაც შეეძლო, თუნდაც ერთადერთი მოდელი, რომელსაც ბოლომდე განკარგავდა, თავად ყოფილიყო.
თუ გინდათ ნახოთ, როგორ წაიყვანა ავტოპორტრეტი იმავე მუზეუმში მოგვიანებით სხვა მხატვარმა კიდევ უფრო შორს, პრადოს საკუთარი „მენინები“ ველასკესს სამეფო ოჯახის საკუთარ სურათში საუკუნენახევრის შემდეგ ათავსებს, ხოლო მთავარი ნამუშევრების ტური რა ვნახოთ პრადოში დიურერის დაფას იმ ნამუშევრებს შორის ასახელებს, რომლებიც თქვენს დროს ყველაზე მეტად იმსახურებს.