Naar de inhoud

De Apollo en Daphne die Bernini op zijn vierentwintigste voltooide, heeft bladeren die je kunt horen

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Gian Lorenzo Berninis Apollo en Daphne, een marmeren beeld in de Galleria Borghese in Rome, waarin Daphne in een laurierboom verandert terwijl Apollo haar bereikt

De Apollo en Daphne die Bernini voor kardinaal Scipione Borghese hakte, is de reden dat mensen stil worden in zaal drie van de Galleria Borghese. Loop naar de achterkant. De meeste mensen doen dat niet. De meeste mensen blijven vooraan staan, waar het verhaal leesbaar is. Apollo grijpt. Daphne schreeuwt. Haar vingers zijn al takken geworden. Maar aan de achterkant leer je iets. Daar, ter hoogte van haar uitgestrekte linkerhand, zie je de bladeren. Ze zijn minder dan twee millimeter dik. Sommige zijn zo fijn dat het licht door de randen schijnt en ze de kleur van slappe thee geeft. Een van de restauratoren die in 2002 aan het beeld werkten, vertelde een journalist dat ze, als je er heel licht met een vingernagel tegen tikt, gaan klinken. Geen doffe tik. Een heldere, korte toon. Als een glas.

Het werk werd in 1625 voltooid door een man van vierentwintig.

Waarom Berninis Apollo en Daphne nog altijd een zaal stil krijgt

Elke zaal in de Galleria Borghese heeft een middelpunt. Deze heeft een stuk marmer waarvan je denkt dat het geen marmer kan zijn. Dat is het hele effect. Het blok carraramarmer waarmee Gian Lorenzo Bernini begon, was ongeveer drie meter hoog en woog zo’n vier ton. Wat hij ervan maakte, is een rennende compositie van twee figuren met een uitgestrekte linkerarm, een uitgestrekte rechterarm, een draaiende romp, een achtervolgend mannelijk naakt, bladeren, een slepende wortel, en dat alles in evenwicht op één klein stukje rots en één gebeeldhouwde boomstam. Constructief gezien had het moeten omvallen. Alleen de bladeren al hadden tijdens het hakken moeten afbreken. Dat deden ze niet. In vierhonderd jaar niet.

De meeste beeldhouwers die met zulk dun steen werken, laten een metalen armatuur door het beeld lopen en verbergen die. Bernini niet. Waar je naar kijkt, is ongewapend marmer dat tot de grens van wat marmer kan is opgerekt. De bladeren aan de hand van Daphne zijn het dunste gehouwen steen in de westerse beeldhouwkunst dat niet is gebroken. Daarom is het in deze zaal meestal stil. Mensen zien het en vergeten wat ze wilden zeggen.

De opdracht, en de kardinaal die bloed wilde zien

De opdracht kwam van kardinaal Scipione Borghese. Hij had de jonge beeldhouwer al voor vast aan zich gebonden. Bernini had in 1622 De roof van Proserpina voor hem voltooid, en Scipione wilde er nog een. Het onderwerp was waarschijnlijk het idee van zijn vader: de Metamorfosen van Ovidius, boek een. Apollo, dronken van zijn eigen kunde nadat hij de Python heeft gedood, bespot Cupido omdat die met een boog speelt. Cupido schiet hem met een gouden pijl, waardoor hij verliefd wordt op Daphne, en schiet Daphne met een loden pijl, waardoor zij hem gaat haten. Apollo zet de achtervolging in. Daphne bidt tot haar vader, de riviergod Peneus. Peneus verandert haar in een laurierboom op het moment dat Apollo’s hand haar heup bereikt.

De laatste halve seconde van de achtervolging is wat er werd gehouwen. Apollo’s linkerhand heeft net Daphnes middel aangeraakt. Zijn vingers drukken in haar vlees. Onder zijn vingertoppen rimpelt en plooit haar huid, omdat die al in schors verandert. Als je naar het precieze contactpunt kijkt en dan haar lichaam omhoog volgt, zie je de verandering in real time gebeuren: de dij is nog huid, de taille is huid die ruw wordt, de ribben zijn half schors, de schouder splijt in takken en het haar is blad. Haar mond staat nog open van de schreeuw. Haar tenen hebben wortel geschoten. Tussen haar enkels is een slanke stam omhooggekomen die een van haar voeten heeft opgeslokt.

Dit alles is gehouwen. Het woord ‘gehouwen’ verbergt heel wat. Vierhonderd uur, vijfhonderd, niemand weet het precies, van een jonge man die in een werkplaats stond met beitels en een boogboor en een enkel blok achterstevoren uit zichzelf werkte, en alles weghaalde wat niet het beeld was. En hij signeerde het voltooide werk op de sokkel.

De zichtlijnen zijn afgesteld als architectuur

Dit noemt bijna geen enkele gids. Het beeld is ontworpen om omheen te lopen, en Bernini stelde de zichtlijnen af met iets wat dicht bij architectonische precisie komt. Ga staan waar de bezoekers meestal staan, vooraan, en het is een verhaal: achtervolging en redding. Loop er met de klok mee omheen, en het verhaal verandert bij elke kwartslag van betekenis. Van links zie je alleen Apollo die achtervolgt, met wapperende mantel. De verandering is verborgen. Van achteren zie je alleen Daphne die verandert, met de schors die over haar rug omhoogkruipt, en Apollo’s gezicht is in de schaduw gevallen. Van rechts zie je Apollo beseffen wat er gebeurt. Zijn uitdrukking verschuift. Zijn hand raakt haar nog aan, maar hij begint zich al terug te trekken.

Berninis Apollo en Daphne in de Galleria Borghese, met de laurierbladeren gehouwen uit carraramarmer

In de oorspronkelijke opstelling in de villa van Scipione stond het beeld tegen een muur, zodat de gasten van de kardinaal het van voren zouden zien als een klassiek tafereel. Bernini bouwde de compositie zo op dat het vooraanzicht het fatsoenlijke was. De andere drie aanzichten waren voor de mensen die Scipione wilde imponeren: kardinalen, bezoekende gezanten, de neven van de paus, mensen die eromheen zouden lopen en zouden beseffen dat waar ze naar keken geen mythe meer was, maar een fysieke verandering die bleef gebeuren terwijl ze bewogen. In de jaren 1780 werd het beeld opnieuw opgesteld, zodat het van alle kanten te zien was, en zo staat het nu in zaal drie. Dat was de juiste beslissing. Je voelt het werk zich ontvouwen terwijl je eromheen loopt.

Apollo’s mantel en het probleem van de rennende figuur

Het tweede stille wonder van het beeld is Apollo’s mantel. Rennende figuren zijn een klassiek onderwerp, maar rennende figuren hebben een draperieprobleem. Marmer is steen. Steen wappert niet. Elke antieke beeldhouwer loste dit op door de draperie tegen het lichaam te laten plakken of zwaar op de grond te laten vallen. Bernini loste het op door Apollo’s mantel achter hem te laten uitwaaieren, vastgemaakt aan de sokkel met één dun randje steen.

Kijk ernaar. De mantel is gehouwen als een krul, een bevroren golf, en zweeft achter zijn linkerschouder in de lucht. Er is geen zichtbare steun. De natuurkunde klopt niet. Je staart ernaar en je ziet niet hoe hij niet afbreekt. De eigenlijke steun is een slank bruggetje van marmer dat van de achterkant van de mantel naar Apollo’s kuit loopt. Van voren is het bijna onzichtbaar. Het draagt het gewicht. Een paar millimeter steen houdt een kilo marmeren draperie in een rennende hoek omhoog. Vierhonderd jaar en geen barst.

De laurier, de paus en de censor

Scipione Borghese was kardinaal. Zijn oom, paus Paulus V, was in 1621 gestorven, en de nieuwe paus, Urbanus VIII, die dol was op Bernini, hield in de gaten hoe Scipione religieuze en wereldlijke kunst tentoonstelde. Een levensgrote naakte Apollo die een naakte Daphne achternazit in de villa van een kardinaal zat in de jaren 1620 dicht tegen de grens. Een andere kardinaal, Maffeo Barberini, later zelf Urbanus VIII, schreef een Latijns tweeregelig vers voor de sokkel om de angel eruit te halen. Ongeveer: ‘Wie vluchtig genot najaagt, houdt uiteindelijk een handvol bladeren en bittere vruchten over.’ Het was een morele lezing van een heidens tafereel, op het werk geënt zodat het beeld in een christelijk huishouden kon staan.

Het vers is in de voet van het marmeren beeld gehouwen. Je kunt het nog altijd lezen. Het is Barberini’s manier om een kardinaal dekking te geven. De waarschuwing is het tegenovergestelde van waar het werk werkelijk over gaat. Het beeld gaat over verlangen in de halve seconde voordat het faalt, gehouwen door een man die jong genoeg was om te weten hoe dat voelt en bekwaam genoeg om het falen mooi te maken.

Waar je op let als je ervoor staat

Drie dingen, in deze volgorde.

Ga eerst voor Apollo staan. Zoek zijn vingers op Daphnes middel. Kijk naar de kuiltjes in haar vlees waar zijn vingertoppen indrukken. Dat is marmer dat doet alsof het huid is. Bernini deed dat door de contactpunten dagenlang te polijsten met puimsteen en daarna met stro. Het marmer van Apollo en Daphne is daar fysiek hetzelfde steen als haar schors een paar centimeter hoger, maar het leest als zacht.

Loop daarna naar links. Blijf staan achter haar uitgestrekte hand. Ga dichtbij staan. Kijk naar de bladeren. Tel hoeveel het er zijn. Elk blad is apart gehouwen. Elk blad heeft een steel. Sommige hebben nerven. Geen enkel is gebroken.

Berninis Apollo en Daphne in de Galleria Borghese in Rome, een marmeren beeld van het moment van Daphnes verandering

Doe ten slotte een stap terug en kijk hoe iemand anders om het beeld heen loopt. Kijk naar het gezicht. Mensen blijven staan als ze Daphne zien veranderen. Iedereen. Die pauze is de bedoeling. Het werk is gemaakt om mensen op hetzelfde moment stil te zetten als waarop het in 1625 de dinergasten van Scipione stilzette. Chiaro maakt gebruik van die pauze: de regels van Ovidius klinken in je oor vanuit dezelfde hoek waaronder een gast in 1625 het Latijnse vers van Maffeo Barberini zou hebben gehoord.

Apollo en Daphne, 1622, en de echte tijdlijn

Op veel plekken lees je dat het beeld Apollo en Daphne in 1622 werd gemaakt. Dat klopt niet. De opdracht werd in augustus 1622 getekend. Bernini werkte er de drie jaar daarna aan tussen andere opdrachten door, waaronder zijn David en de afronding van De roof van Proserpina. De uiteindelijke oplevering aan Scipione was in de herfst van 1625. Hij was vierentwintig toen hij de laatste beitel neerlegde.

Dat feit is dragend. De bladeren aan Daphnes hand, het bruggetje van de mantel, de uitdrukking op Apollo’s gezicht op het moment dat hij beseft dat hij heeft verloren, de schors die over haar ribben omhoogkruipt. Een vierentwintigjarige hakte dat allemaal. Denk aan elke vierentwintigjarige die je kent. Bernini had op die leeftijd dit al gemaakt.

De bladeren en hoe ze het overleefden

De bladeren zijn de vraag die iedereen stelt en die niemand volledig beantwoordt. De techniek was, voor zover we die kunnen reconstrueren, een boogboor en een reeks steeds fijnere beitels. Een boogboor is gereedschap uit de bronstijd. Je beweegt de boog heen en weer en die laat een klein boortje draaien, dat onder een gecontroleerde hoek steen wegslijpt. Bernini gebruikte de boogboor om de ruimtes tussen de bladtrossen uit te hollen, en daarna steeds fijnere beitels om de bladeren tot doorschijnendheid dun te maken. De laatste fase was schuren en polijsten met puimsteen en leer. Eén verkeerde tik bij die dikte en het blad breekt. Dan begin je opnieuw aan een nieuw blad. Herstellen kan niet. De dunheid is een register van wat niet misging.

Een restauratieteam nam het beeld tussen 1999 en 2002 onder handen en documenteerde elke bladtros van Berninis Daphne onder de microscoop. Een paar hebben haarscheurtjes. Geen enkele hoefde te worden vervangen. Het marmer zelf komt uit de groeven van Carrara in Toscane, dezelfde groeven die Michelangelo gebruikte, gekozen om een kristalstructuur die fijn genoeg is om niet langs voorspelbare nerflijnen te breken. Het steen werkt mee. Maar alleen omdat Bernini het goed las.

De verandering op Apollo’s gezicht

Ook Apollo verandert. Niet lichamelijk, maar emotioneel. Als je zijn gezicht in detail bestudeert, zie je dat zijn mond gesloten is en dat zijn ogen langs zijn eigen arm omlaag gaan naar de plek waar zijn hand Daphne aanraakt. Hij kijkt hoe het moment gebeurt. Zijn voorhoofd is niet triomfantelijk. Het begint te fronsen. Bernini ving hem in de halve seconde tussen haar vangen en beseffen dat hij haar niet heeft gevangen. Hij heeft een boom gevangen. Dat is de lezing waarvoor het werk je beloont. De achtervolging is verlies geworden, en het gezicht van de jager heeft het nog niet helemaal begrepen.

Dat is wat een vierentwintigjarige in het verhaal zag. Niet de achtervolging. Het moment erna.

Tot slot

Bladeren die klinken als een glas. Een mantel die wordt gedragen door een sliertje steen. Een vierentwintigjarige die uitvond hoe je marmer kunt laten vergeten dat het marmer is. Een volledige ronde om het beeld is het enige bezoek dat het recht doet.

Beeldverantwoording