Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο άνθρωπος που υπέγραψε το ίδιο του το πρόσωπο: η αυτοπροσωπογραφία του Ντύρερ του 1498

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Άλμπρεχτ Ντύρερ, Αυτοπροσωπογραφία στα 26 (1498), Μουσείο του Πράδο, Μαδρίτη

Το 1498, ένας εικοσιεξάχρονος ζωγράφος από τη Νυρεμβέργη κάθισε και ζωγράφισε τον εαυτό του με ρούχα που δεν είχε την οικονομική άνεση να φορέσει δημόσια. Έδωσε στον εαυτό του έναν σκούφο με λευκές και μαύρες ρίγες, ένα ριγέ πουρπουέν με σκισίματα στολισμένα με χρυσό, έναν μανδύα ριγμένο στον έναν ώμο, λεπτά γάντια από δέρμα κατσικιού στα σταυρωμένα του χέρια, και ξανθά κατσαρά μαλλιά που πέφτουν κάτω από την κλείδα σε προσεκτικά χωρισμένες μπούκλες. Πίσω του, μέσα από ένα ανοιχτό παράθυρο, μια πράσινη πεδιάδα απλώνεται ως μια λίμνη και έναν τοίχο από χιονισμένες Άλπεις. Στον τοίχο αριστερά από το κεφάλι του έγραψε, στα γερμανικά, τη χρονολογία και μια φράση: «Αυτό το ζωγράφισα από τη δική μου μορφή. Ήμουν είκοσι έξι χρονών. Άλμπρεχτ Ντύρερ». Ύστερα πρόσθεσε το μονόγραμμά του, το διάσημο AD με το μικρό D φωλιασμένο κάτω από το φαρδύ A, ένα λογότυπο πριν υπάρξουν λογότυπα.

Αυτή είναι η δεύτερη από τις τρεις ζωγραφισμένες αυτοπροσωπογραφίες του Ντύρερ, κρέμεται στην Αίθουσα 55B του Πράδο στη Μαδρίτη, και είναι ένα από τα πιο παράξενα αντικείμενα στην ιστορία της τέχνης, επειδή το 1498 οι ζωγράφοι δεν έκαναν κάτι τέτοιο. Ένας Γερμανός ζωγράφος ήταν τεχνίτης, μέλος μιας συντεχνίας, πληρωνόταν με το κομμάτι για να διακοσμεί αγίες τράπεζες και να τρίβει χρωστικές. Δεν παρουσίαζε τον εαυτό του στον θεατή ντυμένο σαν Βενετός ευγενής, με τα χέρια άεργα μέσα σε ακριβά γάντια και το όνομά του γραμμένο στον τοίχο σαν άνθρωπος που περιμένει να τον θυμούνται. Ο Ντύρερ είναι ο άνθρωπος που αποφάσισε ότι ο ζωγράφος ήταν κάποιος. Η αυτοπροσωπογραφία του 1498 είναι το επιχείρημα που διατύπωσε γι’ αυτό, ζωγραφισμένο σε ένα μόνο ξύλο φλαμουριάς ύψους πενήντα δύο εκατοστών.

Τι φοράει, και γιατί έχει σημασία

Ξεκινήστε από τα γάντια, γιατί τα γάντια είναι όλο το νόημα. Τα χέρια του Ντύρερ ακουμπούν σε ένα περβάζι στο κάτω μέρος του πίνακα, σταυρωμένα, ντυμένα με ανοιχτόχρωμο δέρμα κατσικιού. Δεν είναι χέρια εργάτη. Τα χέρια ενός τεχνίτη το 1498 ήταν λερωμένα με λινέλαιο, λευκό του μολύβδου και τα μεταλλικά άλατα των χρωστικών του. Καλύπτοντας τα χέρια του με γάντια ευγενούς, ο Ντύρερ λέει αυτό για το οποίο έγινε όλη του η καριέρα: δεν είμαι χειρώνακτας. Είμαι καλλιτέχνης, δηλαδή άνθρωπος που σκέφτεται. Οι Ιταλοί ουμανιστές που είχε μόλις γνωρίσει στο πρώτο του ταξίδι νότια των Άλπεων υποστήριζαν ακριβώς αυτό: ότι η ζωγραφική ήταν ελεύθερη τέχνη, όπως η ποίηση και η γεωμετρία, όχι μηχανική τέχνη όπως η ξυλουργική. Ο Ντύρερ γύρισε από την Ιταλία πεπεισμένος, και πέρασε την υπόλοιπη ζωή του αποδεικνύοντάς το, ξεκινώντας από αυτόν τον πίνακα.

Τα ρούχα μεταφέρουν το ίδιο μήνυμα. Τα σκισμένα μανίκια με τα χρυσά τους τελειώματα, το κορδόνι με τις φούντες στο στήθος, ο κομψός ριγέ σκούφος είναι ιταλική υψηλή μόδα, ή τουλάχιστον η ιδέα ενός Γερμανού ζωγράφου γι’ αυτήν. Ο Ντύρερ είχε περάσει τις Άλπεις προς τη Βενετία γύρω στο 1494 και είχε δει πώς ζούσαν εκεί οι καλλιτέχνες, στα εργαστήρια ανθρώπων όπως ο Τζοβάνι Μπελίνι, που τους αντιμετώπιζαν ως τιμημένες προσωπικότητες και όχι ως βιοτέχνες. Η επίπεδη πεδιάδα, η λίμνη, τα χιονισμένα βουνά στο παράθυρο διαβάζονται συνήθως ως ανάμνηση εκείνου του περάσματος των Άλπεων, το ταξίδι από τη Νυρεμβέργη στη Βενετία και πίσω συμπυκνωμένο σε μια λωρίδα τοπίου πάνω από τον ώμο του. Δεν είναι απλώς ντυμένος ιταλικά. Σας λέει από πού ήρθαν οι νέες ιδέες.

Η επιγραφή, και ο Γερμανός που ήξερε να γράφει

Η γραμμή στον τοίχο λέει, στο πρωτότυπο: «Das malt ich nach meiner gestalt / Ich war sex und zwenzig Jor alt / 1498». Ζωγραφισμένο από τη δική μου μορφή, είκοσι έξι χρονών. Η λεπτομέρεια που τα προδίδει όλα είναι ότι ο Ντύρερ το έγραψε με ομοιοκαταληξία. Οι δύο πρώτοι στίχοι είναι ένα ομοιοκατάληκτο δίστιχο, gestalt και alt, κάτι που γράφει ένας εγγράμματος άνθρωπος για τη χαρά του. Ο Ντύρερ ήταν ασυνήθιστα εγγράμματος για ζωγράφος. Κρατούσε ημερολόγιο, έγραφε γράμματα που σώζονται, δημοσίευσε πραγματείες για τη γεωμετρία και για τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος, και αλληλογραφούσε με ουμανιστές λογίους επί ίσοις όροις. Η επιγραφή δεν είναι ταμπέλα. Είναι ένας συγγραφέας που υπογράφει το έργο του, και η υπογραφή επιμένει να προσέξετε και τη χρονολογία και την ηλικία, επειδή η ηλικία είναι το απρόσμενο κομμάτι. Είκοσι έξι, και ήδη τόσο σίγουρος για τον εαυτό του.

Το μονόγραμμα κάτω από την επιγραφή είναι το άλλο μισό του σήματος. Ο Ντύρερ σχεδίασε το αλληλοπλεγμένο AD ως προσωπικό σημάδι και το χρησιμοποιούσε σε όλα, στους πίνακές του, στις ξυλογραφίες του, στις χαλκογραφίες του. Τα χαρακτικά του πουλιούνταν σε όλη την Ευρώπη, και το μονόγραμμα ήταν τόσο αναγνωρίσιμο που άλλοι χαράκτες το πλαστογραφούσαν για να πουλήσουν τα δικά τους έργα, κάτι που οδήγησε τον Ντύρερ σε μία από τις πρώτες διαφορές για πνευματικά δικαιώματα καλλιτέχνη στην ιστορία, όταν έσυρε στα δικαστήρια έναν Βενετό χαράκτη, τον Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι, επειδή αντέγραφε τις ξυλογραφίες του με τη Ζωή της Παναγίας μαζί με το σήμα AD. Η βενετική σύγκλητος επέτρεψε στον Ραϊμόντι να συνεχίσει να αντιγράφει τις εικόνες, αλλά τον διέταξε να αφαιρέσει το μονόγραμμα. Το πρόσωπο στο ξύλο του Πράδο και τα γράμματα από κάτω του είναι η ίδια πράξη: ένας άνθρωπος που κάνει τον εαυτό του όνομα που ταξιδεύει.

Άλμπρεχτ Ντύρερ, Αυτοπροσωπογραφία στα 28 (1500), Alte Pinakothek, Μόναχο, το μετωπικό πορτρέτο που θυμίζει Χριστό και που συχνά μπερδεύεται με τον πίνακα του Πράδο

Όχι η διάσημη, και αυτό ακριβώς είναι το θέμα

Αν έχετε στο μυαλό σας μια αυτοπροσωπογραφία του Ντύρερ, μάλλον φαντάζεστε τη λάθος. Η εικόνα που αναπαράγεται περισσότερο είναι η αυτοπροσωπογραφία του 1500 στο Μόναχο, το αυστηρά μετωπικό κεφάλι με τα καστανά ενδύματα και τα μακριά μαλλιά που παραπέμπει σκόπιμα στο καθιερωμένο πρόσωπο του Χριστού, με το χέρι υψωμένο στη γούνα του γιακά του. Εκείνος ο πίνακας βρίσκεται στην Alte Pinakothek του Μονάχου, όχι στο Πράδο, και είναι ένα διαφορετικό και πιο θεολογικό εγχείρημα: ο καλλιτέχνης τοποθετεί τον εαυτό του στη στάση που προοριζόταν για το θείο, για να υποστηρίξει ότι η πράξη της δημιουργίας είναι θεϊκή. Ο πίνακας του Πράδο, ζωγραφισμένος δύο χρόνια νωρίτερα, είναι η κοσμική εκδοχή της ίδιας φιλοδοξίας. Εκεί όπου το κεφάλι του Μονάχου είναι άχρονο και αγιοπρεπές, το πορτρέτο της Μαδρίτης είναι ένας πραγματικός νέος με μοντέρνα ρούχα σε ένα συγκεκριμένο απόγευμα, χρονολογημένος, τοποθετημένος στον χώρο και περήφανος. Οι ταξιδιώτες φτάνουν συχνά στο Πράδο περιμένοντας το πρόσωπο του Χριστού και βρίσκουν αντ’ αυτού αυτόν τον δανδή στο παράθυρο. Κοιτάζουν την πρώτη κίνηση ενός επιχειρήματος σε δύο πίνακες, και αυτή είναι η κίνηση όπου ο Ντύρερ είναι ακόμα άνθρωπος και όχι σύμβολο.

Πώς έφτασε στην Ισπανία

Μια γερμανική αυτοπροσωπογραφία ζωγραφισμένη στη Νυρεμβέργη είναι κάτι παράξενο να τη βρίσκεις κρεμασμένη στη Μαδρίτη, και η διαδρομή της εξηγεί πολλά για το ίδιο το Πράδο. Ο πίνακας ανήκε στην πόλη της Νυρεμβέργης, η οποία το 1636 τον χάρισε ως διπλωματικό δώρο στον Τόμας Χάουαρντ, κόμη του Άρουντελ, έναν Άγγλο συλλέκτη που περνούσε από εκεί σε πρεσβεία για λογαριασμό του βασιλιά Καρόλου Α΄ της Αγγλίας. Από τη συλλογή του Άρουντελ πέρασε τελικά, μέσα από τις αναταραχές του Αγγλικού Εμφυλίου Πολέμου και τη διασπορά των πινάκων του Καρόλου Α΄, στη βασιλική συλλογή της Ισπανίας. Τον δέκατο όγδοο αιώνα κρεμόταν στα βασιλικά ανάκτορα μέσα και γύρω από τη Μαδρίτη, και όταν το Πράδο άνοιξε το 1819 για να εκθέσει τη συσσωρευμένη τέχνη των βασιλιάδων της Ισπανίας, ο Ντύρερ πήγε μαζί. Οι Ισπανοί Αψβούργοι και Βουρβόνοι ήταν από τους μεγάλους συλλέκτες ευρωπαϊκής ζωγραφικής, και το Πράδο είναι ουσιαστικά η ιδιωτική τους συλλογή που έγινε δημόσια, γι’ αυτό ο πιο προσωπικός πίνακας ενός Γερμανού καλλιτέχνη κατέληξε ανάμεσα σε Ιταλούς και Φλαμανδούς δασκάλους σε ένα μουσείο της Ισπανίας. Αν θέλετε ολόκληρη την ιστορία του πώς εκείνη η συλλογή έγινε δημόσιο κτίριο, ο οδηγός επίσκεψης στο Πράδο την εξετάζει βήμα βήμα.

Το ίδιο το πρόσωπο

Κοιτάξτε πέρα από τα ρούχα, το παράθυρο και την επιγραφή, στο ίδιο το πρόσωπο, γιατί ο Ντύρερ ήταν πολύ καλός για να αφήσει τα ρούχα να κάνουν όλη τη δουλειά. Η έκφραση είναι ψυχρή, ελαφρώς λοξή, ούτε χαμογελαστή ούτε αυστηρή. Τα μάτια δεν συναντούν ακριβώς τα δικά σας. Στοχεύουν λίγο πιο πέρα από τον θεατή, το βλέμμα ενός ανθρώπου που εξετάζει τον εαυτό του σε έναν καθρέφτη, και αυτό ακριβώς έκανε. Κάθε ζωγραφισμένη αυτοπροσωπογραφία πριν από τη φωτογραφία γινόταν μπροστά σε καθρέφτη, κάτι που σημαίνει ότι ο ζωγράφος κοιτάζει πάντα λίγο εκτός άξονα, μέσα στο γυαλί και όχι σε εμάς, και ο Ντύρερ αποδίδει αυτή τη μετατόπιση με ακρίβεια. Τα μαλλιά είναι το κομμάτι επίδειξης: κάθε μπούκλα σχεδιασμένη σαν ξεχωριστή σμιλεμένη καμπύλη με μια ανταύγεια να τρέχει κατά μήκος της, μια παράλογη ποσότητα δουλειάς ξοδεμένη στο μόνο μέρος ενός άντρα που δηλώνει ματαιοδοξία. Ήθελε να ξέρετε ότι μπορούσε να ζωγραφίσει μαλλιά σαν Φλαμανδός δάσκαλος και ότι ήταν το είδος του ανθρώπου που είχε μαλλιά που άξιζε να ζωγραφιστούν.

Αυτή είναι η γερμανική Αναγέννηση συμπυκνωμένη σε ένα ξύλο: η βόρεια ακρίβεια, με κάθε κλωστή και μπούκλα αποδοσμένη με την ακρίβεια χαράκτη, παντρεμένη με την ιταλική φιλοδοξία, τη νέα ιδέα ότι ο καλλιτέχνης είναι ευγενής, στοχαστής και όνομα. Ο Ντύρερ είναι ο μεντεσές ανάμεσα σε αυτούς τους δύο κόσμους. Έμαθε τη σχολαστική τέχνη του βορρά στο εργαστήριο χρυσοχοΐας του πατέρα του και στο εργαστήριο του ζωγράφου Μίχαελ Βόλγκεμουτ, και έμαθε την αυτοπεποίθηση του νότου στον δρόμο για τη Βενετία, και η αυτοπροσωπογραφία του 1498 είναι ο πρώτος πίνακας όπου τα συνδυάζει. Το Chiaro σας διαβάζει την επιγραφή, τα γάντια και το αλπικό παράθυρο μπροστά στο ίδιο το έργο, ώστε οι μικρές, συγκεκριμένες λεπτομέρειες που αλλιώς θα προσπερνούσατε να σας επισημαίνονται ενώ στέκεστε εκεί όπου βγάζουν νόημα.

Ο άλλος Ντύρερ στο ίδιο μουσείο

Το Πράδο δεν έχει μόνο την αυτοπροσωπογραφία. Λίγες αίθουσες πιο πέρα κρέμονται ο Αδάμ και η Εύα του Ντύρερ, ένα ζεύγος ζωγραφισμένων ξύλων σε φυσικό μέγεθος από το 1507, φτιαγμένων μετά από ένα δεύτερο ταξίδι στην Ιταλία, όπου ο Ντύρερ εφάρμοσε όλα όσα είχε μάθει για το κλασικό γυμνό σε δύο χλωμές, εξιδανικευμένες μορφές που στέκονται πάνω σε μαύρο φόντο. Είναι η γερμανική απάντηση στην ιταλική εμμονή με την τέλεια ανατομία, και δείχνουν τον ίδιο άνθρωπο μια δεκαετία αργότερα, που δεν υποστηρίζει πια ότι ανήκει, αλλά απλώς ζωγραφίζει στο υψηλότερο επίπεδο της Ευρώπης.

Άλμπρεχτ Ντύρερ, Αδάμ και Εύα (1507), Μουσείο του Πράδο, τα γυμνά σε φυσικό μέγεθος που ζωγράφισε ο Ντύρερ μετά το δεύτερο ταξίδι του στην Ιταλία

Τα δύο έργα πλαισιώνουν τη μεταμόρφωση του Ντύρερ. Το 1498 είναι ένας νέος που επιμένει, μέσα από γάντια, μετάξι και ένα ομοιοκατάληκτο δίστιχο, ότι ένας ζωγράφος αξίζει να τον κοιτάζουν. Ως το 1507 δεν χρειάζεται πια να επιμένει, επειδή τον Αδάμ και την Εύα απλώς τους κοιτάζουν όλοι, ως το μέτρο με το οποίο μετρά τον εαυτό της η ζωγραφική του βορρά. Το να τα δείτε και τα δύο στο ίδιο κτίριο είναι ό,τι πιο κοντινό προσφέρει το Πράδο στο να παρακολουθήσετε έναν καλλιτέχνη να κερδίζει ένα επιχείρημα που ξεκίνησε με το ίδιο του το πρόσωπο.

Τι να προσέξετε

Σταθείτε αρκετά κοντά για να διαβάσετε την επιγραφή στον τοίχο, ύστερα κάντε ένα βήμα πίσω και βρείτε τα γάντια. Αυτές οι δύο λεπτομέρειες, το γραπτό κείμενο και τα άεργα, καλυμμένα χέρια, είναι ολόκληρη η θέση: ένας άνθρωπος που ξέρει να γράφει, που τα χέρια του δεν μοχθούν, που περιμένει να τον θυμούνται με το όνομά του. Ύστερα κοιτάξτε το παράθυρο. Η πεδιάδα, η λίμνη, τα βουνά είναι ο δρόμος για την Ιταλία, η πηγή κάθε ιδέας στον πίνακα. Τέλος, κοιτάξτε τα μαλλιά, και μετρήστε πόσες ξεχωριστές μπούκλες μπήκε στον κόπο να ζωγραφίσει ο Ντύρερ. Η απάντηση είναι περισσότερες απ’ όσες θα ζωγράφιζε οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος, και αυτή είναι η απάντηση στο ποιος πίστευε ότι ήταν. Ήταν είκοσι έξι χρονών, είχε περάσει τις Άλπεις και είχε γυρίσει αλλαγμένος, και είχε αποφασίσει ότι ο ζωγράφος ήταν πρόσωπο που άξιζε το πιο προσεκτικό πορτρέτο που μπορούσε να φτιάξει, ακόμα κι αν το μόνο μοντέλο στο οποίο μπορούσε να έχει πλήρη έλεγχο ήταν ο εαυτός του.

Αν θέλετε να δείτε πώς ένας μεταγενέστερος ζωγράφος πήγε την αυτοπροσωπογραφία ακόμα πιο μακριά μέσα στο ίδιο μουσείο, οι Μενίνες του ίδιου του Πράδο βάζουν τον Βελάσκεθ μέσα στον δικό του πίνακα της βασιλικής οικογένειας ενάμιση αιώνα αργότερα, και η ξενάγηση στα σημαντικότερα έργα στο τι να δείτε στο Πράδο κατατάσσει το ξύλο του Ντύρερ ανάμεσα στα έργα που αξίζουν περισσότερο τον χρόνο σας.