Naar de inhoud

De ontvoering van Proserpina: Bernini hakte vingers die in steen wegzakken

Gepubliceerd: • 10 min lezen

De ontvoering van Proserpina van Gian Lorenzo Bernini in de Galleria Borghese in Rome: Pluto die Proserpina wegvoert

De Ontvoering van Proserpina die Bernini in 1622 voor kardinaal Scipione Borghese hakte, heeft een detail dat de meeste mensen missen tot ze het zien, en daarna zien ze niets anders meer. De rechterhand van Pluto ligt op de dij van Proserpina. Zijn vingers drukken in haar huid. Haar huid geeft mee. Je kunt vier kleine kuiltjes in haar vlees tellen waar zijn vingertoppen indrukken, en een vijfde plooi achter zijn duim. De dij is marmer. De hand is marmer. De kuiltjes zijn marmer. De zachtheid is een leugen die zo goed wordt verteld dat je oog weigert hem te zien.

Gian Lorenzo Bernini was drieëntwintig jaar oud toen hij het werk voltooide. Het was zijn tweede opdracht van kardinaal Scipione, tussen de groep Aeneas en Anchises uit 1619 en de Apollo en Daphne waaraan hij in hetzelfde jaar zou beginnen. De kardinaal betaalde hem vierhonderdvijftig scudi. Het was een koopje.

Waarom Bernini’s Ontvoering van Proserpina nog altijd schokt

De scène komt uit Ovidius, boek vijf van de Metamorfosen. Pluto, god van de onderwereld, heeft besloten dat hij een vrouw wil, en Venus heeft Cupido op hem afgestuurd. Cupido schiet. Pluto kijkt op, ziet Proserpina, de dochter van Ceres, bloemen plukken in een veld op Sicilië, en neemt haar mee. Hij spant zijn zwarte paarden in, breekt de grond open en sleept haar door de opengescheurde aarde mee naar de onderwereld. Haar moeder Ceres zoekt zes maanden naar haar. Tegen de tijd dat Ceres ontdekt waar ze is, heeft Proserpina zes granaatappelpitten gegeten, en die binden haar elk jaar zes maanden aan de onderwereld.

Dat is de winter, in het Romeinse verhaal. De winter zijn de maanden dat Proserpina weg is.

Bernini koos het moment net nadat Pluto haar heeft gegrepen. Ze draait zich, probeert los te komen. Haar linkerhand drukt tegen de zijkant van zijn gezicht, haar vingers gespreid over zijn voorhoofd, duwend. Haar rechterarm is naar achteren geslingerd, en ze huilt. Er ligt een marmeren traan op haar wang. Haar hoofd is naar rechts gedraaid, van hem af, haar mond open in een kleine ronde vorm. Pluto tilt haar op. Zijn rechterhand houdt haar dij van onderen vast. Zijn linkerarm zit als een klem om haar middel. Hij lacht half. Hij heeft een enorme krullende baard en aan zijn voeten blaft de driekoppige Cerberus.

Het is allemaal uit één blok Carrara-marmer van vier ton gehakt.

De vingers, waar het allemaal om draait

Detail van Bernini’s Ontvoering van Proserpina: de vingers van Pluto die in de marmeren dij van Proserpina drukken

Ga naar de Galleria Borghese. Loop naar zaal vier. Loop om het beeld heen naar de rechterkant, want daar zit het beroemde detail. Zak door je knieën zodat de dij op ooghoogte is. Blijf staan.

Je ziet vier marmeren vingers die in een marmeren dij drukken, en de marmeren dij krijgt er kuiltjes van. In de geschiedenis van de beeldhouwkunst bestaat hiervoor geen technisch precedent. De figuren van Michelangelo hebben strak vlees, zichtbare spieren en een prachtige anatomie, maar bij Michelangelo raakt niemand iemand aan. Een vinger duwt nooit in het lichaam van een andere figuur zoals een hand in deeg duwt. Bij Bernini wel. Hij vond het effect van de vingers in marmer voor dit beeld uit en verfijnde het de rest van zijn loopbaan, maar hier begint het.

De methode is het afschuren van steen. Je hakt de hand en de dij als één geheel, polijst ze tot ze naadloos in elkaar overgaan, en gebruikt dan steeds fijnere schuurmiddelen, puimsteen, tripel, doek, stro, om de verzachting te maken waar de duim het been raakt. Hoe zachter de polijsting, hoe meer het licht op het oppervlak verstrooit en hoe meer het marmer als huid leest. De hand zelf is net iets anders afgewerkt. Je oog leest twee materialen. Het leest één blok steen.

Een beeldhouwer die Bernini’s voltooide werk zag voordat het de werkplaats verliet, zou er drie keer omheen zijn gelopen en daarna hebben gevraagd waar de naad zat. Er is geen naad. Zak door je knieën bij de dij terwijl Chiaro speelt en de volgorde van het polijsten wordt beschreven terwijl je naar de kuiltjes kijkt, de enige manier waarop een detail dat zo klein is betekenis krijgt.

Het beeld van Pluto en Proserpina werd zomaar besteld

De opdrachtgever was kardinaal Scipione Borghese. Scipione had twee gewoontes. Hij bestelde beeldhouwwerk in een tempo waar elke particuliere verzamelaar failliet van zou gaan, en hij gaf dingen weg als iemand met meer politieke macht er belangstelling voor toonde. Een jaar nadat het beeld klaar was, schonk Scipione het aan kardinaal Ludovico Ludovisi, de neef van de nieuwe paus Gregorius XV, als wat tijdgenoten zonder omwegen omkoping noemden. Ludovisi nam het mee naar de Villa Ludovisi, waar het bijna driehonderd jaar stond. De Italiaanse staat kocht in 1908 de kunst van de villa, en het beeld keerde terug naar de Galleria Borghese, naar de zaal waar je er nu voor kunt staan.

Scipione gaf een van de grootste marmeren beelden van de eeuw weg. Het kostte hem Bernini niet eens, want Bernini stond al onder contract voor de volgende opdracht.

Het gezicht van Proserpina, dat de meeste mensen overslaan

Bernini’s Proserpina in de Galleria Borghese in Rome, met haar traan en verwrongen gezicht

Iedereen kijkt naar de hand. Ze vergeten naar haar gezicht te kijken. Kijk naar haar gezicht.

Proserpina huilt. Er staat één gehakte traan op haar rechterwang. Ze duwt met haar linkerhand tegen het hoofd van Pluto, en haar vingers zijn zo wijd gespreid dat je elke knokkel ziet. Haar mond is een ronde vorm, bevroren op het moment dat er een geluid uitkomt. Dat geluid is waarschijnlijk ‘nee’. De klank van de schreeuw staat in de steen geschreven.

Wat de jonge beeldhouwer heeft gedaan, en in 1622 deed niemand dat, is een specifieke emotie aan een specifiek gezicht verbinden. Vóór hem droegen mythologische figuren algemene uitdrukkingen. Ovidius staat vol huilende vrouwen, maar het huilen wordt meestal aangegeven met gebaar en houding, niet met een gezicht dat er echt uitziet als dat van iemand die wordt vastgegrepen. Bernini gaf Proserpina een gezicht. Een gezicht met een mond die midden in een schreeuw is bevroren.

Je kunt het beeld horen als je dichtbij genoeg staat. Daar gaat het om.

Bernini’s Proserpina van 1621 en het Latijnse distichon

Het beeld werd tussen 1621 en 1622 gehakt. Net als de Apollo en Daphne die erop volgde, kreeg het een Latijns distichon op de sokkel, geschreven door Maffeo Barberini, de latere paus Urbanus VIII, om een kardinaal die een gewelddadige heidense scène in zijn villa tentoonstelde morele dekking te geven. De inscriptie luidt ongeveer: ‘Wie je ook bent, die je ogen opslaat naar een Proserpina die door Pluto is weggerukt, zie hoe de godin van de oogst, Ceres, in rouw volgt.’ Het is een moraliserend kader voor een werk dat eigenlijk gaat over hoe marmer zich als vlees kan gedragen.

Urbanus VIII zou later Bernini’s grootste opdrachtgever worden. Hij bestelde het baldakijn in de Sint-Pieter, het graf van Urbanus VIII, de Tritonfontein. Latijnse verzen schrijven voor de sokkel van het eerste grote werk van een jonge beeldhouwer was hoe die relatie begon.

Bernini’s Proserpina en de kwestie van beweging

De compositie draait om drie assen. Het lichaam van Pluto beweegt naar voren, naar links. Proserpina draait zich naar achteren, van hem af. Haar romp en zijn romp draaien in tegengestelde richtingen, en dat schept de diagonale spiraal door het werk omhoog die je oog volgt, van Cerberus onderaan tot haar hand op het hoofd van Pluto bovenaan. Bernini zou dit principe van de figura serpentinata daarna in vrijwel elk beeld verwerken dat hij maakte.

Hij bouwde ook verhalende standpunten in het werk. Sta je ervoor, dan zie je Pluto triomferend, terwijl hij een tegenstribbelende vrouw wegdraagt. Ga je rechts staan, dan verandert het verhaal: haar gespreide vingers op zijn voorhoofd duwen, haar mond is open, zijn uitdrukking verstrakt. Loop naar links en je ziet alleen haar verdriet en de vreemde zachtheid van zijn greep. Elke hoek vertelt een ander verhaal. Bernini was drieëntwintig en had al een compositieprobleem opgelost waar beeldhouwers twee eeuwen lang op waren vastgelopen.

De marmertechniek: polijsten en boren

Twee technische trucs houden dit beeld bij elkaar.

De eerste is het polijsten, dat voor de zachtheid zorgt. De tweede is de boor. Bernini gebruikte de strijkboor voor alle plekken waar steen haar, stof of baard moet worden. De baard van Pluto is zo’n dertig centimeter boorwerk. De haren op zijn hoofd zijn afzonderlijk gegroefd. De drie koppen van Cerberus hebben grommende bekken met afzonderlijk geboorde tanden. De boor is wat massief marmer de aanblik van textuur geeft. Vóór Bernini gebruikten beeldhouwers de boor spaarzaam. Hij dreef het zo ver dat het werk er hariger en meer met stof bedekt uitziet dan zijn eigen gewicht zou toestaan.

Hier gebruikt hij ook ondersnijding. Stof lijkt los te komen van het lichaam, tenen lijken de grond niet te raken, vingers lijken boven het been te zweven. De ondersnijding is techniek. In ieders andere handen zou ze versplinteren. Bernini las de nerf van de steen en plaatste de sneden op de assen waar het marmer het kon houden.

Waar je op let als je ervoor staat

Vier dingen.

Ten eerste: de vingers op de dij. Ga laag zitten. Sta aan de rechterkant. Zoek de kuiltjes.

Ten tweede: de traan van Proserpina. De traan staat op haar rechterwang, gehakt als één druppel.

Ten derde: haar gespreide linkerhand op het gezicht van Pluto. Kijk hoe de vingers om zijn voorhoofd buigen. Haar pink staat bijna los van de schedel. Hij hangt in ondersneden lucht, vastgehouden door een millimeter steen.

Ten vierde: Cerberus onderaan. Drie koppen. De middelste gromt, de linker huilt, de rechter blaft. Geen van drieën ziet er hetzelfde uit.

De Proserpina van Borghese en wat ze in gang zette

De Proserpina van de Galleria Borghese is niet Bernini’s beroemdste beeld. De Apollo en Daphne in de zaal ernaast heeft de bladeren; de Extase van de heilige Teresa heeft het drama; de fonteinen op de pleinen hebben de schaal. Maar dit beeld is waar hij het probleem oploste dat hem tot Bernini maakte. Hij ontdekte hoe je een dij zacht laat lijken, een hand zwaar, een traan nat, en hoe de naam van een drieëntwintigjarige vierhonderd jaar lang aan de familie Borghese blijft kleven.

Alles wat hij na dit werk deed, is gebouwd op de kuiltjes in de dij van Proserpina.

Tot slot

Vier vingers die indrukken. Een gehakte traan. Een drieëntwintigjarige die ontdekte dat je marmer kunt leren liegen. Dat is het werk in zaal vier van de Galleria Borghese, en niets wat ervoor werd gehakt, is daarna nog helemaal hetzelfde.

Beeldverantwoording