Przejdź do treści

Pokłon Trzech Króli: Botticelli, Medyceusze i autoportret po prawej

Opublikowano: • 12 min czytania

Pokłon Trzech Króli Sandra Botticellego, namalowany około 1475 roku dla florenckiego bankiera Gaspare di Zanobi del Lamy: Święta Rodzina siedzi przed zrujnowaną klasyczną budowlą, a tłum bogato odzianych współczesnych florentczyków rozkłada się na pierwszym planie w dwóch skrzydłach.

Niemal każdy renesansowy Pokłon Trzech Króli był okazją do portretowania. Trzej królowie ze Wschodu przybyli w biblijnej opowieści z daleka ze złotem, kadzidłem i mirrą. Królów można było namalować jako kogokolwiek. Florenccy mecenasi regularnie prosili malarzy, by nadali Mędrcom twarze przyjaciół, krewnych i politycznych sojuszników zleceniodawcy. Gapie za królami mogli być jeszcze bardziej miejscowi. Cały obraz dawało się zamienić w rodzinny portret przebrany za scenę sakralną.

Pokłon Trzech Króli Botticellego, namalowany w połowie lat 70. XV wieku i przechowywany dziś w Uffizi, to najambitniejsza wersja tego manewru. To portret dynastii Medyceuszy przebrany za wizytę królów u żłóbka. Jest to też, bardzo dyskretnie, jeden z najwcześniejszych autoportretów malarza w sztuce włoskiej. Botticelli umieścił siebie na prawej krawędzi obrazu, patrzącego prosto na widza.

To esej o tym, kto jest kim, co ten obraz robi i dlaczego malarz ląduje po prawej.

Na co właściwie patrzysz

Scenerią jest na wpół zrujnowana klasyczna budowla, taki rozpadający się łuk triumfalny, jakim piętnastowieczny włoski malarz zwykł sygnalizować „świat starożytny”. W ruinie, na niewielkim wzniesieniu na pierwszym planie, siedzi Maryja z Dzieciątkiem na kolanie. Józef stoi albo klęczy obok niej, zależnie od tego, na którą restaurację patrzysz.

Przybyło trzech królów, jeden na ziemi przed Dzieciątkiem, dwaj nieco z tyłu, wszyscy w wyszukanych współczesnych florenckich strojach, które niezbyt usilnie udają szaty wschodnich władców. Wokół nich tłum około dwudziestu kilku mężczyzn i kilku kobiet, także we florenckich strojach, także według mody z połowy lat 70. XV wieku. Niektórzy patrzą na Dzieciątko. Niektórzy na siebie nawzajem. Niektórzy coś wskazują. Jeden z nich, na prawej krawędzi obrazu, patrzy na ciebie.

Obraz to tempera na desce, około 111 na 134 centymetry, pierwotnie nastawa ołtarzowa. Jest na tyle mały, że stojąc blisko, wyraźnie widzisz twarz każdej postaci. To ważne. O twarze tu chodzi.

Kto go zamówił

Zleceniodawcą był Gaspare di Zanobi del Lama, florencki bankier i pomniejszy urzędnik na usługach Medyceuszy. Nie miał arystokratycznego rodowodu. Był zamieszany w kilka afer finansowych. Chciał umocnić swoją pozycję w kręgu Medyceuszy i około 1475 roku zamówił ten ołtarz do rodzinnej kaplicy w kościele Santa Maria Novella, po południowej stronie nawy. (Samej kaplicy już nie ma, rozebrano ją w 1565 roku).

Obraz był walką o widoczność. Zlecając Botticellemu namalowanie Medyceuszy jako królów – a kuzynów, sojuszników i klientów Medyceuszy jako gapiów – del Lama na stałe i na widoku łączył się z najpotężniejszą rodziną we Florencji. Zadziałało. Każdy florentczyk, który przez następne dziewięćdziesiąt lat wchodził do Santa Maria Novella, widział rodzinny portret przebrany za scenę sakralną i widział przy nim nazwisko del Lamy.

Sam del Lama też jest na obrazie. To starszy brodaty mężczyzna pośrodku drugiego rzędu postaci po prawej stronie, który patrzy na widza i wskazuje jednym palcem w górę, jakby przedstawiał zgromadzonych. Malarskie cameo Botticellego na samym prawym skraju jest w pewnym sensie odpowiedzią na gest del Lamy: zleceniodawca i malarz, obaj dyskretnie rozpoznawalni, po tej samej stronie obrazu.

Identyfikacja Vasariego

Większość tego, co wiemy o tym, kto jest kim na tym obrazie, pochodzi z jednego zdania w Żywotach najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów Giorgia Vasariego, napisanych mniej więcej siedemdziesiąt pięć lat po ukończeniu obrazu. Vasari, który znał tradycję florenckiego dworu i mógł wypytać ludzi pamiętających starsze pokolenie, wprost zidentyfikował trzech królów. Współcześni badacze potwierdzili i uściślili jego identyfikacje, porównując twarze z innymi portretami Medyceuszy, zwłaszcza z zachowanymi medalami i brązami przedstawiającymi Kosmę, Piotra i pozostałych.

Oto identyfikacja Vasariego, która wciąż jest punktem wyjścia dla badaczy.

Kosma Starszy jako klęczący król

Detal klęczącego króla przed Dzieciątkiem: starszy brodaty mężczyzna z koroną położoną obok na ziemi, trzymający stopę Dzieciątka. Vasari rozpoznał w nim portret Kosmy Starszego Medyceusza, założyciela dynastii.

Król klęczący tuż przed Dzieciątkiem, z koroną położoną obok na ziemi, trzymający w dłoni małą stopę Dziecka, to Kosma Starszy Medyceusz (Cosimo il Vecchio). Kosma, urodzony w 1389 roku, był faktycznym założycielem politycznej dynastii Medyceuszy. Kiedy Botticelli malował ten obraz, nie żył od jedenastu lat – zmarł w 1464 roku – ale Vasari twierdzi, a twarz to potwierdza, że Botticelli namalował go na podstawie zachowanych medali i popiersi.

To najbardziej eksponowane miejsce na obrazie. Najstarszy z Mędrców, klęczący u stóp Dzieciątka. Umieszczając tam Kosmę, obraz przeprowadza mały wywód teologiczny: dynastia Medyceuszy klęka przed Chrystusem jako pierwsza. Rodzinny pochód jest pełen czci, nie arogancji.

Kosma jest łysy, ma lekko haczykowaty nos i ciężką szczękę, jaką miał za życia. Jest ukazany z profilu. Twarz rozpozna każdy, kto zna medale z brązu wybite po jego śmierci.

Piotr Podagryk jako drugi król

Środkowy król, klęczący nieco za Kosmą, w czerwonej szacie podbitej gronostajem, z dłońmi uniesionymi w błagalnym geście, to Piotr Podagryk Medyceusz (Piero il Gottoso), „Piotr Dotknięty Podagrą”. Piotr był synem i następcą Kosmy. Rządził rodziną zaledwie pięć lat, od 1464 do 1469 roku, i zmarł w wieku pięćdziesięciu trzech lat na podagrę, od której wziął się jego przydomek. Podobnie jak Kosma, gdy Botticelli malował ten obraz, już nie żył.

Piotr wygląda młodziej niż Kosma, ma pełniejszą twarz i szersze usta. Jest ubrany bardziej wystawnie, bardziej po książęcemu niż starszy mężczyzna. Jego rola na obrazie to rola pomostu: ogniwa między założycielem a obecnym pokoleniem rodziny.

Giovanni Medyceusz jako trzeci król

Trzeci król, ten częściowo odwrócony plecami do widza, także klęczący, to Giovanni Medyceusz, młodszy brat Piotra i drugi syn Kosmy. Giovanni zmarł młodo, w 1463 roku, przed ojcem i przed starszym bratem. Botticelli namalował go na podstawie rodzinnej pamięci i pośmiertnego medalu.

Trzech królów, trzech Medyceuszy, z czego dwóch nie żyło, zanim powstał obraz: to pomnik dynastii. Obraz oddaje cześć zmarłym założycielom razem z żyjącą rodziną.

Wawrzyniec Wspaniały w stojącym tłumie

Wśród stojących postaci po lewej, nieco wyżej, w ciemnych szatach i małym czarnym kapeluszu, z mieczem, na którym opiera się jedną ręką, stoi Wawrzyniec Wspaniały Medyceusz (Lorenzo il Magnifico), faktyczny władca Florencji w czasie, gdy powstawał obraz. W 1475 roku Wawrzyniec miałby dwadzieścia sześć lat i od niedawna kierował rodzinną fortuną po śmierci Piotra sześć lat wcześniej.

Detal stojącego tłumu po lewej stronie obrazu: Wawrzyniec Wspaniały w ciemnych szatach, oparty na mieczu, z lekko jastrzębim profilem i bladym, surowym wyrazem twarzy, jaki ma na większości współczesnych mu portretów.

Twarz Wawrzyńca jest słynna. Jastrzębi profil, długa szczęka, ciemne oczy. Botticelli malował z natury. (Wawrzyniec codziennie bywał w pałacu Medyceuszy i w okolicznych willach; Botticelli należał do domowników intelektualnie i towarzysko, jeśli nie jako opłacany sługa). Wawrzyniec z tego obrazu to ten sam Wawrzyniec, którego Botticelli umieści później w przebraniu w Narodzinach Wenus i Wiośnie. Tu Wawrzyniec jest bez wątpienia sobą.

Giuliano Medyceusz wśród stojących postaci

Detal stojącego tłumu po prawej stronie obrazu, wśród gapiów Giuliano Medyceusz. Giuliano został zamordowany trzy lata po ukończeniu tego obrazu, w spisku Pazzich w 1478 roku.

Wśród stojących postaci, według niektórych atrybucji po prawej stronie obrazu, w ciemniejszej szacie, z lekko pochyloną głową, stoi Giuliano Medyceusz, młodszy brat Wawrzyńca. Giuliano był o cztery lata młodszy od Wawrzyńca; gdy powstawał ten obraz, miał dwadzieścia dwa lata. Po Wawrzyńcu był przypuszczalnym dziedzicem rodu. Trzy lata po ukończeniu obrazu, w 1478 roku, Giuliano zostanie zamordowany podczas spisku Pazzich we florenckiej katedrze, dźgnięty dziewiętnaście razy w pierś w czasie wielkanocnej mszy. Wawrzyniec przeżyje ten sam atak z raną od noża na szyi.

Ten obraz uchwycił więc rodzinę Medyceuszy w ostatnich latach przed katastrofą spisku Pazzich. Giuliano wciąż żyje, wciąż stoi, wciąż jest częścią dynastycznego portretu grupowego. Za trzy lata będzie leżał martwy w Duomo. Botticelli, który dobrze znał Giuliana, namaluje później jego słynny pośmiertny portret, dziś w berlińskiej Gemäldegalerie.

Autoportret Botticellego po prawej

Detal postaci na samym prawym skraju obrazu: młody mężczyzna z jasną brodą, w żółtozłotym płaszczu, patrzący prosto na widza; Vasari rozpoznał w nim autoportret Botticellego.

Na samym prawym skraju obrazu, w pierwszym rzędzie stojących postaci, w żółtozłotym płaszczu, z niewielką rudawoblond brodą, patrząc prosto na widza, stoi sam Sandro Botticelli. Vasari identyfikuje go wprost: „na obrazie jest portret samego Sandra, który jest postacią po prawej, zwracającą się ku widzowi”.

Gdy powstawał ten obraz, Botticelli miał około trzydziestu lat. Twarz się zgadza. Broda się zgadza. Wyraz twarzy – lekko sceptyczny, lekko zmęczony, bardzo czujny – zgadza się z twarzą, którą później namaluje w innych kontekstach.

Malarskie cameo na prawej krawędzi nie było w 1475 roku nową tradycją. Giotto ukrywał się w tłumach na freskach. Masaccio umieścił siebie w Kaplicy Brancaccich. Ghirlandaio zrobi to samo w Santa Maria Novella dekadę później. Niezwykła w wersji Botticellego jest bezpośredniość spojrzenia. Nie patrzy na świętą scenę. Nie patrzy na zleceniodawcę. Patrzy, spokojnie i wytrwale, na widza.

Półtora wieku później Caravaggio zrobi coś podobnego w autoportrecie jako odcięta głowa Goliata w Galerii Borghese. Mamy cały esej o późnych autoprezentacjach Caravaggia w Rzymie, który dobrze łączy się z ruchem, jaki wykonuje tu Botticelli. Mamy też esej o autoportrecie Rafaela w Szkole ateńskiej, namalowanej trzydzieści sześć lat po tym Pokłonie, gdzie ten sam trik – malarz patrzy na widza z prawej krawędzi uroczystej sceny – zostaje użyty w znacznie większej skali.

Botticelli na prawym skraju Pokłonu Trzech Króli to prototyp. Rafael w Watykanie, według niektórych odczytań, składa mu hołd.

Co ten obraz robi politycznie

Obraz jest pod każdym względem kawałkiem propagandy Medyceuszy. Trzej założyciele dynastii klęczą przy żłóbku, w najbardziej pełnych czci pozycjach w scenie. Obecni przywódcy rodu stoją w tłumie, ubrani według stonowanej współczesnej mody, obecni, ale się nie popisują. Zleceniodawca, del Lama, jest w drugim rzędzie, rozpoznawalny po palcu wskazującym niebo. Malarz jest po prawej i patrzy na widza.

Już w 1475 roku Medyceusze martwili się, jak zarządzać coraz bardziej widoczną władzą w mieście, które było, przynajmniej z nazwy, republiką. Tradycyjną strategią Medyceuszy było sprawowanie władzy bez obnoszenia się z nią: skromny ubiór, odmawianie ceremonialnych tytułów, podtrzymywanie fikcji, że to po prostu kolejna florencka rodzina. Pokłon Trzech Króli, jako dzieło sztuki publicznej w Santa Maria Novella, doskonale przewlekał tę nitkę przez ucho igielne. Rodzina nie malowała się jako królowie Florencji. Malowała się jako królowie ze Wschodu klęczący przed Chrystusem. Cześć i widoczność w jednym geście.

Ten trik działał mniej więcej sto lat. Medyceusze rządzili miastem, z przerwami, aż do wygaśnięcia dynastii w 1737 roku.

Dlaczego ten obraz jest w Uffizi

Pokłon Trzech Króli wisiał w kaplicy del Lamy w Santa Maria Novella od około 1475 roku, aż kaplicę rozebrano w 1565 roku podczas przebudowy kościoła. Obraz ocalono, przeniesiono i ostatecznie trafił do kolekcji Medyceuszy. Do Uffizi zawieszono go prawdopodobnie pod koniec XVII wieku. Od tamtej pory jest w muzeum i rzadko zmieniał miejsce.

Dziś wisi w salach Botticellego, obok Wiosny i Narodzin Wenus, w salach 10–14. To jedna z najbardziej zatłoczonych sal w muzeum. Większość zwiedzających zatrzymuje się przed dwoma wielkimi obrazami mitologicznymi, robi zdjęcia i mija Pokłon w drodze do Leonarda i Michała Anioła w sali 35.

To błąd. Pokłon jest bardziej biograficzny, bardziej naładowany politycznie i prawdopodobnie więcej mówi o tym, jak Botticelli rozumiał swoją rolę w mieście, niż którykolwiek z dwóch słynniejszych obrazów. Stanąć przed nim i rozpoznać twarze – Kosmę, Piotra, Giovanniego, Wawrzyńca, Giuliana, del Lamę i samego Botticellego – to zobaczyć wycinek Florencji z 1475 roku z rzadką bezpośredniością.

Chiaro prowadzi cię przez siedem zidentyfikowanych portretów – trzech królów Medyceuszy, dwóch braci Medyceuszy w tłumie, zleceniodawcę del Lamę i Botticellego po prawej – jak przez jedno ciągłe zdjęcie grupowe w strojach z epoki, tak że obraz czyta się jako rodzinny portret, którym zawsze był, a nie świętą scenę, za którą jest przebrany.

Jak Botticelli to zrobił

Vasari pisze też, że Botticelli „namalował piękne i żywe twarze” na tym obrazie i że dzieło przyniosło mu „wielką sławę, zarówno we Florencji, jak i gdzie indziej”. To obraz, który uczynił z Botticellego malarza, któremu Medyceusze powierzali swoje najbardziej polityczne zamówienia. Po tym Pokłonie dostał od Sykstusa IV freski w Kaplicy Sykstyńskiej (1481), zamówienie na Wiosnę od Wawrzyńca di Pierfrancesco (1482) i drugi Pokłon, dziś w Berlinie. Narodziny Wenus, z połowy lat 80. XV wieku, nie powstałyby bez tego obrazu.

Technika to czysta tempera na desce, a postacie są ułożone w wyrafinowany fryz, który oko czyta w dwóch kierunkach: od Świętej Rodziny w środku na zewnątrz ku skrzydłom i od klęczących na przodzie w głąb, przez stojący tłum. Architektura – na wpół zrujnowany klasyczny pawilon – jest ustawiona lekko ukośnie, co daje obrazowi głębię, nie odbierając postaciom charakteru fryzu.

Kolory są powściągliwe: dużo ciemnej zieleni, ciemnej czerwieni, ochry, złota, z rzadkimi błyskami jasnego błękitu i bieli. To zgodne z tym, co było modne we florenckim malarstwie w połowie lat 70. XV wieku, kilka lat przed jaśniejszą paletą Wiosny.

Puenta

Wejdź do sal Botticellego. Miń Narodziny Wenus. Miń Wiosnę. Znajdź mniejszy, ciemniejszy obraz na sąsiedniej ścianie. Teraz spójrz na prawą krawędź. Jasnowłosy mężczyzna w złotym płaszczu nie jest gapiem. To malarz, który patrzy na ciebie ponad pięcioma stuleciami i pięćdziesięcioma latami. Na lewo od niego rodzina, która rządziła Florencją, klęczy przy żłóbku. Cały obraz to wstrzymany oddech. Trzydziestoletni Sandro Botticelli wtajemnicza cię w żart.

Źródła ilustracji