
1682 წლის 6 მაისს ლუი XIV-მ მთელი სამეფო კარი პარიზიდან ვერსალში გადაიტანა. კომპლექსი ჯერ დასრულებული არ იყო. სარკეების დარბაზის დასრულებამდე სამი წელი რჩებოდა. ორი უზარმაზარი ფრთა ცენტრალური სასახლის ორივე მხარეს აქტიურად შენდებოდა. სამლოცველო, რომელიც მეფეს მთელი ანსამბლის სულიერ კულმინაციად ჰქონდა ჩაფიქრებული, კიდევ ოცდარვა წელი არ იკურთხებოდა. მაგრამ მეფე ორმოცდასამი წლის იყო და მოუთმენელი. ნაწილობრივ აშენებულ სასახლეში ის დედოფალთან, თავის ოფიციალურ ფავორიტთან, სამ კანონიერად აღიარებულ ბუშთან, დოფინთან და დაახლოებით სამი ათას კარისკაცთან ერთად შესახლდა. საფრანგეთის დედაქალაქი მას თან გაჰყვა. მომდევნო ას შვიდი წლის განმავლობაში, 1789 წლის ოქტომბრამდე, როცა პარიზიდან გამოსულმა რევოლუციურმა ბრბომ ლუი XVI ქალაქში დაბრუნება აიძულა, ვერსალი საფრანგეთის მთავრობის რეზიდენცია იყო.
გადასვლის მიზეზი ფუფუნება არ ყოფილა. ლუი XIV-ის ბავშვობა ფრონდას დაემთხვა, 1648-1653 წლების სამოქალაქო ომს, როცა საფრანგეთის მაღალი არისტოკრატია სამეფო ხელისუფლების წინააღმდეგ აჯანყდა, დედოფალი-დედა ლუვრში ალყაში მოაქცია და სამეფო ოჯახი ორჯერ აიძულა, ღამის საფარქვეშ პარიზიდან გაქცეულიყო. მეფეს ეს არასდროს დავიწყებია. ვერსალში გადასვლა სოფლად განმარტოება არ იყო. ეს პოლიტიკური პროგრამა იყო. იმით, რომ თავადაზნაურობა აიძულა, მასთან ერთად ეცხოვრა, მასთან ერთად ეძინა შენობაში, დასწრებოდა მის გაღვიძებას, ჩაცმას, სადილს, ბანაობას და დაძინებას, მეფემ ფრანგი არისტოკრატია ტყვე მაყურებლად აქცია, რომელსაც დღის ყოველ საათს შეიძლებოდა თვალი ედევნებინა, რანგებად დაეყო და ემართა. ვერსალის კარის ცხოვრება უწყვეტი თეატრი იყო, რომლის მთავარი პერსონაჟიც მეფე იყო, ქორეოგრაფია კი დასწრების პოლიტიკა.
რასაც დღეს დაათვალიერებთ, ამ პროგრამის ნაწილობრივ რესტავრირებული ნაშთია. რევოლუციამ 1793 და 1794 წლებში ავეჯის უმეტესობა აუქციონზე გაყიდა. ნაპოლეონი სასახლეს დეკორაციად იყენებდა. მეფე ლუი-ფილიპმა 1837 წელს ის საფრანგეთის ისტორიის მუზეუმად აქცია. 1919 წელს სარკეების დარბაზში ვერსალის ხელშეკრულება გაფორმდა. გერმანულმა ოკუპაციამ ის ხელუხლებლად დატოვა. ქვემოთ შენობაა, ბაღები და ის, რისი წაკითხვაც მათში შეიძლება.
რისთვის იყო
ლუი XIII-მ — მზე მეფის მამამ — 1623 წელს ვერსალში აგურისა და ქვის პატარა სანადირო სახლი ააშენა. ეს ჭაობიან მიწაზე მდგარი მოკრძალებული ორსართულიანი შენობა იყო, სადაც მეფეს რამდენიმე დღით შეეძლო განმარტოება, როცა გარშემო ტყეებში ირმებზე ნადირობა სურდა. ადგილი სილამაზის გამო არ შეურჩევიათ. ის იმიტომ აირჩიეს, რომ მიწა იაფი იყო, მეფის მამას კი პარიზიდან შორს განმარტოებული ადგილი უნდოდა.
ლუი XIV-ს სანადირო სახლი 1643 წელს, ოთხი წლის ასაკში, ერგო მემკვიდრეობით. პირველად იქ 1651 წელს ჩავიდა. ადგილი შეუყვარდა, მაგრამ მამის მოკრძალებული შენობის დანგრევა არ უნდოდა, ამიტომ გადაწყვიტა, მის გარშემო ბევრად უფრო დიდი სასახლე აეშენებინა. მშენებლობა 1661 წელს დაიწყო არქიტექტორ ლუი ლევოს ხელმძღვანელობით, მებაღე ანდრე ლენოტრი ტერიტორიას გეგმავდა, მხატვარი შარლ ლებრენი კი ინტერიერის მორთულობას ხელმძღვანელობდა. სამივე პირველ ეტაპზე ოცი წელი ერთად მუშაობდა. 1670 წელს ლევოს გარდაცვალების შემდეგ მთავარი არქიტექტორი ჟიულ არდუენ-მანსარი გახდა, რომელმაც ორი გრძელი ფრთა, სამლოცველო, ორანჟერეა და სარკეების დარბაზი დაამატა. როცა მეფე 1682 წელს საბოლოოდ შესახლდა, ვერსალი უკვე ევროპის უდიდესი სამეფო სასახლე იყო და საფრანგეთის სახელმწიფო შემოსავლების დაახლოებით ნახევარი წლის ექვივალენტი დაჯდა.
ფასია მთავარი. ვერსალმა XVIII საუკუნის განმავლობაში ნელ-ნელა გააკოტრა ფრანგული მონარქია, და ამ გაკოტრებამ პირდაპირ შეუწყო ხელი რევოლუციას. როცა 1789 წელს გენერალური შტატები მოიწვიეს, ისინი ვერსალში მოიწვიეს, და რევოლუციური დაუმორჩილებლობის პირველი აქტები სასახლის ტერიტორიაზე მოხდა. შენობა ერთდროულად დამხობილი რეჟიმის სიმბოლოც იყო და ადგილიც, რომელმაც ის დაამხო.
სარკეების დარბაზი

Galerie des Glaces — სარკეების დარბაზი — სასახლის ყველაზე ცნობილი ოთახია და ერთადერთი, რომელსაც თითქმის ყველა სტუმარი შესვლისთანავე ცნობს. ის სამოცდაცამეტი მეტრი სიგრძისაა, ათნახევარი მეტრი სიგანისა და თორმეტნახევარი მეტრი სიმაღლისა. ერთ გრძელ მხარეს ჩვიდმეტი მაღალი ფანჯარა ბაღებისკენ იხსნება. მეორე გრძელ მხარეს ჩვიდმეტი თაღოვანი პანელი ფანჯრებს მინაში ირეკლავს. დარბაზი მანსარმა დააპროექტა, ლებრენმა მორთო, 1684 წელს დასრულდა და სპეციალურად სასახლის პოლიტიკურ თეატრად იყო ჩაფიქრებული.
სარკეები ტექნიკური მიღწევა იყო. 1680-იან წლებში დიდი ბრტყელი სარკის მინის წარმოება ვენეციის მონოპოლია იყო. ვენეცია თავის მინის ოსტატებს საზღვარგარეთ მუშაობას სიკვდილის შიშით უკრძალავდა. ლუი XIV-ის ფინანსთა მინისტრმა კოლბერმა ვენეციელი მინის ოსტატები ფარულად დაიქირავა, ვენეციიდან კონტრაბანდით გამოიყვანა და პარიზში სახელმწიფო მანუფაქტურაში დაასაქმა. ვენეციამ მკვლელები გამოგზავნა. გამოპარული ოსტატებიდან ზოგი მოწამლეს. ზოგი გამოსასყიდით დააბრუნეს. მაგრამ მანუფაქტურა გადარჩა, და 1684 წლისთვის მან სარკეების დარბაზის სამას ორმოცდაჩვიდმეტი სარკის პანელი დაამზადა, თითოეული ცალკე დაგვირგვინებული, მინის ისეთი ტექნოლოგიით, რომელსაც ევროპის არცერთი სხვა ქვეყანა ვერ შეედრებოდა. დარბაზი არქიტექტურად ქცეული სამრეწველო ჯაშუშობა იყო.
დარბაზის პოლიტიკური ფუნქცია შენობის მასშტაბით სიმდიდრის დემონსტრირება იყო. როცა 1685 წელს სარკეების დარბაზს ბოლომდე გაივლიდით, თქვენ ჩაუვლიდით ფუფუნების საგანს, რომლის საშუალებაც ევროპის არცერთ სხვა მონარქიას არ ჰქონდა და ვერც გაიმეორებდა. სარკე XVII საუკუნის iPhone იყო. ლუი XIV-ს ასეთი სამას ორმოცდაჩვიდმეტი ჰქონდა, ერთ ოთახში, ასობით სანთლით განათებული, რომელთა შუქიც სარკეებიდან აირეკლებოდა და ფანჯრებიდან ისევ ბაღებში გადიოდა. მთელ ეფექტს ერთი რამის თქმა უნდა: ფრანგული სამრეწველო და დეკორატიული მონოპოლია სამეფო ხელმძღვანელობით.
ზემოთ ჭერი შარლ ლებრენის უწყვეტად მოხატული ცილინდრული კამარაა, რომელზეც ლუი XIV-ის პირადი ისტორიის ოცდაათი ეპიზოდია გამოსახული 1661-დან 1678 წლამდე. მეფე ყოველი სცენის მთავარი გმირია — რაინზე გადადის, მაასტრიხტის კაპიტულაციას იღებს, გამარჯვება აგვირგვინებს, სამმაგ ალიანსს იპყრობს. დაგეგმვა ლებრენს ეკუთვნოდა. შესრულება კი დაახლოებით ორმოცი მხატვრისა და მომოქროვებლის გუნდისა, რომლებიც მისი ხელმძღვანელობით ხუთი წელი მუშაობდნენ.
ბაღები

გამოდით სარკეების დარბაზიდან ჩვიდმეტი ფანჯრიდან რომელიმეთი — სინამდვილეში, ცენტრალური კარით, რომელიც ტერასაზე გადის — და აღმოჩნდებით ოდესმე გაშენებული ერთ-ერთი უდიდესი რეგულარული ბაღის სათავეში. ანდრე ლენოტრმა პროექტზე მუშაობა 1661 წელს დაიწყო და მთელი სიცოცხლე განაგრძო. გეგმა სასახლიდან დასავლეთით დაახლოებით სამ კილომეტრზე ვრცელდება და დიდ არხთან მთავრდება, რომელიც ერთნახევარი კილომეტრი სიგრძისა და ას ოცი მეტრი სიგანისაა. მთელი ტერიტორია თავდაპირველად ჭაობი იყო. ლენოტრის პირველი ამოცანა იყო, ის დაეშრო, ტერასებად დაეყო და გარშემო რეგიონიდან იმდენი ნაყოფიერი ნიადაგი ჩამოეტანა, რომ საფუძვლად მიწის ნაგებობები აეგო. ბაღებზე ათწლეულების განმავლობაში ათიათასობით მუშა და ჯარისკაცი მუშაობდა. ჭაობის ეტაპზე მალარიით სიკვდილიანობა იმდენად მაღალი იყო, რომ ფრანგულ საისტორიო ლიტერატურაში ვერსალის სამშენებლო მოედანს ზოგჯერ ლუი XIV-ის ხანგრძლივი ომების მეორე ფრონტს უწოდებენ.
ბაღები მკაცრ აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზეა ორგანიზებული, რომელიც სასახლის ცენტრალურ სალონებს ემთხვევა. მთავარ ღერძს შადრევნები წყვეტს — ლატონას შადრევანი ტერასის ქვემოთ, აპოლონის შადრევანი დიდი არხის სათავეში — და მას განივი ხეივნები კვეთს, რომლებიც დამხმარე საბაღე ოთახებისკენ, ე.წ. ბოსკეტებისკენ მიდის. ბოსკეტები უფრო პატარა დახურული სივრცეებია, თითოეული სხვადასხვა თემით: საცეკვაო დარბაზის ბოსკეტს ჩაღრმავებული ამფითეატრი აქვს, სამი შადრევნის ბოსკეტს კასკადური წყალი, აპოლონის აბანოებს გროტო. ლენოტრმა ბაღები ოთახების სისტემად დააპროექტა და არა ერთ ღია ლანდშაფტად. მათში ისე დადიხართ, როგორც შენობაში, სადაც ყოველი სივრცე შემდეგში გადადის.
შადრევნები თვითდინებით მომუშავე წყლის სისტემით მუშაობს, რომელიც ლუი XIV-მ ბაღებისთვის უზარმაზარ ფასად ააშენა. წყალი მოდის მდინარე ერიდან, სამოცი კილომეტრის მოშორებიდან, და ვერსალამდე მიჰყავს ნაწილობრივ დასრულებულ აკვედუკს, მარლის მანქანას და ტუმბოების მახვილგონივრულ სერიას, რომლებიც წყალს ორას მეტრზე ასწევდა, სასახლის სიმაღლემდე. მთელი სისტემა ტუმბოების იმაზე მეტ ცხენის ძალას იყენებდა, ვიდრე XVII საუკუნის ევროპის ნებისმიერი სამრეწველო დანადგარი. მიუხედავად ამისა, წყალი ყველა შადრევნის ერთდროულად ასამუშავებლად არასდროს ჰყოფნიდა. მებაღეებმა ესტაფეტური სისტემა შეიმუშავეს: მეშადრევნე ბაღებში მოსეირნე მეფეს წინ მიუძღოდა, ყოველ შადრევანს მაშინ რთავდა, როცა მეფე კუთხეს შემოუხვევდა, და მის უკან თიშავდა. XVIII საუკუნის სტუმარი ნახავდა შადრევნების აღლუმს ყველგან, სადაც მეფე იდგა. დანარჩენი შადრევნები მეფის არყოფნისას მშრალი იყო. Chiaro მეშადრევნის ესტაფეტის განრიგს მეფის გავლილ მარშრუტს უდარებს, ასე რომ, როგორ მიჰყვებოდა წყალი მონარქს ბოსკეტებში, გასაგები ხდება, სანამ იმავე ბალუსტრადასთან დგახართ, სადაც ის იდგა.
თავად ლუი XIV

ლუი XIV-ის ოფიციალური საზეიმო პორტრეტი იასენტ რიგომ 1701 წელს დახატა, როცა მეფე სამოცდასამი წლის იყო. დღეს ის ლუვრშია, მაგრამ თანადროული ასლი ვერსალში კიდია, ორიგინალი კი სწორედ სასახლეში გამოსაფენად დაიხატა. ეს ის გამოსახულებაა, რომლითაც მეფეს დღეს ყველა იხსენებს: სრული ერმინის მანტია, კარლოს დიდის მახვილი წელზე, თეთრი აბრეშუმის წინდები, წითელქუსლიანი ფეხსაცმელი, შავი ხვეულების უზარმაზარი პარიკი, წელამდე რომ ეშვება, და მეფის წვივები, მოცეკვავის პოზაში თვალსაჩინოდ გამოფენილი.
პარიკი და ფეხსაცმელია მთავარი. ლუი XIV თავისი ეპოქისთვის საშუალოზე დაბალი იყო — დაახლოებით ას სამოცდასამი სანტიმეტრი — და ამის გამო მოურიდებლად ვერ გრძნობდა თავს. მაღალი წითელი ქუსლები და მაღალი პარიკი ერთად მის თვალით აღქმულ სიმაღლეს დაახლოებით თხუთმეტ სანტიმეტრს მატებდა. თავად წითელი ქუსლი კარის კონვენციად იქცა: მისი ტარების უფლება მხოლოდ სამეფო ოჯახის წევრებს და სპეციალურად ნებადართულ რამდენიმე კარისკაცს ჰქონდა. 1701 წელს ვერსალში წითელი ქუსლების ტარება ნიშნავდა, რომ ყველას აჩვენებდი, მეფესთან მისასვლელი გზა გქონდა. მათი არტარება კი ნიშნავდა, რომ მის ვიწრო წრეს მიღმა იყავი. კარი ტანსაცმელს ისე იყენებდა, როგორც თანამედროვე კომპანია საშვებს: რაც უფრო ღრმად შედიოდი შენობაში, მით უფრო კონკრეტული ხდებოდა ჩაცმის კოდი.
თავად პოზა — მეფე ოდნავ გვერდზეა გადახრილი, ერთი ფეხი წინ აქვს გამოწეული, წვივი გამოჩენილი — კლასიკური ცეკვიდანაა ნასესხები. ლუი XIV ახალგაზრდობაში სერიოზული ბალეტის მოცეკვავე იყო. 1651-დან 1670 წლამდე ის საჯაროდ გამოდიოდა სასახლის ბალეტებში, მათ შორის 1653 წლის Ballet de la Nuit-ში ამომავალი მზის როლში, საიდანაც მოდის მისი ზედწოდება, მზე მეფე. ცეკვის გამოცდილება ყველა პორტრეტში ჩანს. მას ესმოდა, რომ ყურადღების ცენტრში ყოფნა წარმოდგენა იყო, და თავს შესაბამისად წარმოაჩენდა.
რას მიაქციოთ ყურადღება
ხუთი რამ, რაც სასახლეში უნდა გააკეთოთ. პირველი, სარკეების დარბაზში დათვალეთ სარკის პანელები კედლის გასწვრივ. ჩვიდმეტი დიდი თაღოვანი ჯგუფია, თითოეული დაახლოებით ოცდაერთი ცალკეული სარკის პანელისგან შედგება. სულ სამას ორმოცდაჩვიდმეტი პანელი. 1684 წელს თითოეული საექსპორტო დონის ფუფუნების საგანი იყო.
მეორე, სარკეების დარბაზის შუაგულთან გაჩერდით და მოხატულ ჭერს ახედეთ. ლუი XIV-ის ფიგურა თითქმის ყველა პანოშია. თითოეული პანო სხვა გამარჯვებაა. ყველაზე თვალსაჩინო მათგანზე ის 1672 წელს რაინზე გადადის, რაც მცირე მნიშვნელობის სამხედრო მანევრი იყო, მეფის მხატვრებმა კი შემდგომ მისი მეფობის ერთ-ერთ ცენტრალურ ნარატივად აქციეს.
მესამე, მეფის საწოლ ოთახში — სარკეების დარბაზიდან ორი ოთახის იქით — იპოვეთ ბალუსტრადა, რომელიც მეფის საწოლს ოთახის დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფს. კარის წევრები მეფის lever-ს, გაღვიძების ოფიციალურ ცერემონიას, ამ ბალუსტრადის უკან მკაცრად განსაზღვრული რიგებით მდგომნი ესწრებოდნენ. ადგილი სტატუსს განსაზღვრავდა. წინა რიგში დგომა ჰერცოგობას ნიშნავდა. უკანა რიგში დგომა მარკიზობას. მოუწვევლობა კი არარაობას.
მეოთხე, ჩადით ლატონას შადრევანთან, სასახლის ტერასის ქვემოთ ცენტრალურ ღერძზე პირველ შადრევანთან. შადრევანზე ქალღმერთი ლატონაა გამოსახული, რომელიც შვილებს იცავს ლიკიელი გლეხების ჯგუფისგან, რომლებიც, ტრანსფორმაციის შუაგულში, ბაყაყებად და ხვლიკებად იქცევიან. მითი ოვიდიუსისგან მოდის. პოლიტიკური ალეგორია კი ფრონდაა: ლუი XIV, რომელსაც ბავშვობაში მეამბოხე დიდებულები დასცინოდნენ, მათ განდევნის და სასაცილო არსებებად აქცევს. შადრევანი ქვასა და ბრინჯაოში შესრულებული პირადი პოლიტიკური შურისძიებაა.
მეხუთე, გაჰყევით პატარა გზას სასახლის დასავლეთ მხარეს, ჩაუარეთ პეტი-ტრიანონს და იპოვეთ Hameau de la Reine — მარი-ანტუანეტას სოფელი. ეს განზრახ სოფლური, ბზით გადახურული სახლების ბუტაფორიული სოფელია, მოქმედი რძის მეურნეობით, წისქვილით და პატარა ფერმით, რომელიც დედოფალმა 1783-1787 წლებში ააშენებინა და სადაც მთავარი სასახლის ოფიციალური ცხოვრებისგან გარბოდა, რათა გლეხობანა ეთამაშა. სოფელი არქიტექტურულად ყველაფრის საპირისპიროა, რისთვისაც ვერსალი აშენდა. მისი დასრულებიდან ექვსი წლის შემდეგ დედოფალს პარიზში თავი მოჰკვეთეს. სოფელი დღემდე იქ არის, და მასში დღემდე ძროხები არიან.
სასახლე XVII საუკუნის პოლიტიკური თეატრია, ქვასა და წყალში შემონახული. სარკეები ისევ სარკეებია. შადრევნები ისევ იმავე თვითდინებით სისტემაზე მუშაობს. ბაღები ისევ ლენოტრის თავდაპირველ ღერძზეა. მეფე აღარ არის, აღარც მის მიერ შეკრებილი კარი, მაგრამ არქიტექტურა ისევ თავის საქმეს აკეთებს. შედით ჭიშკარში, გადაკვეთეთ მარმარილოს ეზო, აუყევით დედოფლის კიბეს, გაიარეთ ჰერკულესის სალონი, და ისევ იმ მარშრუტს მიჰყვებით, რომელიც ლუი XIV-მ თქვენთვის დააპროექტა. ისევ ესწრებით მეფის lever-ს. მეფე აღარ წევს თავის საწოლში. ოთახი კი ისევ ელოდება, როდის ჩაწვება მასში შემდეგი მონარქი.
გამოსახულებების წყაროები
- Vue aérienne du domaine de Versailles le 20 août 2014.jpg — ToucanWings. წყარო, CC BY-SA.
- Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg — Myrabella. წყარო, CC BY-SA.
- Panoramic view of the Park of Versailles with Latona Fountain.jpg — Tognopop. წყარო, CC BY-SA.
- Hyacinthe Rigaud, Portrait de Louis XIV en grand manteau royal, 1701-1702.jpg — იასენტ რიგო (1701-1702); ლუვრის მუზეუმი, საჯარო საკუთრება. წყარო.