Przejdź do treści

Primavera Sandra Botticellego: pora roku, opowieść, mecenas

Opublikowano: • 12 min czytania

Primavera Sandra Botticellego, około 1482 roku: dziewięć postaci rozmieszczonych w gaju pomarańczowym, Merkury po lewej, Trzy Gracje, Wenus pośrodku, Flora rozsypująca kwiaty, Chloris uciekająca przed Zefirem po prawej, wszyscy pod sklepieniem złotych pomarańczy i ciemnozielonych liści.

Jeśli Narodziny Wenus to obraz, który umieścił Botticellego na każdej torbie płóciennej, to Primavera jest tym, który umieścił go w każdym programie zajęć z historii sztuki. Jest starsza, namalowana około 1482 roku, trzy lata przed Narodzinami, większa, gęstsza i trudniejsza. Ma dziewięć postaci zamiast czterech. Nie ma oczywistej fabuły. Nie ilustruje jednego mitu. Badacze spierają się o jej znaczenie, odkąd Vasari po raz pierwszy opisał ją w 1550 roku, i jeszcze nie skończyli.

To jest esej o obrazie. O porze roku, w której się rozgrywa. O opowieści, którą próbuje snuć. O mecenasie, dla którego go namalowano. I o tym, dlaczego ponad pół tysiąclecia później wciąż możesz wejść do sal 10–14 Galerii Uffizi i poczuć, jak powietrze przed nim cichnie.

Na co właściwie patrzysz

Gaj drzew pomarańczowych. Dziewięć postaci ustawionych luźno w poprzek pierwszego planu, w pasie szerokim na około trzy metry. Od lewej do prawej, w kolejności, co do której większość badaczy jest dziś zgodna:

Na obrazie zidentyfikowano około pięciuset pojedynczych roślin, należących do mniej więcej 190 gatunków. Róże, irysy, pierwiosnki, hiacynty, narcyzy, stokrotki, barwinki, chabry, jaśmin, konwalie i tak dalej. Dokładność botaniczna jest tak wysoka, że współcześni badacze, którzy w latach 80. studiowali te gatunki, mogli datować obraz z dokładnością do kilku tygodni wczesnej wiosny w Toskanii.

Detal Trzech Gracji z Primavery: trzy młode kobiety w przezroczystych białych sukniach, trzymające się za ręce w kręgu, z przejrzystymi welonami powiewającymi za nimi.

Gaj tworzą drzewa pomarańczowe ze złotymi owocami. Pomarańcze nie są przypadkowe. To mala medica, „owoce Medyceuszy”, herbowy emblemat rodu Medyceuszy. Cały gaj to herbowy przekaz: ten gaj należy do Medyceuszy, a wiosna, którą przedstawia, jest ich.

Pora roku

Tytuł obrazu, Primavera, po włosku „Wiosna”, nie pochodzi od Botticellego. Pochodzi od Vasariego, który widział obraz około 1550 roku w willi Medyceuszy w Castello i w swoich Żywotach najsławniejszych malarzy opisał go jako przedstawiający „Wenus, którą Gracje przyozdabiają kwiatami, oznaczającą wiosnę”. Nazwa się przyjęła. W XVII wieku obraz był znany w całej Florencji jako La Primavera.

Pory roku nie da się przeoczyć, gdy wiesz, czego szukać. Narcyzy kwitnące wokół stóp Chloris to w toskańskim kalendarzu kwiaty wczesnej wiosny. Drzewa pomarańczowe owocują, co oznacza późną zimę albo bardzo wczesną wiosnę. Chmury, które rozgarnia Merkury, to zimne szare chmury końca zimy. Zefir, wiatr zachodni, był wiatrem, o którym klasyczni pisarze mówili, że przynosi wiosnę. Właśnie ją przynosi.

To nie jest wiosna ogólnie. To konkretna chwila: zawias między ostatkiem zimy a początkiem ciepłej pory, gdy wiatr się zmienia, gaj pomarańczowy owocuje, a kwiaty zaczynają kwitnąć. Obraz chwyta świat w tej jednej sekundzie.

Opowieść, którą snuje (mniej więcej)

Najczystsza fabularna interpretacja Primavery biegnie od prawej do lewej. To niezwykłe. Malarstwo Zachodu niemal zawsze czyta się od lewej do prawej, tak jak czytamy tekst. Botticelli to odwraca.

Po prawej Zefir, wiatr zachodni, właśnie wdarł się do gaju. Pochwycił Chloris, leśną nimfę, i zaraz ją napadnie. Chloris wyrywa się. Z jej ust zaczynają wychodzić rośliny. Według Fastów Owidiusza, spisanych na początku I wieku n.e., gwałt Zefira na Chloris kończy się jej przemianą: Zefir ją poślubia, daje jej władzę nad kwiatami, a ona staje się boginią Florą. Botticelli namalował oba etapy tej samej postaci. Chloris po prawej, w trakcie przemiany. Florę krok dalej w lewo, w pełni przemienioną, rozsypującą kwiaty z sukni.

Pośrodku stoi Wenus w czerwonym płaszczu. Jest władczynią gaju. Ma na sobie strój współczesnej florenckiej panny młodej. (W domu Medyceuszy w tych latach było kilka panien młodych). Nad nią Kupidyn z przepaską na oczach mierzy strzałą. Pod strzałą tańczą Trzy Gracje: Aglaja, Eufrozyna i Talia, trzy córki Zeusa z Teogonii Hezjoda, choć imiona mają mniejsze znaczenie niż choreografia.

Po lewej stronie Merkury wystąpił nieco z tańca. Uniósł kaduceusz ku niewielkiej ławicy ciemnych chmur, która pojawiła się nad drzewami pomarańczowymi. Rozgarnia je. Według zgodnej opinii badaczy przegania ostatek zimy.

A więc: przybywa Zefir, przynosi pierwszy ciepły wiatr, a gwałt na Chloris i jej przemiana we Florę to pierwsze wydarzenie nowej pory roku. Flora rozsypuje kwiaty po gaju. Wenus przewodzi. Gracje tańczą. Kupidyn mierzy w środkową Grację. Merkury, na granicy między gajem a niebem, przegania chmury.

To procesja nadejścia wiosny w dziewięciu częściach.

Kto to namalował i kiedy

Sandro Botticelli, urodzony jako Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi we Florencji około 1445 roku, namalował Primaverę gdzieś między 1480 a 1482 rokiem. Obraz to tempera na desce. Jest duży: 203 na 314 centymetrów, nieco ponad dwa na trzy metry. To jeden z największych świeckich obrazów w Europie sprzed 1500 roku.

W 1482 roku Botticelli miał trzydzieści siedem lat i był u szczytu kariery. Właśnie wrócił z Rzymu, gdzie namalował trzy freski w Kaplicy Sykstyńskiej dla papieża Sykstusa IV. Był ulubionym malarzem kręgu Medyceuszy, w bliskim kontakcie z florenckimi filozofami i poetami, Marsiliem Ficinem, Pikiem della Mirandolą, Angelem Polizianem, którzy krążyli wokół Wawrzyńca Wspaniałego. Miał warsztat. Miał pomocników. Według każdej miary ówczesnej florenckiej reputacji był na szczycie.

Primavera była obrazem, który dowiódł, że panuje nad kompozycją postaci w największej skali. Dziewięć postaci ułożono w wyrafinowanym rytmie, każdą w innej pozie, każdą inaczej ubraną, każdą w innym stanie, i się równoważą. Oko przesuwa się przez nie. Nic nie wypada.

Kto go zamówił

Przez większą część historii obrazu zakładano, że Primaverę zamówił Wawrzyniec Wspaniały, faktyczny władca Florencji. Vasari opisał ją jako wiszącą w willi Medyceuszy w Castello, na zachód od miasta, obok Narodzin Wenus. Ale XX-wieczne badania archiwalne pozwoliły dokładniej ustalić faktycznego zleceniodawcę.

Był nim Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici, młodszy kuzyn Wawrzyńca Wspaniałego, urodzony w 1463 roku. Ojciec Lorenza di Pierfrancesco zmarł młodo. Chłopiec wychowywał się w domu starszego kuzyna, który traktował go jako swego rodzaju intelektualnego podopiecznego. Primaverę zamówiono prawdopodobnie w okolicach jego ślubu z Semiramide Appiani w 1482 roku i mogła być przeznaczona do florenckiej rezydencji pary, Casa Vecchia, gdzie po raz pierwszy odnotował ją inwentarz z 1499 roku.

Obraz był, innymi słowy, prezentem ślubnym albo zamówieniem związanym ze ślubem dla młodego kuzyna Medyceuszy, który był wtedy pod koniec drugiej dekady życia. Twórcą programu był niemal na pewno florencki humanista Angelo Poliziano. Poliziano czytał Hezjoda, Owidiusza, Lukrecjusza i komentatorów neoplatońskich. Mógł czytać ich wszystkich w oryginale, po grecku i po łacinie. Większość współczesnych badaczy przypisuje mu program: dobór postaci, ikonografię, czytanie od prawej do lewej.

Osobna teoria, wysunięta przez Charlesa Dempseya w latach 70. i 80., głosi, że obraz był w rzeczywistości prezentem ślubnym na ślub krewnego Semiramide, Lorenza Tornabuoniego, z Giovanną degli Albizzi w 1486 roku. Teoria Tornabuoniego jest dobrze uargumentowana, ale wykracza poza standardowy konsensus akademicki, który trzyma się ślubu Lorenza di Pierfrancesco z Appiani. Tak czy inaczej: ślub w otoczeniu Medyceuszy, w domu młodego mężczyzny, z Wenus czuwającą nad łożem małżeńskim.

Cztery decyzje, postać po postaci

Obraz jest tak pełen szczegółów dotyczących poszczególnych postaci, że jedynym sposobem, by oddać im sprawiedliwość, jest cały esej odszyfrowujący każdą postać osobno. Oto cztery najważniejsze decyzje interpretacyjne.

Dlaczego Wenus jest ubrana jak panna młoda

Detal Wenus pośrodku Primavery: stoi nieco w głębi za innymi postaciami, w czerwonym płaszczu i białej sukni spodniej, z dłonią uniesioną w geście powitania albo błogosławieństwa.

Wenus pośrodku nie jest ubrana jak bogini. Jest ubrana jak XVI-wieczna florencka panna młoda. Czerwony płaszcz, biała suknia spodnia z czerwonym obszyciem, fryzura (trinzale, z pojedynczym klejnotem na czole) to wszystko strój florenckiej sposy. Widz w 1482 roku odczytałby ją jako zamężną kobietę, a nie boginię.

To centralna gra słów obrazu. Całe płótno jest na jednym poziomie sceną z mitologii pogańskiej: Wenus w otoczeniu Kupidyna, Merkurego, Flory, Zefira i Gracji. Na innym poziomie to alegoria małżeńska, dla której obraz faktycznie zamówiono. W pokoju panny młodej była Wenus, a Wenus była panną młodą.

Dlaczego Merkury się odwraca

Merkury po lewej to jedyna postać niezaangażowana w to, co robią inne. Gracje tańczą w kręgu. Wenus przewodzi. Flora rozsypuje kwiaty. Zefir chwyta Chloris. Merkury stoi nieco z boku, plecami zwrócony od tańca, i sięga kaduceuszem w górę, żeby rozgarnąć chmury.

Interpretacja neoplatońska: Merkury to psychopompos, przewodnik dusz, który wyznacza granicę między ziemskim gajem a niebiosami w górze. Wyprowadza duszę ze świata miłości fizycznej (Wenus, Flora, Gracje) do świata miłości niebiańskiej (oczyszczone niebo nad nimi). Lorenzo di Pierfrancesco, którego Marsilio Ficino ćwiczył właśnie w tego rodzaju filozoficznych rozważaniach, miał patrzeć na Merkurego każdego dnia i pamiętać o przejściu od miłości ziemskiej do boskiej.

Dlaczego Kupidyn ma zasłonięte oczy

Detal Kupidyna nad Wenus: z przepaską na oczach, napina łuk, mierząc w środkową postać Trzech Gracji.

Przepaska to cytat z Petrarki, który w Triumfach opisał Kupidyna jako ślepego, a jego strzały jako trafiające bez względu na to, w kogo. W Primaverze Kupidyn mierzy w środkową Grację. Niektórzy badacze mówią, że strzela do Castitas (Czystości), najskromniejszej z trzech. Strzała, która zaraz trafi ją w pierś, zamieni ją, nieubłaganą logiką miłości, w Pulchritudo (Piękno), drugą Grację, a ta z kolei stanie się Voluptas (Rozkoszą), trzecią. Taniec to cykl erotycznej przemiany, a Kupidyn to przypadkowa strzała, która go zaczyna.

Dlaczego obraz czyta się od prawej do lewej

Zwykłe czytanie na Zachodzie biegnie od lewej do prawej. Primavera porusza się od prawej do lewej: przybywa Zefir, Chloris staje się Florą, Flora rozsypuje kwiaty, Gracje tańczą, Merkury rozgarnia chmury. To odwrócenie jest najbardziej dezorientującą decyzją kompozycyjną obrazu. Większość widzów odczuwa je jako niejasny niepokój, zanim świadomie je zauważy.

Interpretacja jest, znowu, neoplatońska. Prawa strona obrazu to świat miłości fizycznej, zwierzęcej, nawet gwałtownej (napaść Zefira na Chloris). Lewa to świat miłości filozoficznej, intelektualnej, wznoszącej się (Merkury rozgarniający chmury). Obraz przechodzi od ciała do umysłu, od ziemi do nieba. Żeby odczytać go poprawnie, twoje oko musi nauczyć się poruszać wstecz.

Kwiaty

Detal Flory z Primavery: w białej sukni we wzór chabrów i róż, rozsypuje kwiaty z fałdy materiału trzymanej przed sobą jak fartuch.

Botanicy pracują nad kwiatami z Primavery od dobrych stu lat. Najdokładniejsze badanie, przeprowadzone przez toskańską botaniczkę Mirellę Levi d’Ancona w latach 80., zidentyfikowało około 190 gatunków. (Niektórzy badacze podają dziś więcej). Kwiaty są rozsypane po całym pierwszym planie. Kwitną pod stopami postaci, zdobią ich suknie, fruwają w powietrzu wokół Flory.

Kwiaty nie są przypadkowe. Większość z nich to kwiaty związane w literaturze klasycznej z małżeństwem, z Wenus albo z wiosną. Róże są poświęcone Wenus. Stokrotki to kwiaty Flory. Chabry bywają łączone z rzymskimi zwyczajami ślubnymi. Narcyz to kwiat greckiej nimfy Echo. Hiacynt to kwiat młodzieńca Hiacynta, ukochanego Apollina. Każdy gatunek, w neoplatońskim systemie ikonograficznym, w którym pracował Poliziano, jest zaszyfrowanym odniesieniem.

Kwiaty są też czystym pięknem. Nie musisz czytać ich jako szyfru, żeby cię zatrzymały. To feeria barw na płótnie poza tym ciemnym, opanowanym, zielono-złotym. To dzięki nim obraz wydaje się żywy.

Dlaczego spory o niego nie ustają

Większość wielkich obrazów renesansu opowiada jedną, rozpoznawalną historię. Ostatnia Wieczerza. Szkoła ateńska. Wenus z Urbino. Można je streścić w jednym zdaniu.

Primavery nie da się streścić w jednym zdaniu. To nie jest jeden mit. To nie jest jedna alegoria. To niemal na pewno celowo warstwowa konstrukcja, w której każda postać niesie znaczenia na wielu rejestrach naraz: mitologii klasycznej, współczesnej symboliki małżeńskiej, neoplatońskiej alegorii filozoficznej. Poliziano, twórca programu, był uczonym, który potrafił czytać ten sam obraz jako Hezjodowy, Owidiuszowy, Ficinowski i jako alegorię ślubną jednocześnie, i napisać łaciński poemat o każdej warstwie.

Dlatego badacze wciąż się spierają. Obraz nie jest nierozwiązywalny; ma za dużo rozwiązań. Każda interpretacja jest częściowo słuszna i żadna go nie wyczerpuje.

Chiaro prowadzi cię przez ruch obrazu od prawej do lewej, Zefira chwytającego Chloris, Chloris przemieniającą się we Florę, Florę rozsypującą kwiaty, tańczące Gracje, Merkurego rozgarniającego chmury, jako jeden nieprzerwany nurt wiosny płynący przez płótno, tak że obraz czyta się jako jedną procesję, a nie statyczny szereg postaci.

Gdzie go znaleźć

Primavera wisi w Galerii Uffizi we Florencji, w salach 10–14, długiej sali Botticellego. Jest na jednej z bocznych ścian, naprzeciwko Narodzin Wenus. To najczęściej odwiedzana sala muzeum. Oba obrazy patrzą na siebie, a między nimi są miejsca do siedzenia.

Światło w sali jest dobrane do tempery na desce: chłodniejsze niż dzienne światło, z którego wszedłeś, bardziej równe, z odrobiną ciepła z góry. Podejdź blisko. Cofnij się. Znów podejdź. Obraz zmienia skalę w zależności od odległości. Z metra widzisz kwiaty i płatki złota. Z pięciu metrów widzisz rytm dziewięciu postaci.

Przegląd Uffizi omawia resztę muzeum, a przewodnik dla odwiedzających po raz pierwszy opisuje trasę. Jeśli masz czas tylko na jeden esej o Botticellim, rozszyfrowanie postać po postaci wchodzi głębiej w to, kim jest każda z dziewięciu postaci i co robi.

Puenta

Wejdź. Znajdź gaj pomarańczowy. Zacznij od prawej, od niebieskiego policzka Zefira wyłaniającego się spomiędzy drzew. Przesuwaj wzrok w lewo, wbrew temu, jak czytasz wszystko inne. Patrz, jak Chloris staje się Florą, Flora rozsypuje kwiaty, Gracje tańczą, a Merkury sięga ku chmurom. Ponad pięćset lat temu, w komnacie ślubnej młodego kuzyna Medyceuszy, ktoś zaprojektował obraz, który prosił twoje oko, żeby przeszło przez wiosnę wstecz. Wciąż o to prosi.

Źródła ilustracji