
Historia Galerii Borghese zaczyna się we wrześniowy poranek 1605 roku, kiedy pięćdziesięciotrzyletni Toskańczyk Camillo Borghese został papieżem Pawłem V. Dziewięć dni później mianował kardynałem swojego dwudziestoośmioletniego bratanka, Scipione Caffarellego. Dwa miesiące później Scipione przyjął nazwisko rodowe, a wraz z nim dostęp do watykańskiego skarbca. W ciągu roku zamówił willę na wzgórzu Pincio, na północ od starego muru miejskiego, w której miała się mieścić sztuka, jaką zamierzał zdobyć. Przez „zdobyć” młody kardynał rozumiał kilka rzeczy naraz. Kupowanie, kiedy kupowanie było wygodne. Przyjmowanie prezentów od ludzi, którzy chcieli przysług. I, przy jednej dobrze udokumentowanej okazji, wysłanie w środku nocy papieskiego komornika, żeby zajął sto pięć obrazów z pracowni rywalizującego kolekcjonera pod zarzutem niezapłaconych podatków, których ten wcale nie był winien.
Tym rywalem był Giuseppe Cesari. Wśród obrazów był Caravaggio. Wciąż wiszą w tej samej willi, czterysta dwadzieścia jeden lat później, a jeden z nich to autoportret Caravaggia jako chorego młodzieńca z winogronami we włosach.
Dlaczego Galeria Borghese działa jako muzeum
Większość europejskich kolekcji sztuki gromadzono przez pokolenia: rodziny traciły zainteresowanie, spadkobiercy wyprzedawali dzieła, kuratorzy przewieszali obrazy pod zmieniające się gusta. Willa na wzgórzu Pincio to rzadki wyjątek. Powstała w mniej więcej piętnaście lat, dzięki jednemu człowiekowi, jednej książeczce czekowej i wokół jednego rzeźbiarza. Tym człowiekiem był kardynał Scipione Borghese. Książeczką czekową był pontyfikat jego wuja, który trwał od 1605 do 1621 roku. Rzeźbiarzem był Gian Lorenzo Bernini, którego Scipione zaczął zatrudniać w 1615 roku, gdy Bernini miał siedemnaście lat, i którego utrzymywał na stałej pensji aż do śmierci kardynała w 1633 roku.
Efektem jest muzeum, w którym możesz stanąć w jednej sali i zobaczyć cztery rzeźby Berniniego wykute, gdy miał od dwudziestu do dwudziestu sześciu lat. Gdzie w sąsiedniej galerii wisi Rafael. Gdzie najwspanialszy Tycjan w Rzymie wisi naprzeciwko Correggia na tej samej ścianie. To, według każdej uczciwej miary, najgęstsza godzina sztuki włoskiej w Europie. I wciąż zajmuje dokładnie ten budynek, który Scipione dla niej wzniósł: Villę Pincianę, zaprojektowaną od 1612 roku przez flamandzkiego architekta Jana van Santena.
Maszyna papieskiego bratanka, która za wszystko zapłaciła
Żeby zrozumieć, jak powstała kolekcja, trzeba zrozumieć rzymską instytucję, której przewodniki rzadko wyjaśniają. Nazywała się nepotyzmem, od włoskiego „nipote”, czyli bratanek. Papież nie mógł mieć prawowitych dzieci. Miał za to dalszą rodzinę, a niepisaną zasadą XVII-wiecznego Watykanu było, że każdy papież mianował jednego bratanka na stanowisko kontrolujące papieskie finanse. Ten bratanek nazywał się kardynałem-nepotem, „cardinale nipote”. W praktyce był jednocześnie szefem papieskiej administracji i jego skarbnikiem.
Scipione był cardinale nipote Pawła V przez całe szesnaście lat pontyfikatu. W tym czasie otrzymywał, według jednego z szacunków badaczy, około 140 000 skudów rocznie. Skud to mniej więcej miesięczna pensja wykwalifikowanego rzymskiego robotnika. Młody kardynał wydawał więc co roku równowartość około jedenastu tysięcy lat pracy rzemieślnika, nie licząc tego, co przynosiły posiadłości. Budowa, freski i wyposażenie Villi Pinciany kosztowały go około 60 000 skudów. Dla niego było to osiem miesięcy kieszonkowego.
Tak buduje się muzeum w dziesięć lat.
Zasadzka na Caravaggia i wymuszenie na Cavaliere

Najazd na Cesariego to słynna historia i zasługuje na osobny akapit, bo mówi, jakim kolekcjonerem był Scipione. Giuseppe Cesari, zwany Cavaliere d’Arpino, był około 1600 roku najmodniejszym malarzem w Rzymie. Dziesięć lat wcześniej zatrudniał Caravaggia jako czeladnika i zatrzymał kilka wczesnych prac młodego malarza. W maju 1607 roku, wkrótce po wyborze Pawła V, do pracowni Cesariego przyszli papiescy urzędnicy z nakazem. Oficjalnym przewinieniem był spór o zaległe podatki związany z bronią palną, którą Cesari rzekomo posiadał bez zezwolenia. Prawdziwym celem była sztuka. Komornik skonfiskował cały inwentarz pracowni, ponad sto obrazów, i przekazał je jako „dar” papieżowi, który następnie podarował je bratankowi. Wśród nich był młodzieńczy autoportret Caravaggia jako Bachusa z winogronami i Chłopiec z koszem owoców, który wisi dziś w sali ósmej willi.
Sam Caravaggio był wściekły. Napisał list ze skargą. Nic z tego nie wynikło. Półtora roku później, kiedy Caravaggio zabił człowieka w bójce na Campo Marzio i uciekł z Rzymu z wyrokiem śmierci nad głową, jedynym rzymianinem gotowym wstawić się za nim na dworze był Scipione. W zamian Caravaggio namalował dla niego Dawida z głową Goliata, na którym odcięta głowa Goliata jest autoportretem malarza. To płótno, ostatni znany obraz ukończony przez Caravaggia, również wisi w willi. Było ceną ułaskawienia, które przyszło za późno, bo Caravaggio zmarł na plaży w Porto Ercole w 1610 roku, w drodze powrotnej do Rzymu, gdzie miał je przyjąć.
Nastoletni rzeźbiarz na etacie
Scipione po raz pierwszy zwrócił uwagę na Berniniego około 1615 roku, kiedy rzeźbiarz był późnym nastolatkiem i już rzeźbił portretowe popiersia dla ojca Scipione, Francesca. Zamówienia, które przyszły potem, w latach 1618-1625, dały cztery rzeźby, dzięki którym willa jest tym, czym jest.
Powstawały w tej kolejności. Najpierw Eneasz, Anchizes i Askaniusz, wykuci w latach 1618-1619, gdy Bernini miał dwadzieścia lat. Rzeźba przedstawia Eneasza wynoszącego starego ojca z płonącej Troi, a obok idzie jego mały syn Askaniusz. Trzy pokolenia, jedna kolumna ciał, wszystko w jednym bloku marmuru z Carrary. Potem Porwanie Prozerpiny, 1621-1622, gdy Bernini miał dwadzieścia trzy lata. Potem Dawid, 1623-1624, w wieku dwudziestu pięciu lat, z twarzą będącą autoportretem rzeźbiarza w trakcie rzutu: zaciśnięta szczęka, zmarszczone czoło, język widoczny między zębami. Na koniec Apollo i Dafne, 1622-1625, ukończone, gdy Bernini miał dwadzieścia sześć lat: młoda nimfa w trakcie przemiany w drzewo laurowe, z palcami rozszczepiającymi się w liście i palcami stóp zapuszczającymi korzenie w cokół.
Scipione zamówił wszystkie cztery. Porwanie Prozerpiny oddał niemal od razu, w 1622 roku, kardynałowi Ludovicowi Ludovisiemu jako dyplomatyczny podarunek; rzeźba wróciła do willi dopiero w 1908 roku, gdy kupiło ją państwo włoskie. Dziś każda z czterech stoi pośrodku osobnej sali na parterze. Każdą z nich możesz obejść powoli, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, i zobaczyć wszystkie cztery w jakieś piętnaście minut. To najgęstsze piętnaście minut rzeźby w zachodnim świecie.
Malowany sufit nad marmurem
To, co odróżnia Villę Pincianę od zwykłego muzeum, polega po części na tym, że Scipione traktował wnętrze jako jedno ciągłe dzieło. Gdy Bernini rzeźbił, malarze tacy jak Giovanni Lanfranco i Flamand Paul Bril pokrywali dla Scipiona sufity freskami. Półtora wieku później, w latach 70. i 80. XVIII wieku, książę Marcantonio IV Borghese kazał na nowo urządzić sale na parterze tak, by każdy sufit opowiadał historię rzeźby stojącej pod nim. Sufit nad Apollem i Dafne, namalowany przez Pietra Angelettiego, przedstawia ten sam mit. Spójrz w górę. Sala jest dziełem sztuki. Opisy na ścianach ci tego nie mówią, a większość przewodników pomija ten związek; Chiaro traktuje sufit i rzeźbę pod nim jako jedną opowieść, bo tak zaprojektowano te sale. To jeden z nielicznych prywatnych zbiorów w Europie, gdzie budynek wciąż robi to, do czego zbudował go mecenas.
Co stało się z kolekcją Borghese po 1633 roku
Scipione zmarł w październiku 1633 roku, rok po swoim wuju papieżu. Willę i wszystko, co w niej było, zostawił rodzinie. Przez sto siedemdziesiąt lat spadkobiercy ostrożnie dokładali, a czasem odejmowali. Największe odjęcie nastąpiło w 1807 roku. Książę z rodu Borghese, Camillo, ożenił się z siostrą Napoleona, Pauliną. Napoleon potrzebował sztuki. Camillo, pod presją, sprzedał szwagrowi około dwustu antycznych rzeźb i sporo greckich waz za około trzynaście milionów franków. Te dzieła pojechały do Paryża. Większość z nich jest dziś w Luwrze, w skrzydle opisanym jako „Collection Borghese”. Rzymska willa nigdy ich nie odzyskała.

Ale Bernini został. Caravaggio został. Rafael, Tycjan, Correggio, Canova zostali. To, co widzisz dziś w Villi Pincianie, to mniej więcej to, co było tam w 1633 roku, bez części, która trafiła do Luwru, i z dwoma stuleciami przesunięć. To około pięciuset dzieł w dwudziestu salach. Państwo włoskie kupiło budynek wraz z zawartością od rodziny w 1902 roku, ponownie otworzyło go jako muzeum publiczne i od tamtej pory prowadzi je według mniej więcej tego samego układu sal.
Bilety, dwugodzinne okno i muzeum w Villi Borghese
Oto część, w której myli się każdy praktyczny przewodnik. Wstęp działa w ścisłym systemie dwugodzinnych okien, rezerwowanych z wyprzedzeniem, z wejściami co dwie godziny od dziewiątej rano. Nie kupisz biletu przy wejściu. Nie przedłużysz swojego okna. Pod koniec twojego czasu strażnik obchodzi sale i prosi o wyjście. Celem tej zasady nie jest kontrola tłumu w zwykłym sensie, tylko ochrona zbiorów. System klimatyzacji zaprojektowano dla miejsca, w którym nigdy nie było więcej niż kilkudziesięciu zwiedzających naraz, a ograniczenie liczby osób na godzinę to jedyny sposób, żeby wilgotność nie skakała.
Ten dwugodzinny limit to najczęstsza skarga w recenzjach. Ale jeśli dobrze się przygotujesz, to wystarczająco dużo czasu. Budynek ma dwa piętra i dwadzieścia sal. Na parterze są rzeźby i większość obrazów Caravaggia. Na piętrze, zwanym pinakoteką, wiszą obrazy: Złożenie do grobu Rafaela, Miłość niebiańska i miłość ziemska Tycjana, Danae Correggia, Święty Jan Veronesego, Madonna z Dzieciątkiem Belliniego. Zacznij od parteru. Idź przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. Rzeźby Berniniego są rozmieszczone w salach parteru, po jednej w każdej. Spędź z nimi samymi dwadzieścia pięć minut i nie przepraszaj ludzi, którzy przesuwają się obok ciebie. Kiedy wejdziesz na górę, będziesz mieć około czterdziestu pięciu minut na pinakotekę, a to w sam raz na niewielkie piętro z przeważnie włoskim malarstwem renesansowym.
Każdy autor, który publikuje listę najważniejszych dzieł, wymienia w końcu te same cztery czy pięć, i to nie z lenistwa, tylko z trafności. Apollo i Dafne to ta jedna. Prozerpina to szczyt techniczny. Dawid to ten, który wygląda jak żywy. Dawid z głową Goliata Caravaggia to ten, który zostanie z tobą po wyjściu.
Budynek stoi w parku Villa Borghese, dużej zielonej przestrzeni na północ od Piazza del Popolo. Od stacji metra Spagna to piętnaście minut spaceru pod górę przez ogrody. Muzeum w Villi Borghese, jak nazywają je niektóre przewodniki, to jedno z czterech muzeów w parku, ale pozostałe, Villa Giulia i Galleria Nazionale d’Arte Moderna, nie mają nic wspólnego z kolekcją Scipione. Jeśli ktoś w Rzymie mówi „muzeum Borghese”, prawie zawsze ma na myśli właśnie to.
Na co zwrócić uwagę przed dziełami
W Apollu i Dafne znajdź miejsce na wyciągniętej prawej dłoni Dafne, gdzie marmur staje się liściem. Przejście następuje na odcinku około dwóch centymetrów. Bernini wykuł je w wieku dwudziestu sześciu lat, wydrążając świdrem przestrzeń między każdym liściem, w kamieniu, który chce pękać. W Prozerpinie spójrz na lewą dłoń Plutona wciskającą się w udo Prozerpiny. Marmur ustępuje. Jest wyrzeźbiony tak, by wyglądał jak ciało. W Dawidzie spójrz na dolną wargę. Według biografii autorstwa Irvinga Lavina Bernini przygryzał wargę przy pracy, a twarz rzeźby zastygła w trakcie przygryzania. W Dawidzie z głową Goliata Caravaggia spójrz na prawe oko Goliata. Jest namalowane tak, jakby już zachodziło mgłą, w połowie drogi między chwilą odcięcia głowy a chwilą, gdy zgasło w nim światło.
Puenta
Kolekcja działa czterysta lat po tym, jak Scipione ją zbudował, bo zamawiał sztukę dla konkretnych sal i nie pozwolił niczego przenieść. Rzeźby Berniniego stoją tam, gdzie je ustawił. Obrazy Caravaggia wiszą tam, gdzie je powiesił. Dwie godziny w willi zaprojektowanej wokół jednego popołudnia patrzenia to nie ograniczenie, tylko sedno.