
Welk schilderij hangt tegenover de Mona Lisa? Dat is De bruiloft te Kana (Le Nozze di Cana) van Paolo Veronese, voltooid in 1563: het grootste schilderij in het Louvre, aan de wand recht tegenover de Mona Lisa in de Salle des Etats, zaal 711.
Ga op een willekeurige dinsdag om elf uur ’s ochtends in de Salle des Etats staan. Vandaag lopen er dertigduizend mensen door deze zaal. Ze kijken allemaal dezelfde kant op: naar het zuiden, naar de kogelvrije glazen kast met de Mona Lisa van Leonardo. Telefoons omhoog, ellebogen naar buiten, geduldig schuifelen.
Draai je nu om.
De achterwand is een geschilderde zaal van zes driekwart meter hoog en bijna tien meter breed. Honderddertig mensen in Venetiaanse zijde zitten erin aan het diner. Er ligt een hond onder de tafel en er zit een papegaai op iemands pols. Vier muzikanten op de voorgrond spelen op een basviool, een violone, een cornetto en een altviool. Jezus zit in het midden. Hij heeft net een kruik water in wijn veranderd. Dat is De bruiloft te Kana van Paolo Veronese, en op elk willekeurig moment staan in de Salle des Etats ongeveer negen van de tien mensen er met hun rug naartoe.
Dat is geen toevallig gevolg van de looproutes. Het is het bepalende feit van de zaal. De Mona Lisa is zevenenzeventig centimeter hoog. Het doek van Veronese meet zevenenzestig vierkante meter. De verhouding in oppervlak is ongeveer tweehonderd op één. Het kleinere werk zit achter kogelvrij glas en een bronzen hek op bijna vier meter afstand. Het grotere hangt gewoon daar. Je kunt ernaartoe lopen en het bordje lezen.
De bruiloft te Kana in cijfers
Laten we de cijfers op tafel leggen, want de cijfers zijn de hele opzet.
Het doek is zes komma zevenenzeventig meter hoog. Negen komma vierennegentig meter breed. Zevenenzestig komma negenentwintig vierkante meter beschilderd oppervlak. Met de doublure en het moderne spieraam weegt het zo’n één komma drie ton. Ter vergelijking: De kroning van Napoleon van Jacques-Louis David, die twee zalen verderop hangt en zelf al een monster is, meet ongeveer zes bij tien meter. Die van Veronese is groter. Het is het grootste schilderij in het Louvre, punt, en dat is het al sinds 1798.
Paolo Caliari, Veronese genoemd omdat hij rond 1528 in Verona werd geboren, was een van de drie mannen die in de zestiende eeuw de Venetiaanse schilderkunst beheersten. Titiaan was de oude meester en hofschilder van keizers. Tintoretto was de man van de snelheid, die snel en goedkoop op enorme oppervlakken werkte. Veronese was de man van de kleur en de architectuur. Hij schilderde feestmalen. De benedictijnen van San Giorgio Maggiore, een klooster op een eigen eilandje in de Venetiaanse lagune, gaven hem in juni 1562 opdracht voor een werk dat de hele achterwand van hun nieuwe refter moest bedekken. Die wand was ontworpen door Andrea Palladio. Veronese was begin dertig.
Hij tekende het contract voor driehonderdvierentwintig dukaten plus een vat wijn plus kost en inwoning zolang hij eraan werkte. Het kostte hem vijftien maanden. Op 8 september 1563 leverde hij het voltooide doek af.
Dineren in de refter van Palladio
Dit moet je goed onthouden. Het werk was nooit bedoeld als museumstuk. Het was een muur. De monniken van San Giorgio Maggiore liepen twee keer per dag de refter binnen, gingen op lange banken zitten en aten zwijgend hun brood en vis, terwijl ze keken naar een bruiloftsmaal met bijna exact de afmetingen van hun eigen zaal. De echte zuilen van Palladio aan hun kant van de muur liepen aan de andere kant in verf door. De geschilderde balustrade sloot aan op de echte vloer. Als je novice was, achttien jaar oud en hongerig, moet het hebben gevoeld alsof de Venetiaanse adel op het schilderij je elk moment een bord kon aanreiken.
Veronese schilderde zichzelf in het tafereel. Hijzelf en drie van zijn vrienden. Zij zijn de vier muzikanten op de voorgrond, die in de witzijden jasjes die een ensemble van strijk- en blaasinstrumenten bespelen op het moment dat het water wijn wordt. De traditionele identificatie, waar het Louvre op zijn eigen bordje nog altijd voorzichtig over is, is dat Veronese de gambist links is, Titiaan de contrabas rechts, Jacopo Bassano de cornetto vasthoudt en Tintoretto achter hen altviool speelt. Vier van de grootste schilders van het Venetiaanse cinquecento die een kwartet spelen op een bruiloft in Galilea die ook een Venetiaans diner van de society is en ook een wonder. Als dat geen keuze is waarmee je je nek uitsteekt, dan weet ik het niet meer.

Honderddertig gasten
Het tafereel komt uit het evangelie van Johannes, hoofdstuk twee. Jezus, zijn moeder en zijn leerlingen gaan naar een bruiloft in het stadje Kana. De wijn raakt op. Maria zegt het tegen Jezus. Jezus zegt tegen de bedienden dat ze de stenen waterkruiken moeten vullen. Ze schenken wijn. Het is zijn eerste openbare wonder. Het hele verhaal is elf verzen lang.
Veronese geeft het zo’n honderddertig figuren. Venetiaanse patriciërs in zijde. Turkse gezanten met tulbanden. Afrikaanse bedienden met schalen. Een dwerg links met een papegaai. Een hond onder de tafel. Een kat die op de voorgrond met haar poot aan een kan zit. Een man rechts die met een tandenstoker zijn tanden schoonmaakt. Jezus zit precies in het midden, klein in het beeld, stil, met een rode mantel. Maria zit naast hem. Bruid en bruidegom zijn helemaal links bijna van het doek geduwd, en dat is theologisch gezien een stevige uitspraak. Veronese zegt, zonder het helemaal hardop te zeggen, dat deze bruiloft niet om het paar draait. Ze draait om de gast die net de chemie van de drankjes heeft veranderd.
Boven de tafel, in het bovenste derde deel, zie je de lucht en de renaissancearchitectuur in de stijl van Palladio van een Venetiaans palazzo. De slagers op het balkon snijden een lam aan. Ook dat is geen toeval. Het lam is het teken van het lijden van Christus, weggestopt op de achtergrond van het eerste wonder, drie jaar vóór de gebeurtenis waarnaar het verwijst.
Wil je een gids van één regel voor de groep zelfportretten op De bruiloft te Kana, dan is hij er: het zijn de best geklede mensen in de zaal en de enigen die echt aan het werk zijn.
Napoleon zaagt het in stukken
Op 11 september 1797 liepen Franse soldaten in opdracht van generaal Napoleon Bonaparte de refter van San Giorgio Maggiore binnen en haalden het van de muur.
Ze konden het natuurlijk niet in één stuk naar buiten dragen. Het was zo groot als een muur. Dus zaagden ze het doek dwars door de verf in stukken, rolden de stukken op, verpakten ze in kisten en verscheepten ze naar Parijs. Dat was onderdeel van de plundercampagne die de Franse legers in Italië van 1796 tot 1798 voerden op grond van het Verdrag van Tolentino, een verdrag dat de Fransen een paar maanden eerder onder bedreiging van de wapens aan paus Pius VI hadden gedicteerd. Het verdrag gaf Frankrijk een juridische dekmantel om meer dan vijfhonderd schilderijen en beelden uit Italië mee te nemen. Dit was het allergrootste stuk op de lijst.
De opgerolde stukken kwamen in 1798 in Parijs aan. Restauratoren naaiden het werk weer aan elkaar en spanden het op nieuwe spieramen. Het werd opgehangen in het Musée Napoléon, zoals het Louvre heette toen Napoleon Frankrijk bestuurde, en daar is het sindsdien gebleven. Heb je je ooit afgevraagd hoe De bruiloft te Kana in het Louvre terechtkwam, dan is dit het verhaal. Het schilderij kwam niet naar Parijs. Het werd in stukken gezaagd en naar Parijs verscheept.

De ruil met Le Brun waar Venetië nog altijd boos om is
In 1815 verloor Napoleon bij Waterloo. Het Verdrag van Parijs verplichtte Frankrijk de kunst terug te geven die het de twee decennia daarvoor had geroofd. Antonio Canova, de grote neoclassicistische beeldhouwer, werd vanuit Rome gestuurd als pauselijk gezant die de schilderijen van het Vaticaan moest terughalen. Tot ieders verbazing slaagde hij daar grotendeels in. Het meeste van Napoleons Italiaanse buit ging naar huis.
Venetië vroeg de Veronese terug.
Frankrijk zei nee.
Het officiële Franse standpunt was dat het doek nu te kwetsbaar was om te verplaatsen. Het was al een keer uit elkaar gezaagd, opgerold, verscheept, aan elkaar genaaid en opnieuw opgespannen. Het van de muur van het Louvre halen en op een kar naar Venetië zetten zou het, zo luidde het argument, vernietigen. Als troostcadeau stuurde Frankrijk Venetië een ander werk: Het maal in het huis van Simon de farizeeër van Charles Le Brun, een Frans schilderij uit de late zeventiende eeuw met een ander maal uit het Nieuwe Testament. Die vervanger hangt vandaag aan de refterwand in San Giorgio Maggiore waar vroeger de Veronese hing. De meeste bezoekers merken de ruil nooit op. De Venetianen zijn hem nooit vergeten. Nog in de eenentwintigste eeuw hebben Italiaanse ministers van cultuur geopperd om het opnieuw te vragen, en het antwoord uit Parijs is altijd hetzelfde: te kwetsbaar om te verplaatsen.
En nu de crux van het kwetsbaarheidsargument. In 2007 maakte de Italiaanse studio Factum Arte, in opdracht van de Fondazione Giorgio Cini, een digitaal facsimile op ware grootte en hing dat terug in de refter van Palladio. Dertig mensen werkten er vijftien maanden aan. Het facsimile hangt op dit moment in de refter. Je kunt het bezoeken. Je kunt gaan zitten in de zaal waarvoor het werd geschilderd, met de zuilen van Palladio in één lijn met de geschilderde zoals Veronese het bedoelde, en het uitzicht in je opnemen waar de monniken tweehonderddertig jaar lang bij aten.
Het is niet het origineel. Het origineel is in Parijs.
De vrijheden van dichters en gekken
Tien jaar nadat hij dit doek had voltooid, kwam Veronese in de problemen met de inquisitie.
Het incident ging niet over Kana zelf. Het ging over een ander refterschilderij, een Laatste Avondmaal dat hij voor de dominicanen van Santi Giovanni e Paolo had gemaakt. Daarin had hij Duitse soldaten, narren, dwergen, een man met een bloedneus en een hond op de voorgrond gezet. De inquisiteurs wilden weten wie toestemming had gegeven voor die onbetamelijke details. Op 18 juli 1573 werd Veronese voor het tribunaal geroepen.
Het verslag is bewaard gebleven. Het is een van de grote documenten van een kunstenaar die zijn eigen werk verdedigt tegen een religieuze censor, en de kern van het gesprek gaat zo. De inquisiteur vraagt waarom Veronese Duitsers, dwergen en potsenmakers in een tafereel van het Laatste Avondmaal heeft gezet. Veronese antwoordt, voor het verslag: ‘Wij schilders nemen dezelfde vrijheden die dichters en gekken nemen.’ Hij voegt eraan toe dat hij de figuren als versiering had toegevoegd, in de lege delen van het doek, zoals schilders altijd hebben gedaan.
De inquisitie gaf hem opdracht het te verbeteren. Veronese schilderde niets over. In plaats daarvan veranderde hij de titel. ‘Het Laatste Avondmaal’ werd ‘Het maal in het huis van Levi’, het verhaal van Jezus die eet bij een tollenaar thuis, en dat is een tafereel waarin Duitsers en narren aan tafel theologisch geen probleem zijn. Nieuwe titel, klaar. Dat doek hangt nu in de Accademia in Venetië.
De reden dat het verhaal over de inquisitie thuishoort in het verhaal van het eerste schilderij, en niet alleen bij Het maal in het huis van Levi, is deze: het principe dat Veronese in 1573 voor het tribunaal verdedigde, is precies het principe dat hij tien jaar eerder al op de muur van de benedictijnse refter in San Giorgio Maggiore had geschilderd. Een religieus wonder gekleed in zestiende-eeuwse Venetiaanse zijde, volgepakt met honden en papegaaien en spelende muzikanten. De inquisitie riep hem op vanwege het werk voor Santi Giovanni. Ze hadden hem net zo goed voor Kana kunnen oproepen, en het argument zou precies hetzelfde zijn geweest.
De dag dat het scheurde
Het tweede litteken na het zaagwerk van 1797 is het litteken dat het Louvre in 1992 toegaf.
In 1989 begon een lange, geplande restauratiecampagne. De restauratoren wilden twee eeuwen vernis verwijderen, loszittende verf vastzetten en de doublure opnieuw opspannen. Het werk zou in de Salle des Etats zelf gebeuren, achter steigers. In de nacht van 8 juni 1992 bezweek tijdens een verplaatsing een deel van het frame dat het schilderij droeg. Het viel en scheurde. Het Louvre maakte de schade bekend. De restauratie, die dat jaar klaar had moeten zijn, moest worden verlengd. Restauratoren herstelden de scheur en verstevigden de doublure. Het doek ging weer omhoog.
De scheur van 1992 vind je niet in de meeste Engelstalige samenvattingen van het verhaal van Kana of van de betekenis ervan. Je ziet hem makkelijk over het hoofd. Het Louvre zelf zet hem niet bovenaan op het zaalbordje. Maar hij hoort bij wat je ziet als je er nu voor staat. Het doek werd in 1797 door soldaten in stukken gezaagd en viel in 1992 uit zijn eigen draagframe. Het is twee keer hersteld.
Zaal 711 vinden, tegenover de Mona Lisa
De afmetingen van De bruiloft te Kana passen niet in een gewone zaal, dus gaf het Louvre het een eigen plek. Het hangt in de Salle des Etats, officieel zaal 711, in de Denonvleugel op de eerste verdieping. Daar hangt ook de Mona Lisa. Heb je je ooit afgevraagd waar De bruiloft te Kana hangt, dan is het antwoord simpel: in dezelfde zaal als het meest gefotografeerde schilderij ter wereld, aan de tegenoverliggende wand.
Ernaartoe lopen is het makkelijkste navigatieprobleem van het museum. Volg de borden naar de Mona Lisa. Meer is het niet. Elke gang vanaf elke ingang komt uiteindelijk uit in de Salle des Etats. Ben je in de zaal, dan is de Mona Lisa de wand met de menigte achter het afzetlint. De Veronese is de wand achter de menigte.
Een praktisch punt om De bruiloft te Kana in de Salle des Etats te bekijken. In de ochtendspits, tussen half tien en elf, is de rij voor de Mona Lisa het dichtst en de wand aan de overkant het leegst. Je kunt tot op een meter van de Veronese komen en zonder dat iemand in de weg staat door het midden van het doek omhoogkijken naar Jezus en Maria. De menigte staat drie meter achter je en kijkt de andere kant op. De suppoosten van het Louvre houden je niet tegen zolang je het hek niet aanraakt. Je hebt een van de grootste olieverfschilderijen die ooit zijn gemaakt zo goed als voor jezelf, in de best bezochte kunstzaal ter wereld, op het drukste uur, en de zaalbordjes vertellen je niets over de vier muzikanten, de zaaglijnen van 1797 of de scheur van 1992. Chiaro loopt ze alle drie met je door.
Draai je om
Als je één ding over dit doek onthoudt, laat het dan de geometrie zijn. Het grootste werk in het gebouw is sinds 1798 in Parijs. Het werd door Franse soldaten met zagen uit een Venetiaans klooster gehaald. Frankrijk weigert het al meer dan twee eeuwen terug te geven. Het hangt vandaag aan de wand recht tegenover de Mona Lisa. Elke dag staan er zo’n dertigduizend mensen voor, en bijna niemand van hen weet dat. Ze kijken de verkeerde kant op.
De muur in Venetië is er nog altijd van verstoken. De muur in Parijs is ermee bedekt. En in de best bezochte zaal van het best bezochte museum ter wereld is het grootste schilderij aan de grootste wand het enige waar niemand naar kijkt. Doe het enige wat niemand anders in de Salle des Etats doet. Draai je om.