
In 1498 ging een zesentwintigjarige schilder uit Neurenberg zitten en schilderde zichzelf in kleren die hij zich in het openbaar niet kon veroorloven. Hij gaf zichzelf een wit-zwart gestreepte muts, een gestreept wambuis met splitten afgezet met goud, een mantel over één schouder gedrapeerd, fijne glacéhandschoenen aan zijn gevouwen handen en gekruld blond haar dat in zorgvuldig gescheiden lokken tot voorbij zijn sleutelbeen valt. Achter hem, door een open raam, loopt een groene vlakte door naar een meer en een wand van besneeuwde Alpen. Op de muur links van zijn hoofd schreef hij in het Duits het jaartal en een zin: ‘Dit schilderde ik naar mijn eigen gestalte. Ik was zesentwintig jaar oud. Albrecht Dürer.’ Daarna voegde hij zijn monogram toe, de beroemde AD met de kleine D genesteld onder de brede A, een logo voordat logo’s bestonden.
Dit is het tweede van Dürers drie geschilderde zelfportretten, het hangt in zaal 55B van het Prado in Madrid, en het is een van de vreemdste objecten uit de kunstgeschiedenis, omdat schilders dit in 1498 niet deden. Een Duitse schilder was een ambachtsman, lid van een gilde, per klus betaald om altaarstukken te versieren en pigmenten te wrijven. Hij presenteerde zich niet aan de kijker gekleed als een Venetiaanse heer, met werkloze handen in dure handschoenen en zijn eigen naam op de muur, als een man die verwacht te worden herinnerd. Dürer is de man die besloot dat de schilder iemand was. Het zelfportret uit 1498 is het betoog dat hij daarvoor hield, geschilderd op één paneel van lindehout van tweeënvijftig centimeter hoog.
Wat hij draagt, en waarom dat ertoe doet
Begin bij de handschoenen, want de handschoenen zijn de kern van de zaak. Dürers handen rusten op een richel onderaan het schilderij, gevouwen, gehuld in bleek geitenleer. Dit zijn geen werkhanden. De handen van een ambachtsman zaten in 1498 vol lijnolie, loodwit en de metaalzouten van zijn pigmenten. Door zijn handen in herenhandschoenen te steken, zegt Dürer waar zijn hele loopbaan om draaide: ik ben geen handarbeider. Ik ben kunstenaar, en dat betekent: iemand die denkt. De Italiaanse humanisten die hij net had ontmoet tijdens zijn eerste reis ten zuiden van de Alpen, betoogden precies dat: dat schilderen een vrije kunst was zoals poëzie en meetkunde, geen mechanisch ambacht zoals timmeren. Dürer kwam overtuigd terug uit Italië, en hij besteedde de rest van zijn leven aan het bewijzen ervan, te beginnen met dit schilderij.
De kleren dragen dezelfde boodschap uit. De gesplitste mouwen met hun gouden randen, het koord met kwastjes over de borst, de elegante gestreepte muts: het is Italiaanse haute couture, of het idee dat een Duitse schilder daarvan had. Dürer was rond 1494 over de Alpen naar Venetië getrokken en had gezien hoe kunstenaars daar leefden, in de werkplaatsen van mannen als Giovanni Bellini, behandeld als geëerde figuren in plaats van als ambachtslieden. De vlakte, het meer en de besneeuwde bergen achter het raam worden meestal gelezen als een herinnering aan die tocht over de Alpen, de reis van Neurenberg naar Venetië en terug samengeperst in een strook landschap boven zijn schouder. Hij is niet alleen Italiaans gekleed. Hij vertelt je waar de nieuwe ideeën vandaan kwamen.
De inscriptie, en de Duitser die kon schrijven
De regel op de muur luidt in het origineel: ‘Das malt ich nach meiner gestalt / Ich war sex und zwenzig Jor alt / 1498.’ Geschilderd naar mijn eigen gestalte, zesentwintig jaar oud. Het detail dat alles verraadt, is dat Dürer het liet rijmen. De eerste twee regels vormen een rijmend tweetal, gestalt en alt, het soort ding dat een geletterd man voor zijn plezier schrijft. Dürer was voor een schilder ongewoon geletterd. Hij hield een dagboek bij, schreef brieven die bewaard zijn gebleven, publiceerde verhandelingen over meetkunde en over de proporties van het menselijk lichaam, en correspondeerde als gelijke met humanistische geleerden. De inscriptie is geen etiket. Het is een schrijver die zijn werk signeert, en die handtekening dringt erop aan dat je zowel het jaartal als de leeftijd opmerkt, want de leeftijd is het verrassende deel. Zesentwintig, en nu al zo zeker van zichzelf.
Het monogram onder de inscriptie is de andere helft van het merk. Dürer ontwierp de in elkaar grijpende AD als persoonlijk teken en gebruikte die op alles: zijn schilderijen, zijn houtsneden, zijn gravures. Zijn prenten werden in heel Europa verkocht, en het monogram was zo herkenbaar dat andere prentmakers het vervalsten om hun eigen werk te slijten. Dat leidde tot een van de eerste auteursrechtgeschillen van een kunstenaar uit de geschiedenis, toen Dürer een Venetiaanse graveur, Marcantonio Raimondi, voor de rechter daagde omdat die zijn houtsneden van het Leven van Maria kopieerde, compleet met het AD-teken. De Venetiaanse senaat liet Raimondi de afbeeldingen blijven kopiëren, maar droeg hem op het monogram weg te laten. Het gezicht op het paneel in het Prado en de letters eronder zijn dezelfde daad: een man die van zichzelf een naam maakt die reist.

Niet het beroemde, en daar gaat het juist om
Als je een zelfportret van Dürer voor je ziet, denk je waarschijnlijk aan het verkeerde. Het beeld dat het vaakst wordt gereproduceerd, is het zelfportret uit 1500 in München: het strak frontale hoofd met lang haar en bruine mantel dat bewust het gangbare gezicht van Christus oproept, met de hand geheven naar het bont van zijn eigen kraag. Dat schilderij hangt in de Alte Pinakothek in München, niet in het Prado, en het is een ander, theologischer project: de kunstenaar die zichzelf in de houding plaatst die voor het goddelijke was gereserveerd, om te betogen dat het scheppen zelf goddelijk is. Het schilderij in het Prado, twee jaar eerder geschilderd, is de wereldse versie van dezelfde ambitie. Waar het hoofd in München tijdloos en heilig is, is het portret in Madrid een echte jongeman in modieuze kleren op een specifieke middag, gedateerd, gesitueerd en trots. Reizigers komen regelmatig naar het Prado in de verwachting het christusgezicht te zien, en vinden in plaats daarvan deze dandy bij het raam. Ze kijken naar de eerste zet in een betoog van twee schilderijen, en dit is de zet waarin Dürer nog een persoon is in plaats van een symbool.
Hoe het in Spanje terechtkwam
Een Duits zelfportret dat in Neurenberg is geschilderd, is een eigenaardig ding om in Madrid aan te treffen, en de weg die het aflegde, verklaart veel over het Prado zelf. Het schilderij was van de stad Neurenberg, die het in 1636 als diplomatiek geschenk gaf aan Thomas Howard, de graaf van Arundel, een Engelse verzamelaar die er op gezantschap voor koning Karel I van Engeland doorheen reisde. Uit de collectie van Arundel kwam het uiteindelijk, via de beroeringen van de Engelse Burgeroorlog en de verspreiding van de schilderijen van Karel I, in de Spaanse koninklijke collectie terecht. In de achttiende eeuw hing het in de koninklijke paleizen in en rond Madrid, en toen het Prado in 1819 openging om de verzamelde kunst van de Spaanse koningen te tonen, kwam de Dürer mee. De Spaanse Habsburgers en Bourbons behoorden tot de grote verzamelaars van Europese schilderkunst, en het Prado is in wezen hun privécollectie die openbaar is gemaakt. Daarom belandde het meest persoonlijke schilderij van een Duitse kunstenaar tussen Italiaanse en Vlaamse meesters in een museum in Spanje. Wil je het hele verhaal van hoe die collectie een openbaar gebouw werd, dan loopt de gids voor een bezoek aan het Prado het met je door.
Het gezicht zelf
Kijk voorbij de kleren, het raam en de inscriptie naar het gezicht zelf, want Dürer was te goed om het kostuum al het werk te laten doen. De uitdrukking is koel, een tikje schuin, niet glimlachend en niet streng. De ogen kijken niet helemaal in de jouwe, ze zijn net langs de kijker gericht: de blik van een man die zichzelf in een spiegel bekijkt, en dat is precies wat hij deed. Elk geschilderd zelfportret van vóór de fotografie werd met een spiegel gemaakt, wat betekent dat de schilder altijd iets naast de as kijkt, in het glas in plaats van naar ons, en Dürer geeft die verschuiving nauwkeurig weer. Het haar is het pronkstuk, elke lok getekend als een afzonderlijk gebeeldhouwde krul met een glimlicht erlangs, een absurde hoeveelheid werk besteed aan het ene deel van een man dat ijdelheid verraadt. Hij wilde dat je wist dat hij haar kon schilderen als een Vlaamse meester, en dat hij het soort man was wiens haar het schilderen waard was.
Dit is de Duitse renaissance samengeperst in één paneel: noordelijke precisie, elke draad en krul weergegeven met de nauwkeurigheid van een graveur, getrouwd met Italiaanse ambitie, het nieuwe idee dat de kunstenaar een heer is, een denker en een naam. Dürer is het scharnier tussen die twee werelden. Hij leerde het minutieuze ambacht van het noorden in de goudsmidswerkplaats van zijn vader en in het atelier van de schilder Michael Wolgemut, en hij leerde de bravoure van het zuiden op weg naar Venetië, en het zelfportret uit 1498 is het eerste schilderij waarin hij die twee samensmeedt. Chiaro leest de inscriptie, de handschoenen en het raam met de Alpen voor terwijl je voor het paneel zelf staat, zodat de kleine details met eigennamen waar je anders langs zou lopen worden aangewezen terwijl je staat waar ze betekenis krijgen.
De andere Dürer in hetzelfde museum
Het Prado bezit niet alleen het zelfportret. Een paar zalen verderop hangen Dürers Adam en Eva, twee levensgrote geschilderde panelen uit 1507, gemaakt na een tweede reis naar Italië, waarin Dürer alles wat hij over het klassieke naakt had geleerd toepaste op twee bleke, geïdealiseerde figuren tegen een zwarte achtergrond. Ze zijn het Duitse antwoord op de Italiaanse obsessie met de volmaakte anatomie, en ze tonen dezelfde man tien jaar later, die niet langer betoogt dat hij erbij hoort, maar gewoon schildert op het hoogste niveau van Europa.

De twee werken omlijsten Dürers transformatie. In 1498 is hij een jongeman die met handschoenen, zijde en een rijmend tweetal volhoudt dat een schilder het verdient om bekeken te worden. In 1507 hoeft hij dat niet meer vol te houden, omdat Adam en Eva gewoon worden bekeken, door iedereen, als de maatstaf waaraan de noordelijke schilderkunst zich meet. Ze allebei in één gebouw zien, komt in het Prado het dichtst bij het zien van een kunstenaar die een betoog wint dat hij met zijn eigen gezicht begon.
Waar je op let
Ga dichtbij genoeg staan om de inscriptie op de muur te lezen, stap dan achteruit en zoek de handschoenen. Die twee details, het schrift en de werkloze, bedekte handen, zijn de hele stelling: een man die kan schrijven, wiens handen niet werken, die verwacht bij naam te worden herinnerd. Kijk dan naar het raam. De vlakte, het meer en de bergen zijn de weg naar Italië, de bron van elk idee in het schilderij. Kijk ten slotte naar het haar, en tel hoeveel afzonderlijke krullen Dürer de moeite waard vond om te schilderen. Het antwoord is meer dan een redelijk mens zou doen, en dat is het antwoord op de vraag wie deze man dacht te zijn. Hij was zesentwintig, hij was over de Alpen getrokken en veranderd teruggekomen, en hij had besloten dat de schilder een persoon was die het zorgvuldigste portret waard was dat hij kon maken, ook al was de enige die hij volledig kon laten poseren hijzelf.
Wil je zien hoe een latere schilder het zelfportret in hetzelfde museum nog verder doordreef, dan zet Las Meninas in het Prado Velázquez anderhalve eeuw later in zijn eigen schilderij van de koninklijke familie, en de rondleiding langs de hoogtepunten in wat je in het Prado moet zien plaatst Dürers paneel tussen de werken die je tijd het meest waard zijn.