Przejdź do treści

Obraz, którego nikt nie potrafi wyjaśnić: Ogród rozkoszy ziemskich Boscha

Opublikowano: • 9 min czytania

Hieronim Bosch, Ogród rozkoszy ziemskich (ok. 1490-1500), otwarty tryptyk, Museo del Prado, Madryt

Około 1500 roku malarz z niderlandzkiego miasta ’s-Hertogenbosch wykonał drewniany ołtarz na zawiasach, po otwarciu wysoki na mniej więcej dwa metry i szeroki na prawie cztery, i wypełnił go setkami nagich ludzi, olbrzymimi truskawkami, przezroczystymi bańkami, mężczyzną z kwiatem wetkniętym w pośladki, sową, człowiekiem w skorupce jajka, którego tułów jest pustą w środku karczmą z pijącymi w niej ludźmi, i parą uszu wielkości domu przebitą nożem. Wisi w sali 56A Prado w Madrycie, za szkłem, i od pięciuset lat wprawia w konsternację każdego, kto na niego patrzy. O czym jest Ogród rozkoszy ziemskich? Nikt nie wie. To nie figura retoryczna. Nie zachował się żaden dokument z czasów Boscha, który by go wyjaśniał, żadna umowa, żaden list, żaden zapis o tym, kto go zamówił, a każda interpretacja od tamtej pory jest domysłem przebranym za naukę.

To najsłynniejszy nierozwiązany obraz świata, a powodem, by przed nim stanąć, nie jest usłyszenie odpowiedzi, tylko obserwowanie, ile inwencji jeden człowiek zmieścił w jednym przedmiocie. Malarz podpisywał swoje prace Jheronimus Bosch, od nazwy swojego miasta, choć urodził się jako Jheronimus van Aken. Prawie nigdy niczego nie datował, nie zostawił żadnego zachowanego dziennika pracowni i pozostawił dorobek tak niepodobny do czegokolwiek przed nim i po nim, że z tej odległości wygląda jak człowiek, który odebrał przekaz, do którego nikt inny nie miał dostępu.

Obraz, który się otwiera

Ogród to tryptyk, czyli ma panel środkowy i dwa skrzydła na zawiasach, które zamykają się na nim jak drzwi szafy. Był to standardowy format ołtarza, przedmiotu dewocyjnego, który stał na ołtarzu albo za nim, otwierany w dni świąteczne i zamknięty przez resztę czasu. Bosch wziął najświętszy format malarstwa chrześcijańskiego i wypełnił go najmniej świętą treścią, jaką można sobie wyobrazić, i to pierwsza z wielu prowokacji tego obrazu. Kiedy stajesz przed nim w Prado, widzisz go otwartego, wszystkie trzy panele naraz, ale zbudowano go tak, by przeżywać go w dwóch stanach, a stan zamknięty to miejsce, w którym zaczyna się historia.

Zamknięte skrzydła Ogrodu rozkoszy ziemskich ze światem w trzecim dniu stworzenia wewnątrz szklanej kuli

Po zamknięciu zewnętrzne strony obu skrzydeł łączą się w jeden obraz: płaską ziemię w trzecim dniu stworzenia, zanim powstały słońce i księżyc, zanim pojawiły się zwierzęta, zanim pojawili się ludzie, namalowaną w grisaille, niemal monochromatycznej szarozieleni. Cały świat unosi się wewnątrz przezroczystej kryształowej kuli jak okaz w szkle, a w lewym górnym rogu maleńka postać Boga Ojca siedzi z księgą i patrzy. U góry biegnie łaciński napis: „Albowiem On rzekł i stało się; On rozkazał i zaistniało”. Obraz zaczyna się więc od surowości i ciszy, od zimnej szarej planety pod okiem Boga. Potem otwierasz drzwi, a kolor i chaos wybuchają na zewnątrz, i pytanie, jak doszliśmy od tej cichej kuli do tego karnawału, to cały dramat tego przedmiotu.

Lewy panel: raj, w którym już jest ostrzeżenie

Lewe skrzydło to Eden. Bóg, tutaj młoda postać przypominająca Chrystusa, przedstawia Ewę świeżo stworzonemu Adamowi w zielonym krajobrazie z dziwną różową fontanną pośrodku, Fontanną Życia. Na pierwszy rzut oka to raj. Przyjrzyj się bliżej, a już coś idzie nie tak. Sadzawka wokół fontanny roi się od pierwszych przodków nadchodzącego chaosu, kot odchodzi z martwą myszą w pysku, lew pożera jelenia, trójgłowy ptak brodzi w wodzie, a z ciemnego stawu na dole wypełzają dziwaczne stworzenia hybrydy. Eden Boscha nie jest czystym rajem sprzed upadku. To ogród, w którym drapieżność i groteska są już obecne, jakby zepsucie było wpisane w stworzenie od samego początku.

Lewy panel Ogrodu rozkoszy ziemskich, rajski ogród z Bogiem przedstawiającym Ewę Adamowi, Museo del Prado

To szczegół, który ostrzega, żeby nie ufać oczywistemu odczytaniu. Jeśli lewy panel to niewinność, dlaczego jest pełen zabijania i potworów? Bosch odmawia ci czystego łuku moralnego, raj, potem grzech, potem kara, który obiecuje format tryptyku. Upadek jest już zasugerowany w ogrodzie, co oznacza, że panel środkowy nie tyle odchodzi od Edenu, ile jest jego logiczną kontynuacją.

Panel środkowy: to, po co wszyscy przychodzą

Środkowy panel jest największy i to od niego obraz wziął nazwę: szeroki zielony park roi się od setek małych, bladych, nagich postaci, które robią rzeczy trudne do sklasyfikowania. Jadą w kolistej paradzie zwierząt, jeleni, kóz, koni, jednorożca, wokół środkowej sadzawki z kąpiącymi się kobietami. Wchodzą do olbrzymich owoców i z nich wychodzą. Tłoczą się wokół ogromnych jagód i ptaków wielokrotnie większych od człowieka: mężczyzna karmi towarzysza truskawką, pary są zamknięte w przezroczystych bańkach i w muszlach małży, ktoś stoi na głowie, a z jego ciała wyrastają kwiaty. Nie ma tu przemocy ani ubrań i, co kluczowe, nie ma dzieci, nie ma starych ludzi, nie ma pracy, nie ma konsekwencji. To niekończący się erotyczny plac zabaw zaludniony wyłącznie przez młodych dorosłych, zamrożonych na szczycie rozkoszy, bez niczego przed i niczego po.

Fragment środkowego panelu Ogrodu rozkoszy ziemskich: nagie postacie z olbrzymimi owocami i ptakami, Museo del Prado

Przez cztery stulecia standardowe odczytanie mówiło, że to przestroga, jaskrawy obraz grzechu rozpusty, który ma przestraszyć widza i skłonić go do cnoty, a truskawki i bańki są symbolami tego, że rozkosz jest słodka, krucha i znika w jednej chwili. Istnieje tradycja, według której truskawkę rozumiano jako owoc ulotnej przyjemności, a zachowały się zapisy, że współcześni Boschowi kilkadziesiąt lat po jego śmierci nazywali to dzieło obrazem truskawek. Ale mniejszość badaczy twierdzi coś przeciwnego: że to wcale nie potępienie, lecz wizja utraconego albo alternatywnego raju, obraz niewinnej seksualności sprzed wstydu, namalowany przez człowieka, którego poglądy religijne mogły być mniej ortodoksyjne niż poglądy otaczającego go Kościoła. Uczciwe stanowisko jest takie, że obraz się nie rozstrzygnie. Zawisa między celebracją a przestrogą, a Bosch zbudował go tak, by zawisał.

Prawy panel: piekło i człowiek, który usłyszał, że nadchodzi

Potem docierasz do prawego skrzydła i temperatura spada. To piekło, najciemniejsza i najbardziej oryginalna wizja potępienia w sztuce Zachodu, czarny nocny krajobraz oświetlony płonącym w oddali miastem, gdzie grzesznicy z panelu środkowego są teraz torturowani narzędziami własnych przyjemności. Hazard staje się męką, człowiek jest ukrzyżowany na harfie, chór potępionych śpiewa z nut wytatuowanych na nagich pośladkach, uszy wielkości drzwi toczą się naprzód, miażdżąc ludzi, przebite długim nożem. Pośrodku siedzi tak zwany Człowiek-Drzewo, ciało z rozbitej skorupki jajka na nogach z gnijących pni, z pustym tułowiem, który jest karczmą, i twarzą odwróconą w stronę widza z wyrazem znużonego rozpoznania. Wielu badaczy uważa, że ta twarz to autoportret Boscha, malarz umieszczający samego siebie w sercu własnego piekła.

Fragment panelu piekła z instrumentami muzycznymi jako narzędziami męki w Ogrodzie rozkoszy ziemskich, Museo del Prado

Geniusz piekła Boscha polega na tym, że jest konkretne. Typowe średniowieczne piekła są czerwone i pełne typowych płomieni i wideł. Piekło Boscha jest zimne, ciemne i spersonalizowane: każda tortura dopasowana do grzechu, każde narzędzie przyjemności zamienione w ból. Tu skupiają się momenty, w których mówisz „naprawdę?”: ukrzyżowanie na harfie, muzyka na pośladkach zapisana tak dokładnie, że muzycy ją przetranskrybowali i nagrali jako prawdziwą, grywalną melodię, olbrzymie uszy. To panel, który przyniósł Boschowi sławę pierwszego wielkiego malarza koszmaru, człowieka, którego surrealiści czterysta lat później uznali za swojego przodka.

Jak niderlandzki koszmar trafił do Madrytu

Bosch pracował w Niderlandach i zmarł w 1516 roku, a jego dziwne, obsesyjnie zajęte grzechem obrazy mogłyby pozostać regionalnymi ciekawostkami, gdyby nie jeden obsesyjny kolekcjoner: król Hiszpanii Filip II. Filip, ten sam surowy, pobożny monarcha, który zbudował posępny pałac-klasztor El Escorial, był fanatycznym wielbicielem Boscha, i to jedna z wielkich niespodzianek historii sztuki: najbardziej sztywny katolicki król Europy zakochany w najdzikszym, najbardziej heterodoksyjnym malarzu poprzedniego stulecia. Filip nabył Ogród rozkoszy ziemskich w 1591 roku, po tym jak obraz przeszedł przez kolekcję hiszpańskiej szlachty w Niderlandach, i umieścił go wśród swoich skarbów. Przez hiszpańską kolekcję królewską trafił w końcu do Prado w 1939 roku. Najdziwniejszy obraz świata wisi w Madrycie dlatego, że hiszpański król nie mógł przestać na niego patrzeć, i to ten sam królewski apetyt kolekcjonerski, który wypełnił muzeum dziełami Tycjana, Velázqueza i Goi.

Dlaczego nikt nie potrafi go wyjaśnić

Najgłębszy problem z Ogrodem polega na tym, że ci, którzy powinni byli go wyjaśnić, milczą. Bosch nie zostawił żadnych pism. Fundator jest nieznany, choć badacze sugerują, że obraz powstał dla rodziny szlacheckiej, a nie na prawdziwy ołtarz kościelny, co tłumaczyłoby niekościelną treść. Nie zachował się żaden program moralny, żaden towarzyszący tekst, żadna umowa określająca temat. Najwcześniejsi komentatorzy, piszący kilkadziesiąt lat po śmierci Boscha, już nie zgadzali się co do jego znaczenia. Każde późniejsze odczytanie, przestroga przed rozpustą, utracony raj, alegoria alchemiczna, manifest heretyckiej sekty, opiera się na dowodach wewnętrznych i przemyślanych domysłach, bo dowody zewnętrzne nie istnieją. Obraz to zapieczętowana wiadomość bez klucza.

Właśnie dlatego warto przed nim stanąć. Obraz, który da się w pełni wyjaśnić, można opuścić po przeczytaniu podpisu na ścianie. Ogród nie daje ci niczego, na czym można by poprzestać, więc patrzysz dalej, a im dłużej patrzysz, tym więcej znajdujesz: inny mały dramat na każdym kawałku powierzchni, postać, którą przeoczyłeś, stworzenie, którego nie potrafisz nazwać. Chiaro opowiada o stworzeniu świata na zamkniętych skrzydłach, symbolice truskawek, autoportrecie Człowieka-Drzewa i muzyce zapisanej na ciele w piekle, prosto przed panelem, więc szczegóły, które bez przewodnika łatwo przeoczyć, zostają wskazane, gdy stoisz tam, skąd je widać.

Na co patrzeć

Jeśli masz tylko dziesięć minut, patrz w tej kolejności. Najpierw wyobraź sobie zamknięte drzwi, szary świat w szklanej kuli, i pamiętaj, że wszystko, co zaraz zobaczysz, wyrosło z tej ciszy. Potem czytaj trzy panele od lewej do prawej jak czas, Eden, ogród rozkoszy, piekło, i zauważ, że łuk moralny nigdy do końca się nie trzyma, że raj ma już potwory, a piekło zrobione jest z zabawek panelu środkowego. Znajdź w piekle Człowieka-Drzewo i odpowiedz na jego spojrzenie przez ramię, być może twarz samego malarza. Znajdź muzykę na ciele i pamiętaj, że ktoś zagrał ją na głos. Potem odsuń się i pogódź z tym, że wyjdziesz bez wyjaśnienia, bo pięćset lat badaczy też wyszło bez niego. To nie jest porażka komunikacji obrazu. To obraz robi dokładnie to, do czego go zbudowano: nigdy nie pozwala ci skończyć patrzeć.

Żeby zobaczyć Boscha wśród reszty kolekcji, którą zgromadził hiszpański król, trasa po najważniejszych dziełach w tekście o tym, co zobaczyć w Prado, stawia Ogród obok koszmarów Goi i cesarzy Tycjana, a przewodnik po zwiedzaniu Prado mówi, jak znaleźć salę 56A i się nie zgubić.