Przejdź do treści

Obraz, który patrzy na ciebie: Las Meninas Velázqueza

Opublikowano: • 11 min czytania

Diego Velázquez, Las Meninas (1656), Museo del Prado, Madryt

Latem 1656 roku, w przerobionej sali recepcyjnej na parterze pałacu Alcázar w Madrycie, Diego Velázquez namalował samego siebie, jak maluje swojego króla i królową. Króla i królowej nie ma na obrazie. Odbijają się, blado, w małym prostokątnym lustrze na tylnej ścianie. W sali jest Velázquez przy sztalugach, pięcioletnia infantka Małgorzata Teresa w szerokiej srebrno-różowej sukni, dwie dworki, których portugalski tytuł dał obrazowi nazwę – meninas – karlica dworska Maria Bárbola, urodzony we Włoszech karzeł Nicolás Pertusato trącający stopą dużego śpiącego mastifa, zakonnica w habicie wdowy obok nieznanego z imienia strażnika, a w głębi sali, w ramie drzwi, szambelan królowej José Nieto, który zatrzymał się na stopniu z dłonią na zasłonie. O czym są Las Meninas? O chwili, w której malarz podniósł wzrok znad płótna, zobaczył króla i królową Hiszpanii wchodzących do sali za nim i postanowił namalować wszystkich w tej sali oprócz nich.

To obraz wysoki na trzy metry i szeroki na dwa i trzy czwarte metra, a na żywo zatrzymuje cię, bo podłoga na obrazie mniej więcej przechodzi w podłogę galerii. Stań w odpowiedniej odległości w sali 12 Prado, a przestajesz patrzeć na scenę. Jesteś w niej. Infantka jest na wysokości twoich oczu. Velázquez patrzy obok ciebie na lustro na tylnej ścianie, czyli na króla i królową, czyli na ciebie. Cały obraz to pytanie o to, kto gdzie stoi.

Dwa portrety królewskie i pracująca pracownia

Żeby zrozumieć, dlaczego Velázquez zbudował tę sztuczkę, musisz wiedzieć, na jaką salę patrzysz. To cuarto del Príncipe, apartament, który należał do pierworodnego syna króla, zanim chłopiec zmarł w 1646 roku. Po śmierci księcia pokoje przekazano Velázquezowi na pracownię, co dla malarza dworskiego było czymś niezwykłym – pracownia w Alcázarze była zwykle komórką przy korytarzu. Velázquez był na hiszpańskiej liście płac od 1623 roku, kiedy jako dwudziestoczterolatek przyjechał z Sewilli dzięki jednemu portretowi króla Filipa IV na czarnym tle i nigdy nie wrócił do domu. W 1656 roku miał pięćdziesiąt siedem lat, był szlachcicem komnaty królewskiej, szambelanem dworu i kandydatem do rycerstwa Zakonu Santiago, które otrzymał w końcu dwa lata przed śmiercią.

Płótno na obrazie – ogromne napięte płótno, za którym stoi Velázquez – ma ten sam rozmiar co same Las Meninas. Nie widzimy, co na nim maluje. W naszą stronę zwrócona jest odwrotna strona płótna. Ale lustro mówi nam, co on widzi. W lustrze, lekko rozmyte i małe, są głowy i ramiona króla Filipa IV i królowej Marianny Austriaczki, stojących mniej więcej tam, gdzie stoi widz. Ukryte płótno to więc ich podwójny portret. Velázquez namalował chwilę w trakcie malowania portretu, którego nie widzimy, z modelami w miejscu, które teraz zajmujemy my.

To nie jest salonowa sztuczka, a to ze względu na to, co robi z postaciami. Infantka, jej dworki, karły, pies, szambelan na schodach – nie pozują dla nas. To towarzystwo malarza, zastygłe w małym zamieszaniu, gdy królewskie dziecko odwiedza malarza ojca przy pracy. Dworka po lewej, María Agustina Sarmiento, pochyla się, żeby podać Małgorzacie małe czerwone gliniane naczynie zwane búcaro, pełne perfumowanej wody – perfumowaną glinę jadły damy hiszpańskiego dworu, żeby nadać skórze blady, matowy odcień, a lekarze tamtej epoki wciąż przed tym zwyczajem przestrzegali. Dworka po prawej, Isabel de Velasco, przyklęka w ukłonie, bo właśnie weszli król i królowa. Szambelan na tylnych schodach zatrzymał się w pół kroku z tego samego powodu. Wszyscy w sali oprócz malarza reagują na wejście, w którego miejscu stoimy.

Spór o lustro

Historycy sztuki od trzystu lat spierają się, czy lustro odbija króla i królową stojących na naszym miejscu, czy to, co jest na niewidocznym płótnie. Te dwie interpretacje nadają obrazowi różną fizykę. Jeśli lustro odbija salę, królewska para jest obecna, a obraz jest migawką. Jeśli lustro odbija płótno, króla i królowej w ogóle nie ma w sali, a cała kompozycja jest rozważaniem o samym przedstawianiu – najmocniejszą wersję tego argumentu przedstawił amerykański historyk sztuki hiszpańskiej Jonathan Brown w swojej książce o Velázquezie z 1986 roku. Dowody techniczne, w tym kąt lustra i geometria ściany za Velázquezem, przemawiają głównie za pierwszą interpretacją. Król i królowa stoją tam, gdzie ty, malarz na nich patrzy, a lustro chwyta ich, gdy zajmujesz ich miejsce.

Schemat perspektywy Las Meninas pokazujący geometrię sali, sztalugi i lustro na tylnej ścianie

To chwila „zaraz, naprawdę?” tego obrazu. Najpotężniejszy człowiek w Europie i jego królowa zostali sprowadzeni do dziesięciocentymetrowego odbicia w lustrze na tylnej ścianie, a malarz – zobowiązany dworskim protokołem, by nigdy nie patrzeć wprost na nich, gdy ich maluje – wykorzystał reguły własnego zawodu, żeby postawić siebie z przodu, a ich z tyłu. Hierarchia sali czytana od lewej do prawej to: malarz, księżniczka, dworki, karły, pies, szambelan, król. Króla znajdujesz jako ostatniego. Hiszpański malarz i pisarz o sztuce Antonio Palomino, który rozmawiał z ludźmi znającymi Velázqueza i w 1724 roku napisał jego pierwszą biografię, nazwał ten obraz „teologią malarstwa”. To mniej więcej trafne. Argument głosi, że malarz, patrząc, robi coś teologicznego. Stwarza to, co widzialne.

Infantka, która spajała salę

Dziecko w geometrycznym środku płótna to Małgorzata Teresa, urodzona 12 lipca 1651 roku, córka Filipa IV i Marianny Austriaczki. Ma pięć lat. Velázquez malował ją, odkąd skończyła dwa lata, w serii portretów wysyłanych co dwa lata do jej wuja i przyszłego męża, Leopolda I, do Wiednia, żeby cesarz rzymski mógł patrzeć, jak dorasta jego narzeczona. Małgorzata w niebieskiej sukni z wiedeńskiego Kunsthistorisches Museum, namalowana około 1659 roku, to najsłynniejsza z tych aktualizacji. W Las Meninas ma na sobie sztywniejszy, srebrno-różowy guardainfante – szeroką spódnicę na obręczach, która nadawała hiszpańskim księżniczkom charakterystyczną sylwetkę – jasne włosy zaczesane płasko po bokach, a twarz oświetloną przez okno, którego nie widzimy. Poślubiła Leopolda w 1666 roku w wieku piętnastu lat i zmarła sześć lat później, mając dwadzieścia jeden, po czterech ciążach i z jedną córką, która przeżyła. Melancholia Las Meninas jest po części retrospektywna. Wiemy, jak krótkie miało być życie dziewczynki pośrodku.

Diego Velázquez, Infantka Małgorzata Teresa w niebieskiej sukni (1659), Kunsthistorisches Museum, Wiedeń

Dwa karły na obrazie nie są ozdobą. Maria Bárbola była służącą na dworze Habsburgów o poważanej pozycji, zatrzymaną jako towarzyszka infantki, a Nicolás Pertusato był małym, mniej więcej dziesięcioletnim włoskim chłopcem, który później dorósł do normalnego wzrostu i zakończył karierę jako ochmistrz dworu austriackiego. Velázquez malował karły osobno – pięć takich pełnych portretów przetrwało – w kompozycjach, które nadawały im tę samą powagę, co modelom królewskim. W Las Meninas Bárbola patrzy prosto na widza z najspokojniejszym wyrazem twarzy na całym obrazie. To druga osoba w sali, która zwraca na ciebie uwagę. Pierwszą jest sam malarz.

Szczegół, który przeczy każdemu odczytaniu Las Meninas jako popisu: pies. Mastif leżący na pierwszym planie nie jest wypchanym rekwizytem. Oddycha, śpi, namalowany z precyzją sierści i ciężaru, której nie da się podrobić. Velázquez obciążył podłogę swojego obrazu jakimiś trzydziestoma pięcioma kilogramami śpiącego psa i to pies mówi ci, że malarz nie żartuje. To prawdziwa sala z prawdziwymi ludźmi w prawdziwe popołudnie 1656 roku.

Co namalował na sobie

Czerwony krzyż na piersi Velázqueza – krzyż Zakonu Santiago – to część obrazu najwyraźniej dodana później. Król uczynił Velázqueza rycerzem Santiago w listopadzie 1659 roku, trzy lata po ukończeniu Las Meninas, a malarz zmarł w sierpniu 1660 roku. Krzyż dodał albo sam Velázquez w ostatnich miesiącach życia, albo, według biografii Palomina z 1724 roku, Filip IV po śmierci Velázqueza, własną ręką. Zdjęcia rentgenowskie wykonane w Prado potwierdziły, że krzyż namalowano na już wyschniętym kaftanie, ale nie potrafią powiedzieć, czyja ręka trzymała pędzel. Tak czy inaczej, krzyż to pośmiertna poprawka. Velázquez chciał, żeby zapamiętano go jako rycerza, a nie tylko malarza, a król dopełnił obraz, wynosząc go.

Historia tego, jak ten krzyż się tam znalazł, to historia całej kariery Velázqueza. Hiszpańscy malarze na dworze byli formalnie rzemieślnikami – należeli do tego samego cechu co pozłotnicy malujący koła powozów i rzemieślnicy malujący obrazy dewocyjne do kaplic parafialnych. Velázquez przez trzydzieści lat zabiegał na dworze królewskim o uznanie go za szlachcica, co oznaczało uznanie go za dżentelmena, który nie pracuje rękami za zapłatę. Żeby wstąpić do Zakonu Santiago, musiał udowodnić cztery pokolenia szlacheckiej krwi po obu stronach, bez przodków żydowskich czy mauretańskich, bez skazanych przestępców i bez nikogo w rodzinie, kto kiedykolwiek uprawiał „podłe rzemiosło” – a do takich należało malowanie za pieniądze. Śledczy przesłuchali stu czterdziestu ośmiu świadków i doszli do wniosku, że Velázquez zdarzało się przyjmować zamówienia, co by go dyskwalifikowało. Król i tak go przyjął, dzięki dyspensie papieskiej. Krzyż na jego piersi w Las Meninas to odpowiedź na dworskie pytanie biurokratyczne, którego rozstrzygnięcie na swoją korzyść zajęło mu trzy dekady.

Sala, w której wciąż możesz stanąć

Sala, w której namalowano Las Meninas, już nie istnieje. Stary Alcázar spłonął doszczętnie w Wigilię 1734 roku, w pożarze, który zniszczył około pięciuset obrazów z hiszpańskiej kolekcji królewskiej, w tym większość portretów króla pędzla Velázqueza. Las Meninas ocalały, bo wyrzucono je przez okno. Według spisu szkód płótno znaleziono w śniegu z rozdarciem biegnącym od prawego dolnego rogu aż do prawego policzka infantki, a dworski warsztat naprawił je tej samej zimy. Naprawa jest widoczna, jeśli spojrzysz na prawą krawędź obrazu w świetle padającym z boku. Stojąc przed Las Meninas w Prado, patrzysz na ocalałego.

Prado przeniosło się do neoklasycznego gmachu Juana de Villanuevy w 1819 roku, sześć lat po tym, jak wojska Napoleona opuściły Madryt, i Las Meninas są tam od tamtej pory. Wiszą w sali 12 gmachu Villanuevy, w galerii, której oświetlenie i proporcje dobrano specjalnie tak, żeby odpowiadały pierwotnej sali. Chiaro opowiada o sporze o lustro, o psie i o krzyżu Santiago przed samym obrazem, tak że szczegóły, które musisz zobaczyć – búcaro w dłoni Maríi Sarmiento, łata w pobliżu policzka infantki, szambelan zatrzymany na tylnym stopniu – zostają ci wskazane, gdy stoisz w jedynym miejscu, w którym mają sens.

Detal autoportretu Diega Velázqueza z Las Meninas: malarz przy sztalugach

Pięćdziesiąt osiem wersji Picassa

W sierpniu 1957 roku siedemdziesięciopięcioletni wtedy Pablo Picasso zamknął się w pracowni na trzecim piętrze swojej willi La Californie nad Cannes i zaczął malować Las Meninas. Namalował je pięćdziesiąt osiem razy. Seria zajęła mu cztery miesiące. Malował od nowa całą kompozycję, samą infantkę, szambelana w drzwiach, psa, dworki, malarza przy sztalugach. Niektóre wersje są w szarościach, niektóre krzyczą pomarańczami i kwaśnymi żółciami, niektóre rozbijają postacie na kubistyczne płaszczyzny, których Picasso nie używał poważnie od trzydziestu lat. Cała seria jest dziś w Muzeum Picassa w Barcelonie – Picasso podarował ją jako całość w 1968 roku z jednym warunkiem: że obrazy nigdy nie zostaną rozdzielone. Swojemu biografowi Rolandowi Penrose’owi powiedział, że próbuje „przekomponować Velázqueza na swoje oko”. XIX-wieczny krytyk powiedział kiedyś młodemu Picassowi, że kopiowanie dawnych mistrzów to jedyny sposób, by nauczyć się malować. Pięćdziesiąt lat później Picasso skopiował Velázqueza. Porównanie Las Meninas Velázqueza i Picassa to najprostszy sposób, żeby zobaczyć, że Picasso pod koniec życia dokładnie wiedział, co Velázquez zrobił w 1656 roku, i czuł, że musi na to odpowiedzieć.

Ta odpowiedź jest ciekawa ze względu na to, co Picasso zachował. W każdej z pięćdziesięciu ośmiu wersji geometria sali jest taka sama. Lustro jest na tylnej ścianie. Szambelan stoi w drzwiach. Malarz i infantka trzymają swoje pozycje. Picasso przetasował ludzi, paletę i oświetlenie, ale zachował architekturę, bo architektura jest argumentem. Nie da się przerobić Las Meninas bez uszanowania linii perspektywy, które spotykają się przy zgięciu łokcia szambelana na tylnych schodach, w punkcie zbiegu sali i oku całej kompozycji.

Na co zwrócić uwagę

Stań w dalekim końcu galerii, jakieś sześć metrów od obrazu. Podłoga na obrazie powinna wyglądać jak przedłużenie podłogi pod twoimi butami. Znajdź oczy malarza. Patrzy na ciebie. Znajdź małe lustro. Król i królowa patrzą na ciebie. Teraz znajdź szambelana na tylnych schodach – zatrzymał się przy zasłonie, bo on też cię widzi. W sali są trzy pary oczu, które cię widzą, plus karlica Maria Bárbola, czyli cztery. Większość obrazów ma jedną albo żadnej. Podejdź bliżej. Infantka robi się większa. Lustro robi się mniejsze. Pies waży tyle samo. Spójrz na prawą dłoń Velázqueza z pędzlem. Pędzel jest nabrany farbą, ale jeszcze nie dotyka płótna. Malarz jeszcze nie namalował swojego obrazu. Zaraz to zrobi.

To właśnie robi malarz w Las Meninas. Pokazuje ci chwilę, która jeszcze się nie wydarzyła. Portret króla i królowej, ten odwrócony do ciebie tyłem na sztalugach, powstanie tego popołudnia, tą ręką, a za trzy lata malarz zostanie rycerzem Santiago dzięki obrazom takim jak ten, który właśnie zaczyna. Obraz, na który patrzymy, istnieje, bo obraz, który on zaczyna, potrzebował świadka. Velázquez jest tym świadkiem, i my też.