Przejdź do treści

Odwróć się: Wesele w Kanie to cała ściana

Opublikowano: • 11 min czytania

Wesele w Kanie Paola Veronesego, największy obraz w Luwrze, przedstawiający weneckie przyjęcie weselne ze 130 postaciami

Jaki obraz wisi naprzeciwko Mona Lisy? To Wesele w Kanie (Le Nozze di Cana) Paola Veronesego, ukończone w 1563 roku: największy obraz w Luwrze, na ścianie dokładnie naprzeciwko Mona Lisy w Salle des États, w sali 711.

Stań w Salle des États w dowolny wtorek o jedenastej rano. Tego dnia przez tę salę przejdzie trzydzieści tysięcy ludzi. Każdy z nich jest zwrócony w tę samą stronę: na południe, ku kuloodpornej szklanej gablocie, w której wisi Mona Lisa Leonarda. Telefony w górze, łokcie na boki, cierpliwe przesuwanie się do przodu.

A teraz się odwróć.

Tylna ściana to namalowana sala o wysokości sześciu i trzech czwartych metra i szerokości prawie dziesięciu metrów. Stu trzydziestu ludzi w weneckich jedwabiach je w niej kolację. Pod stołem jest pies, a na czyimś nadgarstku papuga. Czterech muzyków na pierwszym planie gra na violi basowej, violone, kornecie i violi. Pośrodku jest Jezus. Właśnie zamienił dzban wody w wino. To Wesele w Kanie Paola Veronesego i w każdej chwili w Salle des États mniej więcej dziewięć na dziesięć osób stoi do niego plecami.

To nie przypadek wynikający z ruchu tłumu. To fakt, który definiuje tę salę. Mona Lisa ma siedemdziesiąt siedem centymetrów wysokości. Płótno Veronesego ma sześćdziesiąt siedem metrów kwadratowych. Stosunek powierzchni wynosi mniej więcej dwieście do jednego. Mniejsze dzieło jest za kuloodpornym szkłem i brązową barierką cztery metry dalej. Większe jest tuż obok. Możesz podejść i przeczytać podpis.

Wesele w Kanie w liczbach

Wyłóżmy liczby na stół, bo liczby to cały punkt wyjścia.

Płótno ma sześć i siedemdziesiąt siedem setnych metra wysokości. Dziewięć i dziewięćdziesiąt cztery setne metra szerokości. Sześćdziesiąt siedem i dwadzieścia dziewięć setnych metra kwadratowego malowanej powierzchni. Z dublażem i nowoczesnym krosnem waży około półtorej tony. Dla porównania: Koronacja Napoleona Jacques’a-Louisa Davida, która wisi dwie sale dalej i sama jest potworem, ma około sześciu na dziesięć metrów. Obraz Veronesego jest większy. To największy obraz w Luwrze, kropka, i jest największy od 1798 roku.

Paolo Caliari, zwany Veronesem, bo urodził się w Weronie około 1528 roku, był jednym z trzech ludzi, którzy rządzili weneckim malarstwem w XVI wieku. Tycjan był starym mistrzem i nadwornym malarzem cesarzy. Tintoretto był od szybkości, pracował prędko i tanio na ogromnych powierzchniach. Veronese był od koloru i architektury. Malował uczty. Benedyktyni z San Giorgio Maggiore, klasztoru na osobnej małej wyspie w weneckiej lagunie, zamówili u niego w czerwcu 1562 roku dzieło, które miało pokryć całą tylną ścianę ich nowego refektarza. Ścianę zaprojektował Andrea Palladio. Veronese miał niewiele ponad trzydzieści lat.

Podpisał umowę na trzysta dwadzieścia cztery dukaty plus beczkę wina plus wikt i opierunek na czas malowania. Zajęło mu to piętnaście miesięcy. Gotowe płótno dostarczył 8 września 1563 roku.

Kolacja w refektarzu Palladia

Oto, co trzeba mieć w głowie. To dzieło nigdy nie miało być obiektem muzealnym. Było ścianą. Mnisi z San Giorgio Maggiore wchodzili do refektarza dwa razy dziennie, siadali na długich ławach i jedli w milczeniu chleb i ryby, patrząc na ucztę weselną, która miała niemal dokładnie wymiary ich prawdziwej sali. Prawdziwe kolumny Palladia po ich stronie ściany biegły dalej, namalowane, po drugiej stronie. Namalowana balustrada zgrywała się z prawdziwą posadzką. Jeśli byłeś osiemnastoletnim, głodnym nowicjuszem, musiałeś mieć wrażenie, że wenecka szlachta na obrazie zaraz poda ci talerz.

Veronese namalował w tej scenie samego siebie. Siebie i trzech przyjaciół. To czterej muzycy na pierwszym planie, ci w białych jedwabnych kaftanach, grający w zespole instrumentów smyczkowych i dętych w chwili, gdy woda zamienia się w wino. Tradycyjna identyfikacja, którą Luwr na własnym podpisie wciąż podaje z zastrzeżeniem, mówi, że Veronese to grający na violi da gamba po lewej, Tycjan to kontrabas po prawej, Jacopo Bassano trzyma kornet, a Tintoretto stoi za nimi i gra na violi. Czterech największych malarzy weneckiego cinquecenta gra kwartet na weselu w Galilei, które jest zarazem weneckim przyjęciem towarzyskim i cudem. Jeśli to nie jest zdecydowane zajęcie stanowiska, to nic nim nie jest.

Fragment z czterema muzykami na pierwszym planie Wesela w Kanie, tradycyjnie identyfikowanymi jako Veronese, Tycjan, Bassano i Tintoretto

Stu trzydziestu gości

Scena pochodzi z Ewangelii według świętego Jana, z rozdziału drugiego. Jezus, jego matka i uczniowie idą na wesele w miasteczku Kana. Kończy się wino. Maryja mówi o tym Jezusowi. Jezus każe sługom napełnić kamienne stągwie wodą. Nalewają wino. To jego pierwszy publiczny cud. Cała relacja liczy jedenaście wersetów.

Veronese daje jej około stu trzydziestu postaci. Weneckich patrycjuszy w jedwabiach. Tureckich posłów w turbanach. Afrykańskich służących niosących półmiski. Karła po lewej z papugą. Psa pod stołem. Kota, który trąca łapą dzban na pierwszym planie. Mężczyznę po prawej, który dłubie w zębach wykałaczką. Jezus jest dokładnie pośrodku, mały w kadrze, cichy, w czerwonym płaszczu. Maryja siedzi obok niego. Państwo młodzi są zepchnięci niemal poza krawędź płótna, na skrajną lewą stronę, co jest teologicznie śmiałe. Veronese mówi, nie mówiąc tego wprost, że to wesele nie dotyczy pary. Dotyczy gościa, który właśnie zmienił skład napojów.

Nad stołem, w górnej jednej trzeciej, widać niebo i renesansową architekturę weneckiego palazzo w stylu Palladia. Rzeźnicy na balkonie kroją baranka. To też nie jest przypadek. Baranek to znak Męki, wetknięty w tło pierwszego cudu, trzy lata przed wydarzeniem, na które wskazuje.

Jeśli chcesz jednozdaniowego przewodnika po grupie autoportretów na Weselu w Kanie, oto on: to najlepiej ubrani ludzie w sali i jedyni, którzy naprawdę pracują.

Napoleon go zdejmuje

11 września 1797 roku francuscy żołnierze działający na rozkaz generała Napoleona Bonapartego weszli do refektarza San Giorgio Maggiore i zdjęli obraz ze ściany.

Oczywiście nie mogli wynieść go w całości. Miał rozmiary ściany. Pocięli więc płótno na części, prosto przez farbę, zwinęli je, zapakowali do skrzyń i wysłali do Paryża. Było to częścią kampanii grabieży, którą francuskie armie we Włoszech prowadziły w latach 1796-1798 na mocy traktatu z Tolentino, traktatu, który Francuzi kilka miesięcy wcześniej podyktowali papieżowi Piusowi VI pod groźbą broni. Traktat dawał Francji prawną przykrywkę do wywiezienia z Włoch ponad pięciuset obrazów i rzeźb. Ten był na liście największą pozycją.

Zwinięte płótna dotarły do Paryża w 1798 roku. Konserwatorzy zszyli dzieło z powrotem i zamontowali je na nowych krosnach. Zawisło w Musée Napoléon, bo tak nazywał się Luwr, gdy Napoleon rządził Francją, i jest tam do dziś. Jeśli kiedyś zastanawiałeś się, jak Wesele w Kanie trafiło do Luwru, to właśnie tak. Obraz nie przyjechał do Paryża. Pocięto go i wysłano do Paryża.

Zaprojektowane przez Palladia wnętrze San Giorgio Maggiore w Wenecji, klasztoru, który zamówił Wesele w Kanie

Zamiana na Le Bruna, której Wenecja wciąż nie wybaczyła

W 1815 roku Napoleon przegrał pod Waterloo. Traktat paryski zobowiązywał Francję do zwrotu dzieł sztuki zagrabionych w ciągu poprzednich dwóch dekad. Antonio Canova, wielki rzeźbiarz neoklasycystyczny, został wysłany z Rzymu jako papieski wysłannik odpowiedzialny za odzyskanie obrazów Watykanu. Ku zaskoczeniu wszystkich w dużej mierze mu się to udało. Większość włoskich łupów Napoleona wróciła do domu.

Wenecja poprosiła o zwrot Veronesego.

Francja odmówiła.

Oficjalne stanowisko Francji brzmiało, że płótno jest już zbyt kruche, żeby je przenosić. Raz już je pocięto, zwinięto, przewieziono, zszyto i ponownie zamontowano. Zdjęcie go ze ściany Luwru i załadowanie na wóz do Wenecji, jak argumentowano, by je zniszczyło. Jako prezent na pocieszenie Francja wysłała Wenecji inne dzieło: Ucztę w domu Szymona faryzeusza Charlesa Le Bruna, francuski obraz z końca XVII wieku przedstawiający inną nowotestamentową ucztę. To ten zastępczy obraz wisi dziś na ścianie refektarza w San Giorgio Maggiore, tam gdzie kiedyś wisiał Veronese. Większość zwiedzających nigdy nie zauważa zamiany. Wenecjanie nigdy nie przestali jej zauważać. Jeszcze w XXI wieku włoscy ministrowie kultury przebąkiwali o ponownej prośbie, a odpowiedź z Paryża jest zawsze taka sama: zbyt kruchy, żeby go przenosić.

Oto haczyk w argumencie o kruchości. W 2007 roku włoska pracownia Factum Arte, na zlecenie Fondazione Giorgio Cini, wykonała pełnowymiarowe cyfrowe faksymile i zainstalowała je z powrotem w refektarzu Palladia. Trzydziestu ludziom zajęło to piętnaście miesięcy. Faksymile wisi w refektarzu w tej chwili. Możesz je odwiedzić. Możesz usiąść w sali, dla której obraz namalowano, z kolumnami Palladia zgranymi z namalowanymi tak, jak zamierzył Veronese, i chłonąć widok, który mnisi mieli przed oczami przez dwieście trzydzieści lat.

To nie jest oryginał. Oryginał jest w Paryżu.

Swobody poetów i szaleńców

Dziesięć lat po ukończeniu tego płótna Veronese miał kłopoty z inkwizycją.

Sprawa nie dotyczyła samej Kany. Dotyczyła innego obrazu do refektarza, Ostatniej Wieczerzy, którą ukończył dla dominikanów przy Santi Giovanni e Paolo. Umieścił na nim niemieckich żołnierzy, błaznów, karłów, mężczyznę z zakrwawionym nosem i psa na pierwszym planie. Inkwizytorzy chcieli wiedzieć, kto pozwolił na te niestosowne szczegóły. 18 lipca 1573 roku Veronese został wezwany przed trybunał.

Protokół się zachował. To jeden z wielkich zapisów artysty broniącego własnego dzieła przed religijnym cenzorem, a sedno wymiany wygląda tak. Inkwizytor pyta, dlaczego Veronese umieścił Niemców, karłów i błaznów w scenie Ostatniej Wieczerzy. Veronese odpowiada do protokołu: „My, malarze, pozwalamy sobie na te same swobody co poeci i szaleńcy”. Dodaje, że umieścił te postacie jako ozdobę, w pustych częściach płótna, tak jak malarze robili to od zawsze.

Inkwizycja nakazała mu to poprawić. Veronese niczego nie przemalował. Zamiast tego zmienił tytuł. „Ostatnia Wieczerza” stała się „Ucztą w domu Lewiego”, opowieścią o tym, jak Jezus jadł w domu celnika, a w tej scenie Niemcy i błazny przy stole teologicznie nikomu nie przeszkadzają. Zmiana tytułu i gotowe. To płótno jest dziś w Gallerie dell’Accademia w Wenecji.

Historia z inkwizycją należy do opowieści o pierwszym obrazie, a nie tylko do osobnego hasła o Uczcie w domu Lewiego, z jednego powodu: zasada, której Veronese bronił przed trybunałem w 1573 roku, to dokładnie ta zasada, którą dziesięć lat wcześniej namalował już na ścianie benedyktyńskiego refektarza w San Giorgio Maggiore. Religijny cud ubrany w XVI-wieczne weneckie jedwabie, pełen psów, papug i pracujących muzyków. Inkwizycja wezwała go za obraz dla Santi Giovanni e Paolo. Mogła wezwać go za Kanę, a argument byłby identyczny.

Dzień, w którym go rozdarto

Druga blizna po pocięciu w 1797 roku to ta, do której Luwr przyznał się w 1992 roku.

W 1989 roku płótno poddano długiej, zaplanowanej kampanii konserwatorskiej. Konserwatorzy chcieli zdjąć z niego dwa stulecia werniksu, skonsolidować łuszczące się partie farby i ponownie naciągnąć dublaż. Prace miały się odbywać w samej Salle des États, za rusztowaniem. W nocy 8 czerwca 1992 roku, podczas przenoszenia, część ramy nośnej podtrzymującej obraz zawiodła. Obraz spadł i się rozdarł. Luwr ujawnił uszkodzenie. Konserwację, która miała się skończyć tego roku, trzeba było przedłużyć. Konserwatorzy załatali rozdarcie i wzmocnili dublaż. Płótno wróciło na ścianę.

W większości anglojęzycznych streszczeń historii Kany czy jej znaczenia nie znajdziesz rozdarcia z 1992 roku. Łatwo je przeoczyć. Sam Luwr nie zaczyna od niego podpisu w sali. Ale to część tego, na co patrzysz, gdy stoisz przed obrazem dziś. Płótno pocięli żołnierze w 1797 roku, a w 1992 roku upuściła je jego własna rama. Naprawiano je dwa razy.

Jak znaleźć salę 711, naprzeciwko Mona Lisy

Wymiary Wesela w Kanie nie mieszczą się w zwykłej galerii, więc Luwr dał mu konkretne miejsce. Wisi w Salle des États, oficjalnie sali 711, w skrzydle Denon na pierwszym piętrze. Tam też wisi Mona Lisa. Jeśli kiedyś zastanawiałeś się, gdzie znajduje się Wesele w Kanie, odpowiedź jest prosta: w tej samej sali co najczęściej fotografowany obraz świata, na przeciwległej ścianie.

Dotarcie tam to najprostszy problem nawigacyjny w muzeum. Idź za znakami do Mona Lisy. To wszystko. Każdy korytarz od każdego wejścia w końcu prowadzi do Salle des États. Kiedy już jesteś w sali, Mona Lisa to ściana z tłumem za linką. Veronese to ściana za tłumem.

Praktyczna uwaga o oglądaniu Wesela w Kanie w Salle des États. Poranny szczyt, między wpół do dziesiątej a jedenastą, to czas, gdy kolejka do Mona Lisy jest najgęstsza, a przeciwległa ściana najbardziej pusta. Możesz podejść na metr do Veronesego i spojrzeć w górę środkiem płótna na Jezusa i Maryję, bez nikogo na drodze. Tłum jest trzy metry za tobą, cały zwrócony w drugą stronę. Strażnicy Luwru nie przeszkodzą ci tam stać, dopóki nie dotykasz barierki. Będziesz mieć jeden z największych obrazów olejnych, jakie kiedykolwiek namalowano, praktycznie dla siebie, w najczęściej odwiedzanej sali sztuki na Ziemi, w godzinach szczytu, a podpisy w sali nie powiedzą ci o czterech muzykach, liniach cięcia z 1797 roku ani o rozdarciu z 1992 roku. Chiaro opowie o wszystkich trzech.

Odwróć się

Jeśli masz zapamiętać jedną rzecz o tym płótnie, niech to będzie geometria. Największe dzieło w budynku jest w Paryżu od 1798 roku. Zabrali je z weneckiego klasztoru francuscy żołnierze z piłami. Francja odmawia jego zwrotu od ponad dwóch stuleci. Wisi dziś na ścianie dokładnie naprzeciwko Mona Lisy. Codziennie staje przed nim około trzydziestu tysięcy ludzi i prawie nikt z nich nie wie, że przed nim stoi. Patrzą w złą stronę.

Ściana w Wenecji wciąż go nie ma. Ściana w Paryżu jest nim pokryta. A w najczęściej odwiedzanej sali najczęściej odwiedzanego muzeum na świecie największy obraz na największej ścianie to jedyna rzecz, na którą nikt nie patrzy. Zrób to, czego nikt inny w Salle des États nie robi. Odwróć się.

Źródła ilustracji