Przejdź do treści

Orsay, Orangerie, Marmottan: impresjonistyczny plan zwiedzania Paryża

Opublikowano: • 15 min czytania

Wielki zegar Musée d'Orsay widziany od środka, w sali, w której większość zwiedzających po raz pierwszy spotyka impresjonizm w Paryżu

W Paryżu są tylko trzy muzea, które liczą się dla impresjonizmu, a jedno z nich leży tak daleko na zachód od turystycznego centrum, że większość osób odwiedzających miasto po raz pierwszy nigdy do niego nie trafia. Dwa pozostałe widać z tego samego balkonu na prawym brzegu, jeśli wiesz, gdzie patrzeć. Pierwsze to Musée d’Orsay, dawny dworzec kolejowy przy Quai Anatole France, w którym zgromadzono największy na świecie zbiór obrazów impresjonistów. Drugie to Musée de l’Orangerie, dawna oranżeria na zachodnim skraju ogrodów Tuileries, gdzie w dwóch owalnych salach zaprojektowanych przez samego malarza wisi osiem ogromnych ściennych paneli z nenufarami Moneta. Trzecie to Musée Marmottan Monet, niewielka rezydencja na zachodnim skraju szesnastej dzielnicy, w której wisi obraz, od którego wziął nazwę cały ruch, oraz dziewięćdziesiąt cztery inne płótna Moneta z jego prywatnej kolekcji. Trzy budynki. Od jednego końca do drugiego mniej więcej trzydzieści minut pieszo, jeśli pominiesz Marmottan, a większość osób, które mają na Paryż jeden dzień, właśnie tak zrobi. Pytanie o muzeum impresjonizmu w Paryżu nie dotyczy więc tak naprawdę tego, które muzeum odwiedzić. Dotyczy tego, które dwa z trzech zmieścisz w jednym dniu, a po które trzeba będzie wrócić.

To przewodnik po wszystkich trzech. Co jest w każdym z nich. Dlaczego warto się nimi przejąć. W jakiej kolejności je zwiedzać. Czwarte muzeum, o którym nikt nie wspomina, choć chyba powinien – Petit Palais. I wycieczka do Giverny, czyli opcja z muzeum impresjonizmu w Giverny, jeśli masz do dyspozycji drugi poranek.

Dlaczego Paryż to miasto impresjonizmu

Zanim przejdziemy do muzeów, krótki kontekst, bo odpowiada na pytanie, które zadaje sobie wielu zwiedzających. Dlaczego tyle impresjonizmu jest w Paryżu, a nie, powiedzmy, w Londynie czy Nowym Jorku?

Z dwóch powodów. Pierwszy jest geograficzny. Impresjonizm był ruchem paryskim. Malarze byli niewielką grupą przyjaciół, którzy w latach 60. i 70. XIX wieku mieszkali w Paryżu lub w jego pobliżu, malowali obok siebie w lesie Fontainebleau i na przedmieściach nad Sekwaną, w latach 1874–1886 pokazali się na ośmiu wspólnych wystawach w Paryżu i w końcu skupili się wokół marszandów Paula Duranda-Ruela i Ambroise’a Vollarda, którzy obaj mieli galerie w Paryżu. Kolekcje, które zostały w Paryżu, albo kupili ci marszandzi i nigdy ich nie sprzedali, albo zapisali je w testamencie państwu francuskiemu sami malarze i ich mecenasi.

Drugim powodem jest zapis Caillebotte’a z 1894 roku. Gustave Caillebotte, inżynier i malarz, który za pieniądze ze spadku utrzymywał przyjaciół na powierzchni w chudych latach 70., zmarł w wieku czterdziestu pięciu lat i zapisał państwu francuskiemu swoją kolekcję sześćdziesięciu siedmiu płócien impresjonistów. Państwo przez pięć lat przebijało się przez zastrzeżenia prawne i kuratorskie, ale w 1899 roku w końcu przyjęło trzydzieści osiem z nich. Te trzydzieści osiem obrazów – dwa Cézanne’y, osiem Monetów, osiem Renoirów, siedem Pissarrów, sześć Sisleyów, cztery Manety, dwa Caillebotte’y, jeden Degas – stało się zalążkiem tego, co dziś jest galerią impresjonistów w Orsay. Bez tego zapisu połowa najważniejszych płócien, które są dziś w Paryżu, byłaby w rękach prywatnych albo w muzeach amerykańskich.

Trzy budynki mieszczą razem mniej więcej dziewięćdziesiąt procent dzieł impresjonistów w Paryżu. Oto one, w kolejności, w jakiej warto je zwiedzać.

1. Musée d’Orsay – główna kolekcja

Orsay to wybór oczywisty, ten, który zalicza niemal każdy zwiedzający, i ten, w którym mieści się większość tego, co we Francji pełni rolę narodowej galerii impresjonizmu. Około czterech tysięcy obiektów na stałej ekspozycji w dawnym dworcu kolejowym w stylu Beaux-Arts na lewym brzegu Sekwany. Mniej więcej trzysta z nich to płótna impresjonistów lub postimpresjonistów. Największe ich skupisko jest na piątym piętrze, za słynnym, mającym prawie dziesięć metrów szklanym zegarem, w ciągu sal biegnących wzdłuż dawnego centralnego peronu.

Co tu jest, a czego nie ma. Orsay ma osiemnaście obrazów Moneta, w tym pięć z serii Katedra w Rouen, wiszących obok siebie. Ma osiemdziesiąt Renoirów, więcej niż jakiekolwiek inne muzeum na świecie. Ma sześćdziesiąt Manetów, w tym Olimpię i Śniadanie na trawie, oba na parterze, oba namalowane, zanim impresjonizm formalnie zaistniał. Ma największą na świecie kolekcję pasteli i obrazów olejnych Degasa, w tym woskową rzeźbę Małej czternastoletniej tancerki. Ma dwadzieścia cztery obrazy van Gogha, drugą co do wielkości kolekcję po Muzeum Van Gogha w Amsterdamie. Ma Cyklinowanie podłogi Caillebotte’a i jego szeroki na prawie trzy metry deszczowy widok nowych bulwarów Haussmanna. Ma Pissarra, Sisleya, Cézanne’a, Berthe Morisot, Mary Cassatt. Krótko mówiąc, ma pień drzewa impresjonizmu.

Czego nie ma: Wschodu słońca, od którego ruch wziął nazwę (jest w Marmottan), ani żadnego ze ściennych Nymphéas, które Monet namalował specjalnie dla powojennego państwa francuskiego w latach 20. XX wieku (są w Orangerie). Obie luki są zamierzone. Kolekcja Orsay z założenia kuratorskiego kończy się na 1914 roku, a późne panele Moneta od początku przeznaczone były dla innego budynku.

Olimpia Édouarda Maneta (1863), Manet z parteru, na którym opiera się cała opowieść Orsay o XIX wieku

Jeden z obrazów Moneta z serii Katedra w Rouen z 1894 roku – Orsay wiesza pięć płócien z tej serii obok siebie i to najłatwiejsze miejsce na świecie, by zobaczyć, jak Monet myślał o świetle padającym na jeden motyw

Jak to zrobić. Minimum trzy godziny, cztery to wygodnie. Zacznij na parterze od Olimpii i Śniadania na trawie Maneta. Potem wjedź ruchomymi schodami na piąte piętro, do impresjonistów. Kolejność ma znaczenie. Manety z parteru przygotowują wszystko, co czeka na górze. Mamy dłuższy przewodnik z dokładną trasą po Orsay, który prowadzi piętro po piętrze.

Orsay jest otwarte od wtorku do niedzieli. W poniedziałki zamknięte. Standardowy bilet dla dorosłych kosztuje w 2026 roku około dwudziestu dwóch euro. Kolejka przy głównym wejściu latem potrafi trwać czterdzieści pięć minut; boczne wejście dla posiadaczy biletów jest od strony Rue de la Légion d’Honneur i prawie zawsze idzie szybciej. Aplikacja z audioprzewodnikiem w telefonie dobrze sprawdza się przy historii budynku; przy samych obrazach zwykle lepiej mieć obok przyjaciela, który zna salę.

Najważniejsze obrazy Orsay, które warto znać, zanim wejdziesz: Olimpia Maneta, Bal w Moulin de la Galette Renoira, Cyklinowanie podłogi Caillebotte’a, Lekcja tańca Degasa, Katedry w Rouen Moneta (pięć sztuk), autoportret van Gogha z Saint-Rémy i jego Pokój w Arles. Jeśli znasz te osiem, zanim przyjdziesz, w każdej sali będziesz miał punkt zaczepienia.

2. Musée de l’Orangerie – Nymphéas

Fragment jednego z paneli Nenufarów Moneta w Musée de l'Orangerie, ośmiu ściennych płócien, dla których malarz sam zaprojektował sale

Orangerie to najmniejsze z trzech dużych muzeów i być może to, które daje najwięcej. Stoi na zachodnim skraju ogrodów Tuileries, po drugiej stronie rzeki niż Orsay, dziesięć minut pieszo od niego. Budynek był pierwotnie ogrzewaną szklarnią dla drzewek pomarańczowych z pałacu Tuileries, zbudowaną w 1852 roku. Po tym, jak pałac spłonął w 1871 roku, oranżerię kilka razy przeznaczano na coś innego – na salę sportową, przestrzeń wystawową, kwatery awaryjne podczas pierwszej wojny światowej. W 1921 roku państwo francuskie zgodziło się przekształcić ją w stały dom dla ośmiu ogromnych paneli z nenufarami, nad którymi Claude Monet pracował w Giverny od początku lat 10. XX wieku.

Monet sam zaprojektował dwie owalne sale na niższym poziomie. Każdy panel ma mniej więcej dwa metry wysokości. Niektóre mają dwanaście metrów szerokości. Razem pokrywają prawie sześćdziesiąt metrów bieżących ściany. Światło pada z góry przez matowe szkło, żeby naśladować naturalne światło dzienne, którego chciał Monet. Obie sale ułożone są w pętlę w kształcie ósemki, więc zwiedzający przechodzi przez jedną pełną, otaczającą go panoramę, potem przez niewielkie przejście łączące, a potem przez drugą. Całość zajmuje około trzydziestu minut, jeśli uważnie patrzysz. Może zająć godzinę, jeśli usiądziesz na środkowej ławce w którejkolwiek sali i po prostu przestaniesz próbować robić cokolwiek innego.

Orangerie ma też kolekcję Waltera-Guillaume’a na wyższym poziomie, podarowaną w latach 1959 i 1963 przez Domenikę, wdowę po marszandzie Paulu Guillaume’ie. Około stu pięćdziesięciu obrazów. Dwadzieścia pięć Renoirów. Czternaście Cézanne’ów. Dwanaście Picassów. Dziesięć Matisse’ów. Osiem Modiglianich. Pięć Soutine’ów. Kolekcja jest niewielka i gęsta, a całą można obejść w czterdzieści pięć minut. Obie razem – Nymphéas na dole, Walter-Guillaume na górze – dają jedno z najbardziej treściwych doświadczeń artystycznych w Paryżu.

Bilety kosztują około trzynastu euro. Kolejki są zwykle krótkie. Muzeum jest zamknięte we wtorki, odwrotnie niż Orsay zamknięte w poniedziałki, więc możesz zwiedzić Orsay jednego dnia, a Orangerie następnego bez konfliktu poniedziałkowo-wtorkowych zamknięć. Istnieją łączone bilety Orsay-Orangerie, nieco tańsze niż kupowane osobno.

Panele, które warto znać: panel Zachód słońca, panel Poranek z wierzbami odbitymi w wodzie i panel Chmury, najbardziej abstrakcyjny. Wszystkie przedstawiają ten sam staw z liliami wodnymi w Giverny, namalowany o różnych porach dnia, w różnym świetle. Monet skończył je, mając osiemdziesiąt cztery lata. Przez zaćmę był niemal niewidomy. To późne podsumowanie czterdziestu lat patrzenia na ten sam skrawek wody.

3. Musée Marmottan Monet – rodzinna kolekcja

Musée Marmottan Monet na zachodnim skraju szesnastej dzielnicy, budynek z największą na świecie liczbą Monetów na metr kwadratowy

Marmottan to muzeum, o którym nikt nie wspomina w standardowych zestawieniach paryskich muzeów impresjonizmu, a to właśnie w nim wisi obraz, od którego ruch wziął nazwę. Mieści się przy Rue Louis-Boilly 2 w szesnastej dzielnicy, dwadzieścia pięć minut metrem od centrum, na zachodnim skraju Paryża, blisko Lasku Bulońskiego. Budynek to niewielka rezydencja, którą w 1932 roku historyk sztuki Paul Marmottan przekazał Académie des Beaux-Arts razem ze swoją kolekcją sztuki i mebli z epoki napoleońskiej. W 1957 roku osobny zapis prywatnego kolekcjonera dodał największą na świecie kolekcję prac Berthe Morisot, dwadzieścia pięć obrazów. W 1966 roku Michel Monet, jedyny żyjący syn malarza, podarował Marmottan prywatną kolekcję ojca – dziewięćdziesiąt cztery płótna – wraz z obszerną korespondencją i rodzinnymi fotografiami.

Zapis Moneta zmienił Marmottan z małego muzeum napoleońskiego w budynek z największą na świecie liczbą Monetów na metr kwadratowy. Kolekcja wisi na trzecim piętrze, w szeregu niewielkich sal. Większość to późne prace z Giverny – nenufary, płaczące wierzby, japońskie mostki, Grande Allée – namalowane w latach 1900–1926, kiedy Monet był już starym człowiekiem i pracował mimo zaćmy. Najpóźniejsze obrazy, z lat 1922–1926, są niemal abstrakcyjne: gęste gąszcze czerwieni, oranżu i ciemnej zieleni, które układają się w rozpoznawalne motywy dopiero wtedy, gdy cofniesz się o dwa metry.

Wśród dziewięćdziesięciu czterech Monetów jest Impresja, wschód słońca. Studium portu w Hawrze z 1872 roku, które dało nazwę całemu ruchowi, kiedy satyryczny krytyk w 1874 roku użył tego tytułu, żeby wyśmiać malarzy, a malarze zatrzymali tę etykietę. Wisi w niewielkiej, przyciemnionej sali na trzecim piętrze, z dwiema ławkami. Przed obrazem stoi zwykle naraz około dziesięciu osób. W sali jest cicho. Obraz ma czterdzieści osiem na sześćdziesiąt trzy centymetry, jest mniejszy, niż sugeruje większość reprodukcji. Na żywo wygląda jak szkic. Wygląda, innymi słowy, dokładnie jak obraz, który satyryczny krytyk w 1874 roku nazwałby „impresją”.

Marmottan ma też kolekcję Berthe Morisot, która jest drugim powodem, by tu przyjechać. Dwadzieścia pięć prac, w tym jej późny autoportret, kilka jej domowych wnętrz i niewielkie studia pejzażowe, które malowała w Lasku Bulońskim w latach 80. XIX wieku. Poza Orsay to największa kolekcja Morisot na świecie.

Bilety kosztują około czternastu euro. Kolejki są krótkie. Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. Stacja metra to La Muette na linii 9, a spacer zajmuje około dziesięciu minut ulicami mieszkalnymi, które w niczym nie przypominają centrum Paryża. Chiaro odczytuje list Moneta do Paula Duranda-Ruela z grudnia 1872 roku, opisujący „impresję wschodu słońca”, którą próbował uchwycić, gdy ty stoisz przed pomarańczowym kleksem i siedmioma czerwonymi pociągnięciami na wodzie.

4. Petit Palais – to, o którym nikt nie wspomina

Petit Palais na prawym brzegu Sekwany, miejskie muzeum, w którym znajduje się kolekcja Tucka z późnymi pracami impresjonistów

Petit Palais to galeria impresjonizmu, którą pomijają standardowe przewodniki, i jedyna z czterech, która nic nie kosztuje. Stoi przy Avenue Winston-Churchill, między Polami Elizejskimi a Sekwaną, w budynku wzniesionym specjalnie na Wystawę Światową w 1900 roku. Kolekcja to własne zbiory sztuki Miasta Paryża, odrębne od kolekcji narodowych Orsay i Marmottan. Na stałej ekspozycji jest około tysiąca trzystu dzieł. Z tego około trzydziestu to prace impresjonistów lub postimpresjonistów, a mniej więcej tuzin jest pierwszorzędny.

Kolekcja Tucka, podarowana w 1921 roku przez amerykańskiego filantropa Edwarda Tucka, obejmuje prace Moneta, Sisleya, Pissarra i Berthe Morisot. Zapis Pierre’a i Denise Lévych z 1976 roku dodał obrazy Bonnarda, Vuillarda i jednego Cézanne’a. Jest niewielka sala Courbeta, jeden Manet i wczesny Renoir.

Wstęp wolny. Otwarte od wtorku do niedzieli. Kolejek prawie nigdy nie ma. Publiczność to głównie paryżanie w niedzielne popołudnie i poważni turyści artystyczni, którzy odkryli, że to miejsce istnieje. Czterdzieści pięć minut wystarczy, by przejść przez sale impresjonistów; kolejne czterdzieści pięć pozwoli zobaczyć francuską sztukę XVIII wieku i działy prawosławne, które wypełniają resztę budynku.

Petit Palais to dobry wybór, jeśli pierwszego dnia robisz parę Orsay-Orangerie, drugiego Marmottan, a trzeciego zostaje ci dodatkowa godzina. To także dobre schronienie na deszczowe popołudnie dla każdego, kto przesadził z najsłynniejszymi muzeami.

5. Wycieczka do Giverny – opcja z muzeum impresjonizmu w Giverny

Fondation Claude Monet w Giverny formalnie nie leży w Paryżu, ale to opcja z muzeum impresjonizmu w Giverny pojawia się tak często, że zasługuje na akapit. Giverny to wieś w Normandii, w której Monet kupił w 1890 roku dom wiejski i gdzie spędził ostatnie czterdzieści trzy lata życia. Dom i ogrody są otwarte dla zwiedzających od kwietnia do listopada. Staw z nenufarami to prawdziwy staw z obrazów. Dom z różowego tynku to prawdziwy dom. Pracownie na terenie posiadłości, w których malował ścienne panele dla Orangerie, to prawdziwe pracownie.

W Giverny nie ma żadnych obrazów Moneta. Do czasu jego śmierci wszystkie zostały sprzedane lub podarowane, głównie Marmottan i Orangerie. Wizyta w Giverny dotyczy miejsca, nie płócien. Przechodzisz przez górny ogród, gdzie irysy rosną pasami. Idziesz środkową ścieżką pod różanymi łukami. Schodzisz tunelem biegnącym pod drogą do dolnego ogrodu, ogrodu wodnego z nenufarami. Stajesz na małym japońskim mostku. Patrzysz na staw. Uświadamiasz sobie, że staw jest dużo mniejszy, niż sugerują obrazy, i że właśnie o to chodzi.

Pociągi z Gare Saint-Lazare do Vernon kursują co godzinę i jadą około czterdziestu pięciu minut. Z Vernon do Giverny kursuje autobus wahadłowy, około piętnastu minut. Cała podróż w obie strony z centrum Paryża to około trzech i pół godziny w drodze na dwie i pół godziny na miejscu. Najlepiej pojechać pod koniec kwietnia albo w maju, kiedy kwitną irysy i glicynie, albo w połowie czerwca, kiedy otwierają się lilie wodne. W sierpniu staw jest już nieco zarośnięty, a tłumy największe.

To wycieczka, która dodaje kontekstu wszystkiemu, co widziałeś w Orangerie, Marmottan i Orsay. Sama w sobie nie jest wizytą w muzeum impresjonizmu w sensie galerii. Jest źródłem.

Kolejność od początku do końca

Optymalny plan impresjonistycznego Paryża na jeden pełny dzień:

Rano: Orsay, trzy do czterech godzin. Zacznij na parterze od Maneta. Wjedź na piąte piętro do Moneta, Renoira, Degasa. Zjedz lunch w kawiarni za zegarem, jeśli kolejka jest krótka.

Po południu: przejdź przez Pont Royal do Tuileries. Przetnij ogrody w kierunku zachodnim, piętnaście minut. Wejdź do Orangerie. Spędź godzinę w salach Nymphéas. Spędź czterdzieści pięć minut w kolekcji Waltera-Guillaume’a na górze. Łącznie: około dwóch godzin.

Jeśli masz drugi dzień: rano Marmottan, półtorej godziny razem z metrem. Po południu Petit Palais na czterdzieści pięć minut. Reszta dnia należy do ciebie i do reszty Paryża.

Jeśli masz trzeci dzień, a pogoda jest znośna: pociąg do Vernon, autobus do Giverny, łącznie trzy godziny na miejscu. O piątej będziesz z powrotem w centrum Paryża.

Ta kolejność działa z jednego konkretnego powodu. Orsay uczy cię, co próbowało osiągnąć ośmiu najważniejszych malarzy, na jakim tle, mniej więcej w porządku chronologicznym. Orangerie pokazuje Moneta u samego końca kariery, pracującego technikami, które Orsay nauczyło cię dostrzegać. Marmottan pokazuje, gdzie cały ruch się zaczął – niewielkie studium portu w Hawrze z 1872 roku – i późną prywatną kolekcję Moneta. Giverny pokazuje miejsce, z którego wyszły późne prace z Marmottan i Orangerie. Przechodzisz przez oś czasu ruchu mniej więcej we właściwym kierunku.

Na co zwrócić uwagę w każdym z nich

Krótka ściągawka, po jednym punkcie na muzeum:

Puenta

Dworzec kolejowy, który stał się muzeum. Szklarnia, która stała się dwiema owalnymi salami nenufarów. Niewielka rezydencja w szesnastej dzielnicy, w której wisi obraz, od którego ruch wziął nazwę, i prywatna kolekcja malarza, który go zapoczątkował. Darmowe muzeum miejskie, o którym nikt nie mówi. Wieś w Normandii ze stawem wielkości czterdziestu arów. Pięć budynków, pięć różnych wejść w tę samą, trwającą od stu pięćdziesięciu lat rozmowę o świetle, wodzie i pogodzie. Większość da się zobaczyć w dwa dni. Reszta zajmuje całe życie, czyli mniej więcej tyle, ile poświęcił jej Monet.

Źródła ilustracji