
MS dokuzuncu yüzyılın başlarında Roma Forumu çoktan bir sığır otlağına dönmüştü. On üçüncü yüzyıla gelindiğinde buna uygun bir adı da vardı: Campo Vaccino, yani inek tarlası. Klasik yapılar kısmen hâlâ ayaktaydı ama artık bakımları yapılmıyordu. Tiber taşkınlarının getirdiği alüvyon, özgün kaldırımı beş altı metrelik toprağın altına gömmüştü. Senatonun toplandığı yerde ağaçlar büyüyordu. Vesta Tapınağı’nın içinde keçiler otluyordu. Ressam Giovanni Paolo Panini 1740’larda Campo Vaccino’nun eskizlerini yaparken forum, içinden sütun kütükleri ve arada bir de bir takın yükseldiği bir çayırdı. Turistler oraya piknik yapmaya giderdi.
Forum ilk kez 1803 ile 1930’lar arasında, önce Papalık Devleti, sonra birleşik İtalyan hükümeti, ardından da emperyal geçmişin rejimin propagandası olarak görünür olmasını isteyen Mussolini için çalışan arkeologlar tarafından sistemli olarak kazıldı. Toprak taşınıp çıkarıldı. Binalar kısmen yeniden dikildi. Sütunların bir kısmı özgün tamburları kullanılarak yeniden ayağa kaldırıldı. Forumun ana yolu olan Kutsal Yol’un kaldırımı bin iki yüz yıl sonra ilk kez gün yüzüne çıkarıldı.
Bugün içinden yürüdüğünüz yer, o kazıların sonucu: Capitolium ile Palatinus tepeleri arasında derin bir oyuk; her biri farklı bir yüzyıldan kalma, şehir kendi üzerine sürekli yeniden inşa edildiği için birbirine karışmış yaklaşık otuz ayrı antik yapının temelleri ve kısmen ayakta kalan duvarlarıyla çevrili. Forumun temsil ettiği tek bir an yok. Roma’nın sekiz yüz yıllık kent ve yurttaşlık hayatı, aşağı yukarı üç sokak bloğuna sıkıştırılmış. Kalıntıları doğru sırayla okursanız, yer kendini yeniden inşa eder.
Aşağıda forumu batıdan doğuya, ardından Palatinus’u ve yol boyunca nelere bakmanız gerektiğini bulacaksınız.
Ne işe yarıyordu
Capitolium ile Palatinus tepeleri arasındaki vadi başlangıçta bir bataklıktı. MÖ yedinci ve altıncı yüzyılların ilk Romalıları burayı, bugün hâlâ modern forumun altından geçen ve hâlâ Tiber’e boşalan bir kanalizasyon olan Cloaca Maxima’yı inşa ederek kuruttu. Açılan alan şehrin ana meydanı oldu. Çevresinde Roma Cumhuriyeti’ni ve daha sonra İmparatorluğu yöneten kurumlar yükseldi: Senato Binası, mahkemeler, büyük tapınaklar, hatip kürsüleri, imparatorluk sarayları. Forum, Romalıların oy vermeye, dava açmaya, iş yapmaya, kurban sunmaya, cenazelere katılmaya, imparatorları dinlemeye ve generallerin zafer alayıyla geçişini izlemeye geldiği yerdi. Bin yılı aşkın bir süre boyunca şehrin siyasi, ticari ve dinî merkeziydi.
Coğrafi olarak da çok küçüktür. Klasik forum yaklaşık yüz otuz metre uzunluğunda ve elli metre genişliğindeydi; bir futbol sahasından küçük. O alanın içindeki faaliyet yoğunluğu olağanüstüydü. MÖ 509’da Cumhuriyet’in kuruluşu ile MS 476’da Batı İmparatorluğu’nun çöküşü arasındaki her önemli siyasi olay forumun sınırları içinde ya da hemen bitişiğindeki alanlarda bir yerde yaşandı. Kalıntıları sırayla okuyarak ağır adımlarla yapılan bir yürüyüş yaklaşık doksan dakika sürer.
Batı ucu: devletin tapınakları

Foruma batıdaki Capitolium ucundan girin. Gördüğünüz ilk yapı Satürn Tapınağı: Mısır granitinden sekiz sütun kalmış, tepelerinde saçaklığın parçaları hâlâ duruyor. Tapınak ilk kez MÖ 497’de inşa edildi ve üç kez yeniden yapıldı. Bugün ayakta olan, MS dördüncü yüzyıldaki restorasyon. Tapınak, zeminin altındaki bir kasada Roma devlet hazinesini, yani aerarium’u barındırıyordu. Aynı zamanda aralıktaki yıllık Saturnalia bayramının da odağıydı; köle ile efendinin rollerini değiştirdiği ve şehrin fiilen hiç iş yapmadığı, bir hafta süren kış tatili. 25 Aralık’a sabitlenen Hristiyan Noel kutlaması, dördüncü yüzyılda Papa I. Julius tarafından kasıtlı olarak Saturnalia’nın son gününe yerleştirildi.
Satürn Tapınağı’nın hemen yanında, MS dördüncü yüzyılın sonlarında yeniden inşa edilen ve başlangıçta Roma panteonunun başlıca tanrılarının on iki yaldızlı bronz heykelini barındıran küçük bir sütunlu galeri olan Dii Consentes Portikosu var. Bu, şehirde işlevini sürdüren son pagan tapınaklarından biriydi. Hristiyan imparator Theodosius, pagan ibadetini yasaklamasının bir parçası olarak onu MS 391’de kapattı.
Birkaç metre doğuda, Romalı hatiplerin şehrin yurttaşlarına seslendiği kürsü Rostra var. Başlangıçta MÖ 338’deki Antium Savaşı’nda ele geçirilen savaş gemilerinin bronz mahmuzlarıyla, yani rostra’yla süslenmişti; kürsü adını da buradan aldı. Mark Antonius’un Julius Caesar için yaptığı cenaze konuşması, yani Shakespeare’in “Dostlar, Romalılar, yurttaşlar, kulak verin bana” diye yeniden kurguladığı konuşma, MÖ 44’te Caesar’ın suikasta kurban gitmesinin ertesi günü bu kürsüden yapıldı. Konuşmanın gerçek Latince metni günümüze ulaşmadı. Söylenenleri bir yüzyıl sonra Romalı tarihçiler, ondan bir yüzyıl sonra Plutarkhos, ondan bin beş yüz yıl sonra da Shakespeare yeniden kurdu. Kürsü hâlâ orada. Tam o noktayı sekiz adımda yürüyerek geçebilirsiniz.
Tak ve sütun

Forumun batı ucundaki zafer takı, MS 203’te tamamlanan Septimius Severus Takı. Yirmi üç metre genişliğinde ve yirmi beş metre yüksekliğinde; üç geçidi ve üst bölümde imparatorun bugünkü Irak’ta Partlara karşı kazandığı seferleri gösteren dört büyük kabartma panosu var. Tepedeki Latince yazıt takı Septimius Severus’a ve iki oğlu Caracalla ile Geta’ya ithaf ediyor. Septimius MS 211’de öldükten sonra Caracalla, Geta’yı öldürttü ve kardeşine karşı damnatio memoriae’yi, yani adının silinmesini emretti. Yazıta yakından bakın. Başlangıçta “ve en soylu Caesar Geta için” diye okunan dördüncü satır kazınarak silinmiş ve yerine yalnızca Septimius ile Caracalla’yı öven bir ifade konmuş. Keski izleri, başlangıçta takıldıkları deliklere artık uymayan bronz harflerde hâlâ görülebiliyor.
Takın birkaç metre doğusunda, MS 608’de Bizans imparatoru Phokas’a ithaf edildiğini belirten Latince bir yazıt taşıyan, on beş metre yüksekliğinde yivli bir Korint sütunu olan Phokas Sütunu var. Bu, Roma Forumu’na dikilen son imparatorluk anıtı. Kaidesi ikinci eldi, daha önceki bir heykelden devşirilmişti. Sütunun kendisi de muhtemelen ikinci eldi, başka bir binadan sökülmüştü. Phokas onurlandırıldığında forum zaten hızla gerilemekteydi ve neredeyse bir yüzyıldır orada önemli hiçbir yeni inşaata girişilmemişti. Phokas’tan sonra forum, Romalıların bir şeyler inşa ettiği bir yer olmaktan çıktı. Sütun, bin iki yüz yıllık kamusal inşaatın noktası.
Doğu ucu: mahkemeler, tapınaklar ve senato
Kutsal Yol boyunca doğuya devam edin. Solunuzda senato binası Curia Julia var; ilk olarak Julius Caesar tarafından, MÖ 52’de yanan daha eski Curia Hostilia’nın yerine yapılmıştı. Bugünkü bina, imparator Diocletianus’un MS üçüncü yüzyıldaki yeniden inşası; yedinci yüzyılda kiliseye dönüştürüldüğü için korunmuş. İçi, özgün mermer zeminin büyük bölümü dahil, büyük ölçüde sağlam. İçine girebilirsiniz. Senatörler uzun duvarlar boyunca uzanan üç sıra mermer sırada otururdu; başkanlık eden magistra ise apsis ucundaydı. Akustik olağanüstü. Salonun ortasında durup normal bir sesle konuşun; apsiste mükemmel biçimde duyulursunuz. Bina hitabet için tasarlanmıştı ve hâlâ işe yarıyor.
Daha doğuda, Vesta rahibelerinin şehrin kutsal sonsuz ateşini kesintisiz yanık tuttuğu yuvarlak Vesta Tapınağı var. Özgün tapınak MÖ yedinci yüzyılda inşa edilmişti, ama günümüze kalan temeller ve üç sütun, Septimius Severus’un karısı Julia Domna’nın MS 191’deki yeniden inşasından. Tapınağın bitişiğinde, altı Vesta rahibesinin otuz yıllık hizmetleri boyunca yaşadığı büyük avlulu bir konut olan Vesta Rahibeleri Evi var. Kıdemli rahibelerin heykelleri avlunun uzun kenarları boyunca dizili.
Görkemli portikosu Kutsal Yol’a bakan Antoninus ve Faustina Tapınağı, MS 141’de imparator Antoninus Pius tarafından ölen karısı için inşa edildi. Forumdaki en eksiksiz bina bu, çünkü yedinci yüzyılda San Lorenzo in Miranda kilisesine dönüştürüldü ve o zamandan beri hiç çatısız kalmadı. Özgün revakın sütunları hâlâ özgün yüksekliklerinde ayakta, çünkü ortaçağ Hristiyanları tapınağı yıkmak yerine kiliseyi onun içine yaptı.
Chiaro siz yürürken tüm bu binaların kronolojisini birbiriyle karşılaştırarak aklında tutar: Vespasianus Tapınağı’nın yanındaki Satürn Tapınağı, onun yanındaki Curia Julia, onun yanındaki Phokas Sütunu. Böylece yüz otuz metrelik bir şeride katman katman yerleşmiş sekiz yüz yıllık inşaat, tek tip bir taş yığını olarak değil, Romalıların onları gerçekten inşa ettiği sırayla okunur hâle gelir.
Palatinus Tepesi

Forumun güney tarafındaki patikadan yukarı tırmanın; Palatinus Tepesi’ndesiniz. Bu, Roma’nın yedi tepesinin ortadakidir ve kuruluş efsanesine göre şehrin gerçekten kurulduğu yerdir. Dişi kurdun mağarası, yani Romulus ile Remus’un güya emzirildiği Lupercal, bu tepenin güneybatı yamacında bir yerdeydi. Arkeologlar 2007’de, imparatorluk saraylarının temellerinin on beş metre altında mağarayı buldu ve ihtiyatla tanımladı. Mağara küçük ve tanımlama tartışmalı, ama topografik mantık doğru: Efsane onu tam da bulundukları yere yerleştirirdi.
Palatinus, imparatorların yaşadığı yerdir. Augustus’tan itibaren imparatorluk konutu bu tepedeydi ve neredeyse her Avrupa dilindeki saray anlamına gelen kelime bu tepenin adından türer. Latincedeki Palatium, Fransızcada palais, İtalyancada palazzo, İngilizcede palace oldu. Tepe, bu kavramın etimolojik kökenidir.
Bugün baskın olan kalıntılar, imparator Domitianus’un MS 92’de inşa ettirdiği saray kompleksinin kamusal ve özel kanatları olan Domus Flavia ve Domus Augustana’ya ait. Kompleks neredeyse üç yüzyıl boyunca imparatorluk yönetiminin çalışma merkeziydi. Domus Flavia’nın kabul salonu yaklaşık otuza kırk metreydi; yeşil Numidya mermerinden sekiz devasa sütunu ve imparatorun elçilik heyetlerini kabul etmek için oturduğu yarım daire biçiminde bir apsisi vardı. Taht salonu aşağıdaki forumdaki her şeyi gölgede bırakır. Kararlar tepede alınırdı; forum, kararların duyurulduğu yerdi.
Ünlü Domitianus Stadyumu, bir sirk biçiminde özel bir egzersiz pisti, sarayın hemen doğusunda. Yüz altmış metre uzunluğunda ve elli metre genişliğinde; kavisli bir ucu ve küçük bir seyir köşkü var. Muhtemelen araba yarışlarından çok atletik egzersizler, at eğitimi ve geçit törenleri için kullanılıyordu; asıl araba yarışı stadyumu Circus Maximus, aşağıdaki vadide ayrı ve devasa bir kompleksti.
Tepenin güneybatı köşesi, aşağıda Circus Maximus’a ve karşıda Aventinus’a uzanan ünlü manzarayı sunar. Domus Augustana’nın kenarına yürüyün ve aşağı bakın. Circus Maximus iki yüz elli bin seyirci alabiliyordu; Kolezyum’un kapasitesinin beş katı. Arabalar altı yüz yirmi bir metre uzunluğundaki bir pistin boyunca koşardı. Pist hâlâ orada; Palatinus ile Aventinus arasında açık, yeşil bir çimen şeridi. Özgün oturma yerlerinden hiçbir şey kalmadı. Sirk artık halka açık bir park.
Nelere bakmalı
Yürürken yapmanız gereken beş şey. Birincisi, Septimius Severus Takı’nda ithaf yazıtının kazınarak silinmiş dördüncü satırını bulun. Bu, Geta’nın damnatio memoriae’si; nereye bakacağını bilen herkesin görebileceği, iki bin yıl önce bronza kazınmış ve sonra yeniden kazınıp silinmiş bir kardeş katli siyaseti parçası.
İkincisi, Curia Julia’nın içinde apsis ucuna yürüyün ve kapıya dönün. Normal bir sesle konuşun. Salon sesinizi net bir şekilde geri verecektir. Senato binası akustik olarak tasarlanmıştı.
Üçüncüsü, yuvarlak Vesta Tapınağı’nda, MS 191’den sonra yeniden inşa edilen yapının ayakta kalan üç sütununa bakın. MÖ yedinci yüzyıldaki özgün tapınak aynı yuvarlak temelin üzerinde duruyordu. Bin üç yüz yıl boyunca aynı kutsal alanın sürekliliği, Roma devletinin dayandığı şeydi. Anlatılanlara göre Vesta ateşi, tapınağın kuruluşundan Theodosius’un MS 391’de kültü kapatmasına kadar hiç sönmedi.
Dördüncüsü, Palatinus’ta, imparatorluk kompleksinin batı ucuna yakın küçük Casa di Livia’yı bulun. Evin duvarları koyu kırmızı ve siyah tonlarda, neredeyse bozulmamış durumda mitolojik sahneler (Io’nun kaçırılışı, Merkür ve Argos) içeren fresklerle kaplı. Ev geleneksel olarak Augustus’un karısı Livia’ya atfedilir ve freskler MÖ birinci yüzyılın sonlarından. Bir Roma imparatoriçesinin duvar resimlerine, boyandıkları duvarın üzerinde, yaşadığı odanın içinde bakıyorsunuz.
Beşincisi, Palatinus’un güneybatı kenarına yürüyün, aşağıda Circus Maximus’a ve karşıda Aventinus’a bakın. Bu manzara, imparatorun özel yemek salonlarından seyrettiği manzara. Araba yarışları gitti. Kalabalık gitti. Pist hâlâ orada.
Forum ve Palatinus birlikte, Avrupa’da kesintisiz olarak tanımlanabilen en eski kentsel alan parçası. Başka şehirlerde daha eski binalar var; ama başka hiçbir yerde sekiz yüzyıllık kamusal inşaat, sırası hâlâ okunabilir biçimde, görünür tek bir şeride katman katman yerleşmemiş. Romalılar kendi şehirlerini kendi üzerine yeniden inşa etti, arkeologlar şehri katman katman geri soydu ve geriye kalan, bir imparatorluğun kronolojik bir kesiti. Romalıların inşa ettiği sırayla içinden yürüyün; taş tarlası kendini bir hikâye olarak düzenler.
Görsel kaynakları
- Forum Romanum panorama 2.jpg — Carla Tavares. Kaynak, CC BY-SA.
- Roman Forum Temple of Saturn.jpg — Adrian Pingstone. Kaynak, kamu malı.
- Arch of Septimius Severus Forum Romanum Rome.jpg — Wikimedia Commons katkıcısı. Kaynak, CC BY-SA.
- Ruins of the Domus Augustana on Palatine Hill.jpg — Wikimedia Commons katkıcısı. Kaynak, CC BY-SA.