İçeriğe geç

Kendi Yüzünü İmzalayan Adam: Dürer'in 1498 Tarihli Otoportresi

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Albrecht Dürer, 26 Yaşında Otoportre (1498), Museo del Prado, Madrid

1498’de Nürnbergli yirmi altı yaşında bir ressam oturdu ve kendini, herkesin önünde giymeye gücünün yetmeyeceği giysiler içinde resmetti. Kendine beyaz-siyah şeritli bir başlık, altın kenarlı yırtmaçları olan çizgili bir yelek, bir omzunun üzerine atılmış bir pelerin, kenetlenmiş ellerine ince oğlak derisi eldivenler ve köprücük kemiğinin altına kadar özenle ayrılmış lüleler hâlinde dökülen kıvırcık sarı saçlar verdi. Arkasında, açık bir pencereden, yeşil bir ova bir göle ve karla kaplı Alplerden bir duvara doğru uzanıyor. Başının solundaki duvara Almanca olarak tarihi ve bir cümle yazdı: “Bunu kendi görünüşümden resmettim. Yirmi altı yaşındaydım. Albrecht Dürer.” Sonra monogramını ekledi: geniş A’nın altına yerleştirilmiş küçük D’siyle ünlü AD; logolar var olmadan önceki bir logo.

Bu, Dürer’in boyadığı üç otoportrenin ikincisi; Madrid’deki Prado’nun 55B numaralı salonunda asılı ve sanat tarihinin en tuhaf nesnelerinden biri, çünkü 1498’de ressamlar bunu yapmazdı. Alman bir ressam bir zanaatkârdı, bir loncanın üyesiydi; sunak resimlerini süslemek ve pigment öğütmek için iş başına ücret alırdı. Kendini izleyiciye bir Venedikli beyefendi gibi giyinmiş, elleri pahalı eldivenler içinde boşta, hatırlanmayı bekleyen bir adam gibi kendi adı duvarda yazılı olarak sunmazdı. Dürer, ressamın biri olduğuna karar veren adamdır. 1498 tarihli otoportre, bunun için öne sürdüğü argüman; elli iki santimetre yüksekliğinde tek bir ıhlamur ağacı paneline boyanmış.

Ne giyiyor ve bu neden önemli

Eldivenlerle başlayın, çünkü bütün mesele eldivenler. Dürer’in elleri resmin altındaki bir pervazın üzerinde duruyor; kenetlenmiş, soluk oğlak derisiyle kaplı. Bunlar çalışan eller değil. 1498’de bir zanaatkârın elleri keten tohumu yağı, kurşun beyazı ve pigmentlerinin metal tuzlarıyla lekeliydi. Dürer ellerini beyefendi eldivenleriyle örterek bütün kariyerinin anlattığı şeyi söylüyor: Ben bir el işçisi değilim. Ben bir sanatçıyım, yani düşünen bir insan. Alplerin güneyine yaptığı ilk yolculukta henüz tanıştığı İtalyan hümanistler tam olarak bunu savunuyordu: Resim marangozluk gibi mekanik bir zanaat değil, şiir ve geometri gibi bir özgür sanattır. Dürer İtalya’dan buna ikna olmuş olarak döndü ve hayatının geri kalanını, bu tablodan başlayarak, bunu kanıtlamakla geçirdi.

Giysiler de aynı mesajı taşıyor. Altın kenarlı yırtmaçlı kollar, göğsün üzerinden geçen püsküllü kordon, zarif çizgili başlık İtalyan yüksek modası; ya da bir Alman ressamın onun hakkındaki fikri. Dürer 1494 civarında Alpleri aşıp Venedik’e gitmiş ve oradaki sanatçıların, Giovanni Bellini gibi adamların atölyelerinde, esnaf olarak değil saygın kişiler olarak nasıl yaşadığını görmüştü. Penceredeki düz ova, göl ve karlı dağlar genellikle o Alp geçişinin bir hatırası olarak okunur: Nürnberg’den Venedik’e gidiş ve dönüş yolculuğu, omzunun üzerindeki bir manzara şeridine sıkıştırılmış. Yalnızca İtalyan gibi giyinmiyor. Yeni fikirlerin nereden geldiğini size söylüyor.

Yazıt ve yazabilen Alman

Duvardaki satır aslında şöyle: “Das malt ich nach meiner gestalt / Ich war sex und zwenzig Jor alt / 1498.” Kendi görünüşümden resmettim, yirmi altı yaşındaydım. Her şeyi ele veren ayrıntı, Dürer’in bunu kafiyeli yazmış olması. İlk iki satır kafiyeli bir beyit (gestalt ve alt), okuryazar bir adamın keyif için yazacağı türden bir şey. Dürer bir ressam için alışılmadık derecede okuryazardı. Bir günlük tuttu, günümüze ulaşan mektuplar yazdı, geometri ve insan bedeninin oranları üzerine incelemeler yayımladı ve hümanist âlimlerle eşit olarak yazıştı. Yazıt bir etiket değil. Eserini imzalayan bir yazar ve imza hem tarihi hem de yaşı fark etmenizde ısrar ediyor, çünkü şaşırtıcı olan yaş. Yirmi altı ve şimdiden kendinden bu kadar emin.

Yazıtın altındaki monogram, markanın öbür yarısı. Dürer iç içe geçmiş AD’yi kişisel bir işaret olarak tasarladı ve her şeyde kullandı: resimlerinde, ağaç baskılarında, gravürlerinde. Baskıları bütün Avrupa’da satılıyordu ve monogram o kadar tanınır hâle geldi ki başka baskı ustaları kendi işlerini satmak için onu taklit etti; bu da Dürer’i tarihteki ilk sanatçı telif davalarından birine götürdü: Meryem’in Hayatı ağaç baskılarını AD işaretiyle birlikte kopyaladığı için Marcantonio Raimondi adlı Venedikli bir gravürcüyü mahkemeye verdi. Venedik senatosu Raimondi’nin görüntüleri kopyalamaya devam etmesine izin verdi ama monogramı kaldırmasını emretti. Prado panelindeki yüz ve altındaki harfler aynı eylem: kendini dolaşıma giren bir isme dönüştüren bir adam.

Albrecht Dürer, 28 Yaşında Otoportre (1500), Alte Pinakothek, Münih; Prado tablosuyla sık sık karıştırılan, İsa'yı andıran cepheden portre

Ünlü olan değil ve mesele de bu

Zihninizde bir Dürer otoportresi canlandırdıysanız, muhtemelen yanlış olanı düşünüyorsunuz. En çok çoğaltılan görüntü, Münih’teki 1500 tarihli otoportre: İsa’nın geleneksel yüzünü bilerek yankılayan, katı biçimde cepheden, kahverengi cüppeli, uzun saçlı baş; eli kendi yakasının kürküne kalkmış. O tablo Prado’da değil, Münih’teki Alte Pinakothek’te ve farklı, daha teolojik bir proje: Sanatçı, yaratma eyleminin tanrısal olduğunu savunmak için kendini ilahi olana ayrılmış pozda düzenliyor. İki yıl önce yapılan Prado tablosu ise aynı tutkunun dünyevi versiyonu. Münih’teki baş zamansız ve aziz gibiyken, Madrid’deki portre belirli bir öğleden sonra moda giysiler içindeki gerçek bir genç adam; tarihli, yeri belli ve gururlu. Gezginler sık sık Prado’ya İsa yüzünü bekleyerek gelir ve onun yerine pencerenin önündeki bu züppeyi bulur. İki tablodan oluşan bir argümanın ilk hamlesine bakıyorlar ve bu, Dürer’in hâlâ bir sembol değil bir insan olduğu hamle.

İspanya’ya nasıl geldi

Nürnberg’de boyanmış bir Alman otoportresi Madrid’de asılı bulmak için tuhaf bir şey ve izlediği yol Prado’nun kendisi hakkında da çok şey açıklıyor. Tablo Nürnberg şehrine aitti; şehir onu 1636’da, İngiltere Kralı I. Charles adına bir elçilik göreviyle oradan geçen İngiliz koleksiyoncu Arundel Kontu Thomas Howard’a diplomatik bir hediye olarak verdi. Arundel’in koleksiyonundan, İngiliz İç Savaşı’nın çalkantıları ve I. Charles’ın tablolarının dağıtılması yoluyla, sonunda İspanyol kraliyet koleksiyonuna geçti. On sekizinci yüzyıla gelindiğinde Madrid’deki ve çevresindeki kraliyet saraylarında asılıydı ve Prado 1819’da İspanya krallarının biriktirdiği sanatı sergilemek için açıldığında Dürer de onunla birlikte geldi. İspanyol Habsburgları ve Bourbonları Avrupa resminin büyük koleksiyoncuları arasındaydı ve Prado esasen onların halka açılmış özel koleksiyonu; bir Alman sanatçının en kişisel tablosunun İspanya’daki bir müzede İtalyan ve Flaman ustaların arasına düşmesinin nedeni bu. O koleksiyonun nasıl bir kamu binasına dönüştüğünün tam hikâyesini isterseniz, Prado ziyaret rehberi bunu adım adım anlatıyor.

Yüzün kendisi

Giysilerin, pencerenin ve yazıtın ötesine, asıl yüze bakın, çünkü Dürer bütün işi kostüme bırakmayacak kadar iyiydi. İfade serin, hafifçe yan bakışlı; ne gülümsüyor ne sert. Gözler tam olarak sizinkilerle buluşmuyor, izleyicinin biraz ötesine yöneltilmiş; kendini bir aynada inceleyen bir adamın bakışı, ki tam olarak yaptığı şey buydu. Fotoğraftan önceki her boyalı otoportre bir aynadan yapıldı; bu da ressamın her zaman hafifçe eksen dışına, bize değil cama baktığı anlamına gelir ve Dürer bu kaymayı hassasiyetle işliyor. Gösteri parçası saçlar: Her lüle, boyunca uzanan bir parlaklıkla ayrı bir yontulmuş kıvrım olarak çizilmiş; bir adamın kibrini ele veren tek bölümüne saçma miktarda emek harcanmış. Saçı bir Flaman ustası gibi boyayabildiğini ve boyanmaya değer saçları olan türden bir adam olduğunu bilmenizi istiyordu.

Bu, tek bir panele sıkıştırılmış Alman Rönesansı: Her ipliği ve her lüleyi bir gravürcünün kesinliğiyle işleyen kuzey hassasiyeti ile sanatçının bir beyefendi, bir düşünür ve bir isim olduğu yolundaki yeni fikir olan İtalyan tutkusunun birleşimi. Dürer bu iki dünya arasındaki menteşe. Kuzeyin titiz zanaatini babasının kuyumcu atölyesinde ve ressam Michael Wolgemut’un stüdyosunda öğrendi, güneyin kendine güvenini ise Venedik yolunda öğrendi ve 1498 tarihli otoportre ikisini birleştirdiği ilk tablo. Chiaro yazıtı, eldivenleri ve Alp penceresini panelin tam önünde okuyor; böylece aksi hâlde önünden geçip gideceğiniz küçük, adı konmuş ayrıntılar, anlam kazandıkları yerde dururken size gösteriliyor.

Aynı müzedeki öbür Dürer

Prado’nun sahip olduğu tek eser otoportre değil. Birkaç salon ötede Dürer’in Adem ile Havva’sı asılı: İkinci İtalya yolculuğunun ardından yapılmış, 1507 tarihli bir çift gerçek boyutlu boyalı panel; Dürer bunlarda klasik çıplak hakkında öğrendiği her şeyi siyah arka planların önünde duran iki soluk, idealize edilmiş figüre uyguladı. Kusursuz anatomiye dair İtalyan takıntısına Alman cevabı bunlar ve aynı adamı on yıl sonra gösteriyorlar: artık oraya ait olduğunu savunmayan, sadece Avrupa’nın en yüksek düzeyinde resim yapan biri olarak.

Albrecht Dürer, Adem ile Havva (1507), Museo del Prado; Dürer'in ikinci İtalya yolculuğundan sonra yaptığı gerçek boyutlu boyalı çıplaklar

İki eser Dürer’in dönüşümünü iki uçtan çerçeveliyor. 1498’de, eldivenler, ipek ve kafiyeli bir beyitle bir ressamın bakılmayı hak ettiğinde ısrar eden genç bir adam. 1507’ye gelindiğinde artık ısrar etmesine gerek yok, çünkü Adem ile Havva’ya herkes, kuzey resminin kendini ölçtüğü standart olarak, zaten bakıyor. İkisini tek bir binada görmek, Prado’nun bir sanatçının kendi yüzüyle başlattığı bir tartışmayı kazanmasını izlemeye en yakın sunduğu şey.

Nelere bakmalı

Duvardaki yazıtı okuyabilecek kadar yaklaşın, sonra geri çekilin ve eldivenleri bulun. Bu iki ayrıntı, yani yazı ve boşta duran örtülü eller, tezin tamamı: yazabilen, elleri emek harcamayan, adıyla hatırlanmayı bekleyen bir adam. Sonra pencereye bakın. Ova, göl ve dağlar İtalya’ya giden yol; tablodaki her fikrin kaynağı. Son olarak saçlara bakın ve Dürer’in kaç ayrı lüleyi boyama zahmetine girdiğini sayın. Cevap, makul herhangi bir insanın boyayacağından fazla ve bu da bu adamın kendini kim sandığı sorusunun cevabı. Yirmi altı yaşındaydı, Alpleri aşmış ve değişmiş olarak geri dönmüştü ve tam olarak söz geçirebildiği tek model kendisi olsa bile, ressamın yapabileceği en özenli portreye değer bir insan olduğuna karar vermişti.

Daha sonraki bir ressamın otoportreyi aynı müzenin içinde nasıl daha da ileri taşıdığını görmek isterseniz, Prado’nun kendi Las Meninas’ı bir buçuk yüzyıl sonra Velázquez’i kraliyet ailesinin kendi resmine yerleştiriyor; Prado’da neler görülmeli yazısındaki öne çıkanlar turu da Dürer’in panelini zamanınıza en çok değecek eserler arasına koyuyor.