
W 1498 roku dwudziestosześcioletni malarz z Norymbergi usiadł i namalował siebie w strojach, na których noszenie publicznie nie było go stać. Dał sobie biało-czarną czapkę w pasy, prążkowany kaftan z rozcięciami obszytymi złotem, płaszcz przerzucony przez jedno ramię, cienkie rękawiczki z koźlęcej skóry na złożonych dłoniach i kręcone jasne włosy opadające za obojczyk starannie rozdzielonymi lokami. Za nim, przez otwarte okno, zielona równina ciągnie się w głąb ku jezioru i ścianie ośnieżonych Alp. Na ścianie na lewo od głowy napisał po niemiecku datę i zdanie: „Namalowałem to z własnej postaci. Miałem dwadzieścia sześć lat. Albrecht Dürer”. Potem dodał swój monogram, słynne AD z małym D wpisanym pod szerokim A, logo, zanim logo w ogóle istniały.
To drugi z trzech malowanych autoportretów Dürera, wisi w sali 55B Prado w Madrycie i jest jednym z najdziwniejszych obiektów w historii sztuki, bo w 1498 roku malarze tak nie robili. Niemiecki malarz był rzemieślnikiem, członkiem cechu, opłacanym od zlecenia za dekorowanie ołtarzy i ucieranie pigmentów. Nie przedstawiał się widzowi ubrany jak wenecki szlachcic, z bezczynnymi dłońmi w drogich rękawiczkach, z własnym nazwiskiem na ścianie, jak człowiek, który oczekuje, że zostanie zapamiętany. Dürer to człowiek, który uznał, że malarz jest kimś. Autoportret z 1498 roku to argument, którym tego dowodził, namalowany na jednej desce z drewna lipowego o wysokości pięćdziesięciu dwóch centymetrów.
Co ma na sobie i dlaczego to ważne
Zacznij od rękawiczek, bo rękawiczki są całym sednem. Dłonie Dürera spoczywają na parapecie u dołu obrazu, złożone, okryte jasną koźlęcą skórą. To nie są dłonie do pracy. Dłonie rzemieślnika w 1498 roku były poplamione olejem lnianym, bielą ołowiową i solami metali z pigmentów. Okrywając dłonie rękawiczkami dżentelmena, Dürer mówi to, o co toczyła się cała jego kariera: nie jestem robotnikiem fizycznym. Jestem artystą, czyli kimś, kto myśli. Włoscy humaniści, których właśnie poznał podczas pierwszej podróży na południe od Alp, dowodzili dokładnie tego, że malarstwo jest sztuką wyzwoloną, jak poezja i geometria, a nie rzemiosłem mechanicznym, jak stolarstwo. Dürer wrócił z Włoch przekonany i resztę życia spędził, udowadniając to, zaczynając od tego obrazu.
Ubrania niosą to samo przesłanie. Rozcinane rękawy ze złotymi lamówkami, sznur z chwostami na piersi, elegancka czapka w pasy to włoska wysoka moda albo wyobrażenie o niej niemieckiego malarza. Dürer przekroczył Alpy w drodze do Wenecji około 1494 roku i zobaczył, jak żyją tam artyści, w warsztatach ludzi takich jak Giovanni Bellini, traktowani jak szanowane osobistości, a nie rzemieślnicy. Płaską równinę, jezioro i ośnieżone góry za oknem zwykle odczytuje się jako wspomnienie tej przeprawy przez Alpy, drogi z Norymbergi do Wenecji i z powrotem, ściśniętej w pasek pejzażu za jego ramieniem. Nie jest tylko ubrany po włosku. Mówi ci, skąd przyszły nowe idee.
Inskrypcja i Niemiec, który umiał pisać
Linijka na ścianie brzmi w oryginale: „Das malt ich nach meiner gestalt / Ich war sex und zwenzig Jor alt / 1498”. Namalowane z własnej postaci, w wieku dwudziestu sześciu lat. Szczegół, który zdradza wszystko, to fakt, że Dürer to zrymował. Pierwsze dwie linijki to rymowany dwuwiersz, gestalt i alt, coś, co człowiek wykształcony pisze dla przyjemności. Jak na malarza Dürer był niezwykle wykształcony. Prowadził dziennik, pisał listy, które się zachowały, publikował traktaty o geometrii i o proporcjach ludzkiego ciała i korespondował z uczonymi humanistami jak równy z równymi. Inskrypcja nie jest etykietą. To pisarz podpisujący swoje dzieło, a podpis wymaga, byś zauważył zarówno datę, jak i wiek, bo to wiek jest zaskakujący. Dwadzieścia sześć lat i już tak pewny siebie.
Monogram pod inskrypcją to druga połowa marki. Dürer zaprojektował splecione AD jako osobisty znak i umieszczał go na wszystkim: na obrazach, drzeworytach, miedziorytach. Jego grafiki sprzedawały się w całej Europie, a monogram był tak rozpoznawalny, że inni graficy go podrabiali, by sprzedać własne prace, co doprowadziło Dürera do jednego z pierwszych w historii sporów o prawa autorskie artysty, gdy pozwał weneckiego rytownika Marcantonia Raimondiego za skopiowanie jego drzeworytów z cyklu Życie Marii razem ze znakiem AD. Senat wenecki pozwolił Raimondiemu dalej kopiować wizerunki, ale nakazał mu usunąć monogram. Twarz na desce z Prado i litery pod nią to ten sam akt: człowiek czyniący z siebie nazwisko, które podróżuje.

Nie ten słynny, i właśnie o to chodzi
Jeśli masz w głowie obraz autoportretu Dürera, prawdopodobnie myślisz o niewłaściwym. Najczęściej reprodukowany jest autoportret z 1500 roku z Monachium, sztywno frontalna głowa w brązowej szacie, z długimi włosami, celowo nawiązująca do konwencjonalnego wizerunku twarzy Chrystusa, z dłonią uniesioną do futra własnego kołnierza. Ten obraz jest w Alte Pinakothek w Monachium, nie w Prado, i to inny, bardziej teologiczny projekt: artysta ustawia się w pozie zarezerwowanej dla boskości, by dowieść, że akt tworzenia jest boski. Obraz z Prado, namalowany dwa lata wcześniej, to światowa wersja tej samej ambicji. Podczas gdy głowa z Monachium jest ponadczasowa i święta, portret z Madrytu to prawdziwy młody człowiek w modnym stroju, pewnego konkretnego popołudnia, z datą, miejscem i dumą. Podróżni regularnie przychodzą do Prado, spodziewając się twarzy Chrystusa, a zamiast niej znajdują tego dandysa przy oknie. Patrzą na pierwszy ruch w argumencie złożonym z dwóch obrazów, i jest to ruch, w którym Dürer jest jeszcze osobą, a nie symbolem.
Jak trafił do Hiszpanii
Niemiecki autoportret namalowany w Norymberdze to dość osobliwe znalezisko na ścianie w Madrycie, a droga, jaką przebył, wiele mówi o samym Prado. Obraz należał do miasta Norymberga, które w 1636 roku podarowało go w ramach dyplomatycznego prezentu Thomasowi Howardowi, hrabiemu Arundel, angielskiemu kolekcjonerowi przejeżdżającemu przez miasto z poselstwem króla Anglii Karola I. Z kolekcji Arundela obraz ostatecznie trafił, poprzez zawieruchę angielskiej wojny domowej i rozproszenie obrazów Karola I, do hiszpańskiej kolekcji królewskiej. W XVIII wieku wisiał w pałacach królewskich w Madrycie i okolicach, a gdy w 1819 roku otwarto Prado, by pokazać zgromadzoną przez królów Hiszpanii sztukę, Dürer trafił tam razem z nią. Hiszpańscy Habsburgowie i Burbonowie należeli do największych kolekcjonerów malarstwa europejskiego, a Prado to w zasadzie ich prywatna kolekcja udostępniona publicznie, i dlatego najbardziej osobisty obraz niemieckiego artysty znalazł się w hiszpańskim muzeum między mistrzami włoskimi i flamandzkimi. Jeśli chcesz poznać całą historię tego, jak ta kolekcja stała się publicznym gmachem, opowiada o tym przewodnik po zwiedzaniu Prado.
Sama twarz
Spójrz poza ubrania, okno i inskrypcję, na samą twarz, bo Dürer był zbyt dobry, by pozwolić kostiumowi wykonać całą pracę. Wyraz jest chłodny, lekko z ukosa, ani uśmiechnięty, ani surowy. Oczy nie do końca spotykają się z twoimi, są skierowane tuż obok widza – to spojrzenie człowieka, który ogląda siebie w lustrze, a to właśnie robił. Każdy malowany autoportret sprzed epoki fotografii powstawał przy lustrze, co oznacza, że malarz zawsze patrzy lekko obok osi, w szkło, a nie na nas, a Dürer oddaje to przesunięcie precyzyjnie. Popisowym elementem są włosy, każdy lok narysowany jako osobny rzeźbiony kosmyk z biegnącym wzdłuż niego światłem, absurdalna ilość pracy włożona w tę jedną część człowieka, która sygnalizuje próżność. Chciał, żebyś wiedział, że potrafi malować włosy jak flamandzki mistrz i że jest człowiekiem, którego włosy warto malować.
To niemiecki renesans ściśnięty w jednej desce: północna precyzja, każda nitka i każdy lok oddane z dokładnością rytownika, połączona z włoską ambicją, nową ideą, że artysta jest dżentelmenem, myślicielem i nazwiskiem. Dürer jest zawiasem między tymi dwoma światami. Skrupulatnego rzemiosła Północy nauczył się w warsztacie złotniczym ojca i w pracowni malarza Michaela Wolgemuta, a zawadiackiej pewności siebie Południa w drodze do Wenecji, i autoportret z 1498 roku to pierwszy obraz, w którym je stapia. Chiaro odczytuje inskrypcję, rękawiczki i alpejskie okno przed samą deską, tak że drobne szczegóły, obok których inaczej byś przeszedł, zostają ci wskazane, gdy stoisz tam, gdzie nabierają sensu.
Drugi Dürer w tym samym muzeum
Prado nie ma wyłącznie autoportretu. Kilka sal dalej wiszą Adam i Ewa Dürera, para malowanych desek naturalnej wielkości z 1507 roku, powstałych po drugiej podróży do Włoch, na których Dürer zastosował wszystko, czego nauczył się o klasycznym akcie, do dwóch bladych, wyidealizowanych postaci stojących na czarnym tle. To niemiecka odpowiedź na włoską obsesję doskonałej anatomii i pokazują tego samego człowieka dekadę później, który już nie dowodzi, że należy do tego świata, tylko po prostu maluje na najwyższym poziomie w Europie.

Te dwa dzieła wyznaczają ramy przemiany Dürera. W 1498 roku jest młodym człowiekiem, który za pomocą rękawiczek, jedwabiu i rymowanego dwuwiersza upiera się, że malarz zasługuje na to, by na niego patrzeć. W 1507 roku nie musi się już upierać, bo na Adama i Ewę po prostu się patrzy, wszyscy, jak na wzorzec, którym mierzy się malarstwo północne. Zobaczenie obu w jednym budynku to najbliższe, co Prado oferuje, oglądaniu artysty wygrywającego spór, który zaczął własną twarzą.
Na co zwrócić uwagę
Stań na tyle blisko, by przeczytać inskrypcję na ścianie, potem cofnij się i znajdź rękawiczki. Te dwa szczegóły, pismo i bezczynne okryte dłonie, to cała teza: człowiek, który umie pisać, którego dłonie nie pracują fizycznie, który oczekuje, że zostanie zapamiętany z nazwiska. Potem spójrz na okno. Równina, jezioro i góry to droga do Włoch, źródło każdej idei na tym obrazie. Na koniec spójrz na włosy i policz, ile osobnych loków Dürer zadał sobie trud namalować. Odpowiedź brzmi: więcej, niż namalowałby ktokolwiek rozsądny, i to jest odpowiedź na pytanie, za kogo ten człowiek się uważał. Miał dwadzieścia sześć lat, przekroczył Alpy i wrócił odmieniony, i uznał, że malarz jest osobą wartą najstaranniejszego portretu, jaki potrafił stworzyć, nawet jeśli jedynym modelem, którym mógł w pełni dysponować, był on sam.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak późniejszy malarz poprowadził autoportret jeszcze dalej w tym samym muzeum, Las Meninas z Prado umieszcza Velázqueza w jego własnym obrazie rodziny królewskiej półtora wieku później, a trasa po najważniejszych dziełach we wpisie co zobaczyć w Prado stawia deskę Dürera wśród dzieł najbardziej wartych twojego czasu.