
Bernini’nin Kardinal Scipione Borghese için yonttuğu Apollon ve Dafne, Galleria Borghese’nin üçüncü salonunda insanların sessizleşmesinin nedeni. Heykelin arkasına doğru yürüyün. Çoğu insan yürümez. Çoğu insan, hikâyenin okunabildiği önde durur. Apollon uzanıyor. Dafne çığlık atıyor. Parmakları çoktan dallara dönüşmüş. Ama bir şey öğrendiğiniz yer arka taraf. Orada, öne uzanmış sol elinin hizasında yaprakları görebilirsiniz. Kalınlıkları iki milimetrenin altında. Bazıları o kadar ince ki ışık kenarlarından geçiyor ve onları açık çay rengine boyuyor. 2002’de heykel üzerinde çalışan restoratörlerden biri bir gazeteciye, onlara tırnağınızla çok hafifçe vurursanız çınladıklarını söylemişti. Boğuk bir ses değil. Net, kısa bir nota. Bir bardak gibi.
Eser 1625’te, yirmi dört yaşındaki bir adam tarafından tamamlandı.
Bernini’nin Apollon ve Dafne’si neden hâlâ bir salonu susturuyor?
Galleria Borghese’nin her salonunun bir baş eseri var. Bu salonda, mermer olamayacağını düşündüğünüz bir mermer parçası var. Bütün etki bu. Gian Lorenzo Bernini’nin işe başladığı Carrara bloğu yaklaşık üç metre yüksekliğinde ve dört ton civarında ağırlığındaydı. Ondan yaptığı şey, öne uzanmış bir sol kol, öne uzanmış bir sağ kol, bükülen bir gövde, peşinden koşan çıplak bir erkek, yapraklar, sürünen bir kök içeren, koşan iki figürlü bir kompozisyon ve hepsi küçük bir kaya parçasının ve oyulmuş bir ağaç gövdesinin üzerinde dengede duruyor. Yapısal olarak devrilmiş olması gerekirdi. Yalnızca yapraklar bile yontma sırasında kırılmalıydı. Kırılmadılar. Dört yüz yıldır da kırılmadılar.
Bu kadar ince taşla çalışan heykeltıraşların çoğu, eserin içinden metal bir iskelet geçirir ve onu gizler. Bernini bunu yapmadı. Baktığınız şey, mermerin yapabileceklerinin sınırına kadar uzatılmış, desteksiz mermer. Dafne’nin elindeki yapraklar, Batı heykel sanatında kırılmamış en ince yontulmuş taş. Bu salonun genellikle sessiz olmasının nedeni bu. İnsanlar onu görüyor ve söylemek üzere oldukları şeyi unutuyor.
Sipariş ve kan isteyen kardinal
Sipariş Kardinal Scipione Borghese’den geldi. Genç heykeltıraşı zaten maaşa bağlamıştı. Bernini, Proserpina’nın Kaçırılışı’nı onun için 1622’de bitirmişti ve Scipione bir tane daha istiyordu. Konu muhtemelen babasının fikriydi: Ovidius’un Dönüşümler’i, birinci kitap. Python’u öldürdükten sonra kendi becerisiyle sarhoş olan Apollon, yayla oynadığı için Cupido’yla alay eder. Cupido onu altın bir okla vurarak Dafne’ye âşık eder, Dafne’yi de kurşun bir okla vurarak ondan nefret etmesini sağlar. Apollon peşine düşer. Dafne babası, ırmak tanrısı Peneios’a yalvarır. Peneios, Apollon’un eli kalçasına uzandığı anda onu bir defne ağacına dönüştürür.
Yontulan, kovalamacanın son yarım saniyesi. Apollon’un sol eli Dafne’nin beline az önce dokunmuş. Parmakları onun etine bastırıyor. Parmak uçlarının altında teni dalgalanıyor ve büzüşüyor, çünkü çoktan kabuğa dönüşmeye başlamış. Tam temas noktasına bakıp sonra bedenini yukarı doğru takip ederseniz, dönüşümün anbean gerçekleştiğini izleyebilirsiniz: Uyluk hâlâ ten, bel pürüzlenmeye başlayan ten, kaburgalar yarı kabuk, omuz dallara ayrılıyor ve saçlar yaprak. Ağzı çığlıktan hâlâ açık. Ayak parmakları kök salmış. Ayak bileklerinin arasından ince bir gövde yükselmiş ve ayaklarından birini yutmuş.
Bunların hepsi yontuldu. “Yontuldu” kelimesi çok şeyi gizliyor. Dört yüz saat, beş yüz, kimse tam olarak bilmiyor; genç bir adamın bir atölyede keskiler ve bir yaylı matkapla durup tek bir bloğu kendi içinden geriye doğru işlemesi, heykel olmayan her şeyi kaldırması. Ve bitmiş eseri kaidesinin üzerine imzaladı.
Bakış açıları mimari gibi ayarlanmış
Neredeyse hiçbir rehberin söylemediği şey şu. Eser etrafında dolaşılmak üzere tasarlandı ve Bernini bakış açılarını mimari hassasiyete yakın bir titizlikle ayarladı. Ziyaretçilerin genellikle durduğu yerde, önde durun; bir anlatı görürsünüz: kovalamaca ve kurtuluş. Saat yönünde etrafında dolaşın; hikâye her çeyrek turda anlam değiştirir. Soldan yalnızca peşinden koşan Apollon’u, uçuşan pelerinini görürsünüz. Dönüşüm gizlidir. Arkadan yalnızca değişen Dafne’yi, sırtına doğru yayılan kabuğu görürsünüz ve Apollon’un yüzü gölgeye düşmüştür. Sağdan, neler olduğunu fark eden Apollon’u görürsünüz. İfadesi değişir. Eli hâlâ ona dokunuyordur, ama şimdiden geri çekilmeye başlamıştır.

Scipione’nin villasındaki ilk yerleşimde eser bir duvara dayalıydı; böylece kardinalin konukları onu karşıdan, klasik bir sahne olarak göreceklerdi. Bernini kompozisyonu, önden görünüm saygın olan olacak şekilde kurdu. Diğer üç görünüm, Scipione’nin etkilemek istediği insanlar içindi: kardinaller, ziyarete gelen büyükelçiler, papanın yeğenleri ve kuzenleri; etrafında dolaşacak ve baktıkları şeyin artık bir mit değil, onlar hareket ettikçe gerçekleşmeye devam eden fiziksel bir dönüşüm olduğunu fark edecek insanlar. Heykel 1780’lerde her yandan görülebilecek şekilde yeniden yerleştirildi; bugün Üçüncü Salon’da da böyle duruyor. Doğru bir karardı. Etrafında dönerken eserin açıldığını hissedebilirsiniz.
Apollon’un pelerini ve koşan figür sorunu
Eserin ikinci sessiz mucizesi Apollon’un pelerini. Koşan figürler klasik bir konu, ama koşan figürlerin bir kumaş sorunu vardır. Mermer taştır. Taş dalgalanmaz. Antik heykeltıraşların hepsi bu sorunu, kumaşı bedene yapışık ya da yerde ağır ağır toplanmış halde yaparak çözdü. Bernini ise Apollon’un pelerinini, kaideye tek bir ince taş diliyle bağlı olarak arkasında uçuşur halde yaparak çözdü.
Ona bakın. Pelerin bir kıvrım, donmuş bir dalga halinde yontulmuş ve sol omzunun arkasında havada süzülüyor. Görünür bir destek yok. Fizik yanlış. Ona bakıyorsunuz ve nasıl düşmediğini göremiyorsunuz. Gerçek destek, pelerinin arkasından Apollon’un baldırına uzanan ince bir mermer köprü. Önden neredeyse görünmüyor. Yükü o taşıyor. Birkaç milimetrelik taş, koşu açısında bir kilogramlık mermer kumaşı havada tutuyor. Dört yüz yıl ve tek bir çatlak yok.
Defne, papa ve sansürcü
Scipione Borghese bir kardinaldi. Amcası Papa V. Paulus 1621’de ölmüştü ve Bernini’yi seven yeni papa VIII. Urbanus, Scipione’nin kutsal ve dünyevi sanatı nasıl sergilediğini izliyordu. Bir kardinalin villasında çıplak bir Dafne’yi kovalayan gerçek boyutlu çıplak bir Apollon, 1620’lerde sınıra yakındı. Başka bir kardinal, daha sonra VIII. Urbanus’un ta kendisi olacak Maffeo Barberini, eserin dişlerini sökmek için kaideye Latince bir beyit yazdı. Kabaca: “Kaçan zevkin peşinden koşan, sonunda bir avuç yaprak ve acı meyveyle kalır.” Bu, pagan bir sahnenin ahlaki bir okumasıydı ve heykelin bir Hristiyan hanesinde yaşayabilmesi için esere eklenmişti.
Beyit mermer heykelin kaidesine kazınmış. Hâlâ okuyabilirsiniz. Bu, Barberini’nin bir kardinali koruma yolu. Uyarı, eserin gerçekte anlattığı şeyin tam tersi. Heykel, arzunun başarısızlığa uğramadan önceki yarım saniyesini anlatıyor; bunun nasıl bir his olduğunu bilecek kadar genç ve başarısızlığı güzel kılacak kadar usta bir adam tarafından yontulmuş.
Önünde durduğunuzda nelere bakmalı
Sırasıyla üç şey.
Birincisi, Apollon’un önünde durun. Dafne’nin belindeki parmaklarını bulun. Parmak uçlarının bastırdığı yerde etinin çukurlaşmasına bakın. Bu, ten taklidi yapan mermer. Bernini bunu temas noktalarını günlerce önce sünger taşıyla, sonra samanla parlatarak yaptı. Apollon ve Dafne’nin mermeri, birkaç santim yukarıdaki kabuğuyla fiziksel olarak aynı taş, ama yumuşak görünüyor.
İkincisi, sola doğru dolaşın. Öne uzanmış elinin arkasında durun. Yaklaşın. Yapraklara bakın. Kaç tane olduğunu sayın. Her biri ayrı ayrı yontulmuş. Her birinin bir sapı var. Bazılarının damarları var. Hiçbiri kırık değil.

Üçüncüsü, geri çekilin ve başka birinin heykelin etrafında dolaşmasını izleyin. Yüzünü izleyin. Dafne’nin değiştiğini gördüklerinde dururlar. Herkes durur. Mesele o duraksama. Eser, 1625’te Scipione’nin akşam yemeği konuklarını durdurduğu aynı anda insanları durdurmak için yapıldı. Chiaro o duraksamayı kullanır; Ovidius’un dizeleri, 1625’teki bir konuğun Maffeo Barberini’nin Latince beytini duyacağı aynı açıda kulağınızda okunur.
1622’deki Apollon ve Dafne ve gerçek zaman çizelgesi
Pek çok yerde Apollon ve Dafne heykelinin 1622’de yapıldığını okursunuz. Öyle değil. Sipariş Ağustos 1622’de imzalandı. Bernini sonraki üç yıl boyunca, Davut’u ve Proserpina’nın Kaçırılışı’nın tamamlanması dahil başka işlerin arasında onun üzerinde çalıştı. Scipione’ye son teslim 1625 sonbaharındaydı. Son keskiyi bıraktığında yirmi dört yaşındaydı.
Bu gerçek, yükü taşıyan unsur. Dafne’nin elindeki yapraklar, pelerin köprüsü, Apollon’un kaybettiğini fark ettiği andaki yüz ifadesi, kaburgalarına doğru tırmanan kabuk. Bunların hepsini yirmi dört yaşında biri yonttu. Tanıdığınız her yirmi dört yaşındakini düşünün. Bernini o yaşta bunu çoktan yapmıştı.
Yapraklar ve nasıl hayatta kaldıkları
Yapraklar herkesin sorduğu ve kimsenin tam olarak cevaplayamadığı soru. Teknik, yeniden kurabildiğimiz kadarıyla, bir yaylı matkap ve giderek incelen bir dizi keskiydi. Yaylı matkap Tunç Çağı’ndan kalma bir alet. Yayı ileri geri çekersiniz ve küçük bir ucu döndürür; bu uç taşı kontrollü bir açıyla aşındırır. Bernini, yaprak kümelerinin arasındaki boşlukları oymak için yaylı matkabı, ardından yaprakları yarı saydamlığa kadar inceltmek için giderek daha ince keskileri kullandı. Son aşama sünger taşı ve deriyle aşındırarak parlatmaydı. O kalınlıkta tek bir yanlış vuruş ve yaprak kırılır. Yeni bir yaprağa baştan başlarsınız. Onarım yoktur. İncelik, başarısız olmayan şeyin kaydıdır.
Bir restorasyon ekibi 1999 ile 2002 arasında eseri elden geçirdi ve Bernini’nin Dafne yapraklarının her kümesini mikroskop altında belgeledi. Birkaçında kılcal çatlaklar var. Hiçbirinin değiştirilmesi gerekmedi. Mermerin kendisi, Michelangelo’nun da kullandığı Toskana’daki Carrara ocaklarından; öngörülebilir damar çizgileri boyunca kırılmayacak kadar ince bir kristal yapısı olduğu için seçilmiş. Taş işbirliği yapıyor. Ama yalnızca Bernini onu doğru okuduğu için.
Apollon’un yüzündeki dönüşüm
Apollon da dönüşüyor. Fiziksel olarak değil, duygusal olarak. Yüzünü ayrıntılı olarak incelerseniz, ağzının kapalı olduğunu ve gözlerinin kendi kolu boyunca, elinin Dafne’ye dokunduğu yere doğru indiğini görürsünüz. O anın gerçekleşmesini izliyor. Kaşları zafer kazanmış birinin kaşları değil. Kırışmaya başlıyor. Bernini onu, onu yakalamakla onu yakalamadığını fark etmek arasındaki yarım saniyede yakaladı. Bir ağaç yakaladı. Eserin ödüllendirdiği okuma bu. Kovalamaca kayba dönüşmüş ve avcının yüzü bunu henüz anlamayı bitirmemiş.
Yirmi dört yaşındaki birinin hikâyede gördüğü buydu. Kovalamaca değil. Sonrasındaki an.
Son söz
Bir bardak gibi çınlayan yapraklar. Bir taş şeridinin havada tuttuğu bir pelerin. Mermere mermer olduğunu unutturmanın yolunu bulan yirmi dört yaşında biri. Eserin hakkını veren tek ziyaret, etrafında tam bir tur atmak.