İçeriğe geç

Bernini'nin Proserpina'nın Kaçırılışı: Taşa Gömülen Parmaklarla Oyulmuş Heykel

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Gian Lorenzo Bernini'nin Roma'daki Galleria Borghese'de bulunan Proserpina'nın Kaçırılışı; Pluton, Proserpina'yı kaçırıyor

Bernini’nin 1622’de Kardinal Scipione Borghese için oyduğu Proserpina’nın Kaçırılışı’nda çoğu insanın görene kadar kaçırdığı, gördükten sonra da başka hiçbir şey göremediği bir ayrıntı var. Pluton’un sağ eli Proserpina’nın uyluğunda. Parmakları onun tenine bastırıyor. Ten içeri çöküyor. Parmak uçlarının bastırdığı yerde tende dört küçük çukur, başparmağının arkasında da beşinci bir kıvrım sayabilirsiniz. Uyluk mermer. El mermer. Çukurlar mermer. Yumuşaklık, gözünüzün görmeyi reddedeceği kadar iyi anlatılmış bir yalan.

Gian Lorenzo Bernini eseri bitirdiğinde yirmi üç yaşındaydı. Kardinal Scipione’den aldığı ikinci siparişti; 1619 tarihli Aeneas ve Ankhises grubu ile aynı yıl başlayacağı Apollon ve Daphne arasında geliyordu. Kardinal ona dört yüz elli scudo ödedi. Kelepirdi.

Bernini’nin Proserpina’nın Kaçırılışı neden hâlâ sarsıyor

Sahne Ovidius’tan, Dönüşümler’in beşinci kitabından. Yeraltı dünyasının tanrısı Pluton bir eş istemeye karar vermiş, Venüs de Kupid’i ona yöneltmiş. Kupid okunu atıyor. Pluton başını kaldırıyor, Sicilya’da bir tarlada çiçek toplayan Ceres’in kızı Proserpina’yı görüyor ve onu alıyor. Kara atlarını koşuyor, yeri yarıyor ve onu yırtılan topraktan yeraltı dünyasına sürüklüyor. Annesi Ceres altı ay boyunca onu arıyor. Ceres kızının nerede olduğunu öğrendiğinde Proserpina altı nar tanesi yemiş; bu da onu her yılın altı ayı boyunca yeraltı dünyasına bağlıyor.

Roma hikâyesinde kış budur. Kış, Proserpina’nın yokken geçen aylardır.

Bernini, Pluton’un onu yakaladığı andan hemen sonrasını seçti. Proserpina kıvrılıyor, kurtulmaya çalışıyor. Sol eli Pluton’un yüzünün yanına bastırıyor, parmakları alnının üzerinde açılmış, itiyor. Sağ kolu geriye savrulmuş ve ağlıyor. Yanağında mermer bir gözyaşı var. Başı sağa, ondan uzağa dönük, ağzı küçük, yuvarlak bir biçimde açık. Pluton onu kaldırıyor. Sağ eli uyluğunu alttan tutuyor. Sol kolu beline kilitlenmiş. Yarı gülüyor. Kocaman, kıvrık bir sakalı var ve ayaklarının dibinde üç başlı Kerberos havlıyor.

Bunların hepsi dört tonluk tek bir Carrara mermeri bloğundan oyulmuş.

Bütün meselenin kendisi olan parmaklar

Bernini'nin Proserpina'nın Kaçırılışı'ndan, Pluton'un parmaklarının Proserpina'nın mermer uyluğuna bastırdığını gösteren detay

Galleria Borghese’ye gidin. Dört numaralı salona yürüyün. Eserin etrafında sağ tarafa doğru dolaşın, çünkü ünlü ayrıntı orada. Uyluk göz hizanıza gelecek şekilde eğilin. Durun.

Mermer bir uyluğa gömülen dört mermer parmak göreceksiniz ve mermer uyluk onların altında çukurlaşıyor. Heykel tarihinde bunun teknik bir öncülü yok. Michelangelo’nun figürlerinin gergin teni, belirgin kasları ve muhteşem anatomisi vardır, ama Michelangelo’da kimse kimseye dokunmaz. Bir parmak, bir elin hamura gömülmesi gibi başka bir figürün bedenine asla gömülmez. Bernini bunu yaptı. Mermerdeki o Bernini parmakları etkisini bu heykel için icat etti ve kariyerinin geri kalanında geliştirdi, ama başladığı yer burası.

Yöntem taşı aşındırmak. Eli ve uyluğu tek bir bütün olarak oyarsınız, kusursuzca birbirine karışana kadar cilalarsınız, sonra başparmağın bacakla buluştuğu yerdeki yumuşamayı yaratmak için giderek incelen aşındırıcılar kullanırsınız: ponza taşı, tripoli, bez, saman. Cila ne kadar yumuşaksa ışık yüzeyde o kadar dağılır ve mermer o kadar ten gibi okunur. Elin kendisi biraz farklı bir yüzeyle cilalanmış. Gözünüz iki malzeme okuyor. Okuduğu tek bir taş blok.

Bernini’nin bitmiş eserini atölyeden çıkmadan önce gören bir heykeltıraşın, etrafında üç kez dolaştıktan sonra ek yerinin nerede olduğunu sorduğu söylenir. Ek yeri yok. Chiaro açıkken uyluğun hizasına eğilin; siz çukurlara bakarken cilalama sırası anlatılır; bu kadar küçük bir ayrıntının anlam kazanmasının tek yolu da bu.

Pluton ve Proserpina heykeli birdenbire sipariş edildi

Hami Kardinal Scipione Borghese’ydi. Scipione’nin iki alışkanlığı vardı. Herhangi bir özel koleksiyoncuyu iflas ettirecek bir hızla heykel sipariş ederdi ve siyasi olarak daha güçlü biri ilgi gösterdiğinde eserleri hediye ederdi. Heykel bittikten bir yıl sonra Scipione onu yeni papa XV. Gregorius’un yeğeni Kardinal Ludovico Ludovisi’ye, çağdaşların açıkça rüşvet dediği bir şey olarak verdi. Ludovisi onu Villa Ludovisi’ye götürdü ve heykel orada neredeyse üç yüz yıl durdu. İtalyan devleti villanın sanat eserlerini 1908’de satın aldı ve heykel Galleria Borghese’ye, bugün önünde durabileceğiniz salona geri döndü.

Scipione yüzyılın en büyük mermer heykellerinden birini hediye etti. Bu ona Bernini’yi bile kaybettirmedi, çünkü Bernini zaten bir sonraki sipariş için onun hizmetindeydi.

Çoğu insanın atladığı Proserpina’nın yüzü

Roma'daki Galleria Borghese'de Bernini'nin Proserpina'sı; gözyaşı ve çarpılmış yüzü görülüyor

Herkes ele bakıyor. Yüzüne bakmayı unutuyorlar. Yüzüne bakın.

Proserpina ağlıyor. Sağ yanağında tek bir oyulmuş gözyaşı var. Sol eliyle Pluton’un başını itiyor ve parmakları o kadar açılmış ki her eklemi görebiliyorsunuz. Ağzı yuvarlak bir biçimde, bir sesin çıktığı anda donmuş. O ses muhtemelen “hayır.” Çığlığın sesi taşa yazılmış.

Genç heykeltıraşın yaptığı şey (ve 1622’de bunu kimse yapmıyordu) belirli bir duyguyu belirli bir yüze bağlamak. Ondan önce mitolojik figürler genel geçer ifadeler taşırdı. Ovidius ağlayan kadınlarla doludur, ama ağlama genellikle jest ve duruşla belirtilir; gerçekten yakalanan birine benzeyen bir yüzle değil. Bernini, Proserpina’ya bir yüz verdi. Ağzı çığlığın ortasında donmuş bir yüz.

Yeterince yakın durursanız heykeli duyabilirsiniz. Mesele de bu.

Bernini’nin 1621 tarihli Proserpina’sı ve Latince beyit

Heykel 1621 ile 1622 arasında oyuldu. Ardından gelen Apollon ve Daphne gibi, kaidesine geleceğin Papa VIII. Urbanus’u Maffeo Barberini’nin yazdığı Latince bir beyit kondu; amacı, villasında şiddet içeren pagan bir sahne sergileyen bir kardinale ahlaki bir kalkan sağlamaktı. Yazıt aşağı yukarı şöyle: “Ey sen, kim olursan ol, Pluton’un kopardığı Proserpina’ya gözlerini kaldıran, bak, hasat tanrıçası Ceres kederle ardından geliyor.” Bu, aslında mermerin nasıl ten gibi davranabileceğiyle ilgili bir eser için ahlak dersi veren bir çerçeve.

VIII. Urbanus daha sonra Bernini’nin en büyük hamisi olacaktı. Aziz Petrus’taki baldaken’i, VIII. Urbanus’un mezarını, Triton Çeşmesi’ni ona sipariş etti. Genç bir heykeltıraşın ilk büyük eserinin kaidesi için Latince şiir yazmak, bu ilişkinin başlangıcıydı.

Bernini’nin Proserpina heykeli ve hareket sorusu

Kompozisyon üç eksen üzerinde işliyor. Pluton’un bedeni öne, sola doğru ilerliyor. Proserpina ondan uzağa, geriye doğru kıvrılıyor. Onun gövdesi ile Pluton’un gövdesi zıt yönlere dönüyor; bu da gözünüzün aşağıdaki Kerberos’tan yukarıda Pluton’un başındaki ele kadar izlediği, eserin içinden yükselen çapraz sarmalı yaratıyor. Bernini bu figura serpentinata ilkesini sonradan yaptığı neredeyse her heykele işleyecekti.

Esere anlatısal bakış açıları da yerleştirdi. Önünde durun; muzaffer Pluton’u, çırpınan bir kadını kaçırırken görürsünüz. Sağa geçin; hikâye değişir: Alnının üzerindeki açılmış parmakları itiyor, ağzı açık, Pluton’un ifadesi sertleşiyor. Sola yürüyün; tek gördüğünüz onun kederi ve Pluton’un kavrayışındaki tuhaf yumuşaklık. Her açı farklı bir hikâye anlatıyor. Bernini yirmi üç yaşındaydı ve heykeltıraşları iki yüzyıldır çıkmaza sokan bir kompozisyon sorununu çoktan çözmüştü.

Mermer tekniği: cila ve matkap

Bu heykeli bir arada tutan iki teknik numara var.

Birincisi yumuşaklığı yaratan cila. İkincisi matkap. Bernini, taşın saça, kumaşa ya da sakala dönüşmesi gereken her yerde yay matkabını kullandı. Pluton’un sakalı yaklaşık otuz santimlik matkap işi. Başındaki saç telleri ayrı ayrı oyulmuş. Kerberos’un üç başının, dişleri tek tek matkapla açılmış hırlayan ağızları var. Katı mermeri doku görünümüne dönüştüren şey matkap. Bernini’den önce heykeltıraşlar matkabı idareli kullanırdı. O, matkabı eserin kendi ağırlığının izin vermesi gerekenden daha tüylü ve daha çok kumaşla kaplı göründüğü noktaya kadar zorladı.

Oyma altı tekniğini kullandığı yer de burası. Kumaş bedenden kalkıyor, ayak parmakları yere değmiyor, parmaklar bacağın üzerinde süzülüyor gibi görünüyor. Oyma altı bir mühendislik işi. Başka herhangi birinin elinde paramparça olurdu. Bernini taşın damarını okuyordu ve kesikleri mermerin dayanabileceği eksenlere yerleştiriyordu.

Önünde neye bakmalı

Dört şey.

Birincisi, uyluğun üzerindeki parmaklar. Eğilin. Sağ tarafta durun. Çukurları bulun.

İkincisi, Proserpina’nın gözyaşı. Gözyaşı sağ yanağında, tek bir damla olarak oyulmuş.

Üçüncüsü, Pluton’un yüzündeki açılmış sol eli. Parmakların alnının etrafında nasıl büküldüğüne bakın. Serçe parmağı kafatasından neredeyse ayrılmış. Oyma altı bir boşlukta, bir milimetrelik taşla tutunarak asılı duruyor.

Dördüncüsü, en alttaki Kerberos. Üç baş. Ortadaki hırlıyor, soldaki uluyor, sağdaki havlıyor. Hiçbiri birbirine benzemiyor.

Borghese Proserpina’sı ve başlattığı şey

Borghese Proserpina’sı, Bernini’nin en ünlü heykeli değil. Yan salondaki Apollon ve Daphne’nin yaprakları var; Azize Teresa’nın Vecdi’nin dramı var; meydanlardaki çeşmelerin ölçeği var. Ama bu heykel, onu Bernini yapan sorunu çözdüğü yer. Bir uyluğu yumuşak, bir eli ağır, bir gözyaşını ıslak göstermeyi ve yirmi üç yaşındaki birinin adını dört yüz yıl boyunca Borghese ailesinin içinde tutmayı burada çözdü.

Bu eserden sonra yaptığı her şey, Proserpina’nın uyluğundaki çukurların üzerine kurulu.

Son söz

İçeri bastıran dört parmak. Oyulmuş bir gözyaşı. Mermere yalan söylemenin öğretilebileceğini keşfeden yirmi üç yaşında biri. Galleria Borghese’nin dört numaralı salonundaki eser bu ve ondan önce oyulmuş hiçbir şey ondan sonra tam olarak aynı kalmıyor.

Görsel kaynakları