
Στις αρχές του 9ου αιώνα μ.Χ., η Ρωμαϊκή Αγορά ήταν ήδη βοσκοτόπι. Ως τον 13ο αιώνα είχε και το ανάλογο όνομα: Campo Vaccino, το χωράφι των αγελάδων. Τα κλασικά κτίσματα στέκονταν ακόμα, εν μέρει, αλλά δεν τα συντηρούσε πια κανείς. Η λάσπη που κουβαλούσαν οι πλημμύρες του Τίβερη είχε θάψει το αρχικό λιθόστρωτο κάτω από πέντε ή έξι μέτρα χώμα. Δέντρα φύτρωναν εκεί όπου συνεδρίαζε η Σύγκλητος. Κατσίκες έβοσκαν μέσα στον ναό της Εστίας. Όταν ο ζωγράφος Τζοβάνι Πάολο Πανίνι σκιτσάριζε το Campo Vaccino τη δεκαετία του 1740, η αγορά ήταν ένα λιβάδι από το οποίο ξεπρόβαλλαν κολοβωμένοι κίονες και πού και πού μια αψίδα. Οι περιηγητές πήγαιναν εκεί για πικνίκ.
Η αγορά ανασκάφηκε συστηματικά για πρώτη φορά από το 1803 ως τη δεκαετία του 1930, από αρχαιολόγους που δούλευαν για το Παπικό Κράτος, για την ενωμένη ιταλική κυβέρνηση και μετά για τον Μουσολίνι, που ήθελε το αυτοκρατορικό παρελθόν ορατό ως προπαγάνδα για το καθεστώς. Το χώμα απομακρύνθηκε. Τα κτίρια ανεγέρθηκαν εν μέρει ξανά. Κάποιοι κίονες στήθηκαν ξανά όρθιοι με τους αρχικούς τους σπονδύλους. Το λιθόστρωτο της Ιεράς Οδού, του κύριου δρόμου της αγοράς, αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά μετά από χίλια διακόσια χρόνια.
Αυτό που διασχίζετε σήμερα είναι το αποτέλεσμα εκείνων των ανασκαφών: ένα βαθύ σκαμμένο κοίλωμα ανάμεσα στο Καπιτώλιο και τον Παλατίνο, γεμάτο με τα θεμέλια και τα μισοσωσμένα τμήματα περίπου τριάντα ξεχωριστών αρχαίων κτισμάτων, το καθένα από διαφορετικό αιώνα, ανακατεμένα επειδή η πόλη ξαναχτιζόταν συνεχώς πάνω στον εαυτό της. Δεν υπάρχει μία στιγμή που να αντιπροσωπεύει η αγορά. Είναι οκτακόσια χρόνια ρωμαϊκής αστικής δημόσιας ζωής συμπιεσμένα σε περίπου τρία οικοδομικά τετράγωνα. Αν διαβάσετε τα ερείπια με τη σωστή σειρά, ο χώρος ξαναχτίζεται μόνος του.
Ακολουθεί η αγορά από τα δυτικά προς τα ανατολικά, μετά ο Παλατίνος, και τι να κοιτάξετε στη διαδρομή.
Σε τι χρησίμευε
Η κοιλάδα ανάμεσα στο Καπιτώλιο και τον Παλατίνο ήταν αρχικά βάλτος. Οι πρώτοι Ρωμαίοι του 7ου και 6ου αιώνα π.Χ. την αποξήραναν χτίζοντας την Cloaca Maxima, έναν υπόνομο που περνά ακόμα κάτω από τη σημερινή αγορά και αδειάζει ακόμα στον Τίβερη. Το καθαρισμένο έδαφος έγινε η κεντρική δημόσια πλατεία της πόλης. Γύρω της αναπτύχθηκαν οι θεσμοί που κυβέρνησαν τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία και, αργότερα, την Αυτοκρατορία: το βουλευτήριο της Συγκλήτου, τα δικαστήρια, οι μεγάλοι ναοί, τα βήματα των ρητόρων, τα αυτοκρατορικά ανάκτορα. Η αγορά ήταν το μέρος όπου οι Ρωμαίοι έρχονταν να ψηφίσουν, να κινήσουν δίκες, να κάνουν δουλειές, να προσφέρουν θυσίες, να παραστούν σε κηδείες, να ακούσουν αυτοκράτορες να μιλούν και να δουν στρατηγούς να παρελαύνουν θριαμβευτικά. Ήταν το πολιτικό, εμπορικό και θρησκευτικό κέντρο της πόλης για περισσότερα από χίλια χρόνια.
Είναι επίσης, γεωγραφικά, πολύ μικρή. Η κλασική αγορά είχε μήκος περίπου εκατόν τριάντα μέτρα και πλάτος πενήντα, μικρότερη από ένα γήπεδο ποδοσφαίρου. Η πυκνότητα της δραστηριότητας μέσα σε αυτόν τον χώρο ήταν εκπληκτική. Κάθε σημαντικό πολιτικό γεγονός από την ίδρυση της Δημοκρατίας το 509 π.Χ. ως την πτώση της Δυτικής Αυτοκρατορίας το 476 μ.Χ. συνέβη κάπου μέσα στα όρια της αγοράς ή στις άμεσες προεκτάσεις της. Μια περιήγηση με αργό βήμα, που διαβάζει τα ερείπια με τη σειρά, γίνεται σε περίπου ενενήντα λεπτά.
Το δυτικό άκρο: οι ναοί του κράτους

Μπείτε στην αγορά από το δυτικό άκρο, από την πλευρά του Καπιτωλίου. Το πρώτο κτίσμα που βλέπετε είναι ο ναός του Κρόνου: οκτώ κίονες από αιγυπτιακό γρανίτη που έχουν απομείνει, με τμήματα του θριγκού ακόμα στη θέση τους στην κορυφή. Ο ναός χτίστηκε αρχικά το 497 π.Χ. και ξαναχτίστηκε τρεις φορές. Ό,τι στέκεται σήμερα είναι η αναστήλωση του 4ου αιώνα μ.Χ. Ο ναός στέγαζε το ρωμαϊκό δημόσιο ταμείο, το aerarium, σε μια κρύπτη κάτω από το δάπεδο. Ήταν επίσης το κέντρο της ετήσιας γιορτής των Σατουρναλίων τον Δεκέμβριο, της εβδομαδιαίας χειμερινής γιορτής κατά την οποία δούλοι και αφέντες αντάλλαζαν ρόλους και η πόλη ουσιαστικά δεν έκανε καμία δουλειά. Η χριστιανική γιορτή των Χριστουγέννων, ορισμένη στις 25 Δεκεμβρίου, τοποθετήθηκε σκόπιμα στην τελευταία μέρα των Σατουρναλίων από τον πάπα Ιούλιο Α΄ τον 4ο αιώνα.
Ακριβώς δίπλα στον ναό του Κρόνου βρίσκεται η Στοά των Dii Consentes, μια μικρή κιονοστοιχία που ξαναχτίστηκε στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. και αρχικά στέγαζε δώδεκα επιχρυσωμένα χάλκινα αγάλματα των κύριων θεών του ρωμαϊκού πανθέου. Ήταν ένας από τους τελευταίους ειδωλολατρικούς ναούς της πόλης που λειτουργούσαν. Ο χριστιανός αυτοκράτορας Θεοδόσιος τον έκλεισε το 391 μ.Χ. στο πλαίσιο της απαγόρευσης της ειδωλολατρικής λατρείας.
Λίγα μέτρα ανατολικά βρίσκεται το Rostra, το βήμα από το οποίο οι Ρωμαίοι ρήτορες μιλούσαν στους πολίτες της πόλης. Ήταν αρχικά διακοσμημένο με τα χάλκινα έμβολα, τα rostra, αιχμαλωτισμένων πολεμικών πλοίων από τη μάχη του Άντιουμ το 338 π.Χ., απ’ όπου πήρε και το όνομά του. Ο επικήδειος λόγος του Μάρκου Αντώνιου για τον Ιούλιο Καίσαρα, εκείνος που ο Σαίξπηρ ανασύνθεσε ως «Φίλοι, Ρωμαίοι, συμπατριώτες, δώστε μου τα αυτιά σας», εκφωνήθηκε από αυτό το βήμα την επομένη της δολοφονίας του Καίσαρα το 44 π.Χ. Ο πραγματικός λατινικός λόγος δεν έχει σωθεί. Όσα ειπώθηκαν ανασυνθέθηκαν από Ρωμαίους ιστορικούς έναν αιώνα αργότερα, μετά από τον Πλούταρχο έναν αιώνα μετά από αυτούς, μετά από τον Σαίξπηρ άλλα χίλια πεντακόσια χρόνια αργότερα. Το βήμα είναι ακόμα εκεί. Το ακριβές σημείο το διασχίζετε σε οκτώ βήματα.
Η αψίδα και ο κίονας

Η θριαμβική αψίδα στο δυτικό άκρο της αγοράς είναι η Αψίδα του Σεπτίμιου Σεβήρου, που ολοκληρώθηκε το 203 μ.Χ. Έχει πλάτος είκοσι τρία μέτρα και ύψος είκοσι πέντε, με τρία ανοίγματα και τέσσερα μεγάλα ανάγλυφα πλαίσια στο πάνω επίπεδο που δείχνουν τις νικηφόρες εκστρατείες του αυτοκράτορα εναντίον των Πάρθων στο σημερινό Ιράκ. Η λατινική επιγραφή στην κορυφή αφιερώνει την αψίδα στον Σεπτίμιο Σεβήρο και τους δύο γιους του, τον Καρακάλλα και τον Γέτα. Μετά τον θάνατο του Σεπτίμιου το 211 μ.Χ., ο Καρακάλλας έβαλε να δολοφονήσουν τον Γέτα και διέταξε τη damnatio memoriae, τη διαγραφή του ονόματος, για τον αδελφό του. Κοιτάξτε προσεκτικά την επιγραφή. Η τέταρτη γραμμή, που αρχικά έγραφε «και στον Γέτα, τον ευγενέστατο Καίσαρα», έχει σβηστεί με τη σμίλη και αντικατασταθεί από μια φράση που επαινεί μόνο τον Σεπτίμιο και τον Καρακάλλα. Τα σημάδια της σμίλης φαίνονται ακόμα στα χάλκινα γράμματα που δεν ταιριάζουν πια με τις τρύπες όπου ήταν αρχικά στερεωμένα.
Λίγα μέτρα ανατολικά της αψίδας βρίσκεται ο Κίονας του Φωκά, ένας ραβδωτός κορινθιακός κίονας ύψους δεκαπέντε μέτρων με μια λατινική επιγραφή που τον αφιερώνει, το 608 μ.Χ., στον βυζαντινό αυτοκράτορα Φωκά. Είναι το τελευταίο αυτοκρατορικό μνημείο που στήθηκε στη Ρωμαϊκή Αγορά. Το βάθρο ήταν μεταχειρισμένο, επαναχρησιμοποιημένο από ένα παλαιότερο άγαλμα. Ο ίδιος ο κίονας ήταν πιθανότατα κι αυτός μεταχειρισμένος, αφαιρεμένος από κάποιο άλλο κτίριο. Την εποχή που τιμούσαν τον Φωκά, η αγορά βρισκόταν ήδη σε απότομη παρακμή και δεν είχε γίνει καμία μεγάλη νέα κατασκευή εκεί για σχεδόν έναν αιώνα. Μετά τον Φωκά, η αγορά έπαψε να είναι μέρος όπου οι Ρωμαίοι έχτιζαν. Ο κίονας είναι η τελεία σε χίλια διακόσια χρόνια δημόσιας οικοδόμησης.
Το ανατολικό άκρο: δικαστήρια, ναοί και η Σύγκλητος
Συνεχίστε ανατολικά κατά μήκος της Ιεράς Οδού. Αριστερά σας είναι η Curia Julia, το βουλευτήριο της Συγκλήτου, που χτίστηκε αρχικά από τον Ιούλιο Καίσαρα για να αντικαταστήσει την παλαιότερη Curia Hostilia που είχε καεί το 52 π.Χ. Το σημερινό κτίριο είναι η ανοικοδόμηση του 3ου αιώνα μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Διοκλητιανό, που σώθηκε επειδή μετατράπηκε σε εκκλησία τον 7ο αιώνα. Το εσωτερικό είναι σε μεγάλο βαθμό ανέπαφο, μαζί με το μεγαλύτερο μέρος του αρχικού μαρμάρινου δαπέδου. Μπορείτε να μπείτε μέσα. Οι συγκλητικοί κάθονταν σε τρεις βαθμίδες μαρμάρινων εδράνων κατά μήκος των μακριών τοίχων, με τον προεδρεύοντα άρχοντα στο άκρο της αψίδας. Η ακουστική είναι εκπληκτική. Σταθείτε στη μέση της αίθουσας και μιλήστε κανονικά· θα ακούγεστε τέλεια στην αψίδα. Το κτίριο σχεδιάστηκε για τη ρητορική και λειτουργεί ακόμα.
Πιο ανατολικά βρίσκεται ο κυκλικός ναός της Εστίας, όπου οι Εστιάδες Παρθένες κρατούσαν αναμμένη συνεχώς την ιερή αιώνια φλόγα της πόλης. Ο αρχικός ναός χτίστηκε τον 7ο αιώνα π.Χ., αλλά τα θεμέλια και οι τρεις κίονες που σώζονται είναι από την ανοικοδόμηση του 191 μ.Χ. από την Ιουλία Δόμνα, σύζυγο του Σεπτίμιου Σεβήρου. Δίπλα στον ναό βρίσκεται ο Οίκος των Εστιάδων, μια μεγάλη κατοικία με αυλή όπου ζούσαν οι έξι Εστιάδες κατά τη διάρκεια της τριαντάχρονης υπηρεσίας τους. Αγάλματα ανώτερων Εστιάδων στέκονται κατά μήκος των μακριών πλευρών της αυλής.
Ο ναός του Αντωνίνου και της Φαυστίνας, με το μεγαλόπρεπο πρόστυλο που βλέπει στην Ιερά Οδό, χτίστηκε το 141 μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Αντωνίνο τον Ευσεβή για τη νεκρή γυναίκα του. Είναι το πιο ολοκληρωμένο κτίριο της αγοράς επειδή μετατράπηκε στην εκκλησία του San Lorenzo in Miranda τον 7ο αιώνα και έχει στέγη αδιάκοπα από τότε. Οι κίονες της αρχικής πρόστασης στέκονται ακόμα στο αρχικό τους ύψος επειδή οι χριστιανοί του Μεσαίωνα έχτισαν την εκκλησία μέσα στον ναό αντί να τον γκρεμίσουν.
Το Chiaro κρατά τη χρονολογία όλων αυτών των κτιρίων το ένα απέναντι στο άλλο καθώς περπατάτε, τον ναό του Κρόνου δίπλα στον ναό του Βεσπασιανού δίπλα στην Curia Julia δίπλα στον Κίονα του Φωκά, ώστε τα οκτακόσια χρόνια οικοδόμησης που στοιβάζονται σε μια λωρίδα εκατόν τριάντα μέτρων να γίνονται ευανάγνωστα με τη σειρά που πραγματικά τα έχτισαν οι Ρωμαίοι, και όχι ως ένας ενιαίος, αδιαφοροποίητος σωρός από πέτρες.
Ο Παλατίνος λόφος

Ανεβείτε το μονοπάτι στη νότια πλευρά της αγοράς και βρίσκεστε στον Παλατίνο λόφο. Είναι ο κεντρικός από τους επτά λόφους της Ρώμης και εκείνος όπου, σύμφωνα με τον ιδρυτικό της θρύλο, ιδρύθηκε πραγματικά η πόλη. Η σπηλιά της λύκαινας, το Lupercal, όπου υποτίθεται ότι θήλασαν ο Ρωμύλος και ο Ρέμος, βρισκόταν κάπου στη νοτιοδυτική πλαγιά αυτού του λόφου. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν και ταύτισαν με επιφύλαξη τη σπηλιά το 2007, δεκαπέντε μέτρα κάτω από τα θεμέλια των αυτοκρατορικών ανακτόρων. Η σπηλιά είναι μικρή και η ταύτιση αμφισβητείται, αλλά η τοπογραφική λογική στέκει: ο θρύλος θα την τοποθετούσε εκεί όπου τη βρήκαν.
Στον Παλατίνο ζούσαν οι αυτοκράτορες. Από τον Αύγουστο και μετά, η αυτοκρατορική κατοικία βρισκόταν σε αυτόν τον λόφο, και η λέξη παλάτι σχεδόν σε κάθε ευρωπαϊκή γλώσσα κατάγεται από το όνομά του. Το λατινικό Palatium έγινε palais στα γαλλικά, palazzo στα ιταλικά, palace στα αγγλικά. Ο λόφος είναι η ετυμολογική αφετηρία της ίδιας της έννοιας.
Τα κυρίαρχα ερείπια σήμερα είναι από τη Domus Flavia και τη Domus Augustana, τη δημόσια και την ιδιωτική πτέρυγα του ανακτορικού συγκροτήματος που έχτισε ο αυτοκράτορας Δομιτιανός το 92 μ.Χ. Το συγκρότημα ήταν η λειτουργική έδρα της αυτοκρατορικής διακυβέρνησης για σχεδόν τρεις αιώνες. Η αίθουσα ακροάσεων της Domus Flavia είχε διαστάσεις περίπου τριάντα επί σαράντα μέτρα, με οκτώ τεράστιους κίονες από πράσινο νουμιδικό μάρμαρο και μια ημικυκλική αψίδα όπου καθόταν ο αυτοκράτορας για να δεχτεί πρεσβείες. Η αίθουσα του θρόνου κάνει οτιδήποτε στην αγορά από κάτω να μοιάζει μικρό. Στον λόφο παίρνονταν οι αποφάσεις· στην αγορά ανακοινώνονταν.
Το διάσημο Στάδιο του Δομιτιανού, ένας ιδιωτικός στίβος άσκησης σε σχήμα ιπποδρόμου, βρίσκεται ακριβώς ανατολικά του ανακτόρου. Έχει μήκος εκατόν εξήντα μέτρα και πλάτος πενήντα, με μια καμπύλη απόληξη και ένα μικρό περίπτερο θέασης. Πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για αθλητικές ασκήσεις, εκπαίδευση αλόγων και πομπές μάλλον παρά για αρματοδρομίες· ο πραγματικός ιππόδρομος των αρμάτων, ο Circus Maximus, ήταν ένα ξεχωριστό τεράστιο συγκρότημα στην κοιλάδα από κάτω.
Η νοτιοδυτική γωνία του λόφου προσφέρει τη διάσημη θέα προς τα κάτω στον Circus Maximus και απέναντι στον Αβεντίνο. Περπατήστε ως την άκρη της Domus Augustana και κοιτάξτε κάτω. Ο Circus Maximus χωρούσε διακόσιες πενήντα χιλιάδες θεατές, πενταπλάσια χωρητικότητα από το Κολοσσαίο. Τα άρματα έτρεχαν σε όλο το μήκος ενός στίβου εξακοσίων είκοσι ενός μέτρων. Ο στίβος είναι ακόμα εκεί, μια ανοιχτή πράσινη λωρίδα χορταριού ανάμεσα στον Παλατίνο και τον Αβεντίνο. Τίποτα από τις αρχικές κερκίδες δεν έχει μείνει. Ο ιππόδρομος είναι σήμερα δημόσιο πάρκο.
Τι να προσέξετε
Πέντε πράγματα να κάνετε καθώς περπατάτε. Πρώτον, στην Αψίδα του Σεπτίμιου Σεβήρου, βρείτε τη σβησμένη με σμίλη τέταρτη γραμμή της αναθηματικής επιγραφής. Είναι η damnatio memoriae του Γέτα, ορατή σε όποιον ξέρει πού να κοιτάξει, ένα κομμάτι αδελφοκτόνας πολιτικής χαραγμένο στον χαλκό και ξεχαραγμένο ξανά πριν από δύο χιλιάδες χρόνια.
Δεύτερον, μέσα στην Curia Julia, περπατήστε ως το άκρο της αψίδας και γυρίστε προς την πόρτα. Μιλήστε με κανονική φωνή. Η αίθουσα θα σας επιστρέψει καθαρά τη φωνή σας. Το βουλευτήριο ήταν σχεδιασμένο ακουστικά.
Τρίτον, στον κυκλικό ναό της Εστίας, κοιτάξτε τους τρεις κίονες που σώζονται από το κτίσμα που ξαναχτίστηκε μετά το 191 μ.Χ. Ο αρχικός ναός του 7ου αιώνα π.Χ. στεκόταν στα ίδια κυκλικά θεμέλια. Η συνέχεια ενός ιερού χώρου επί χίλια τριακόσια χρόνια ήταν αυτό πάνω στο οποίο λειτουργούσε το ρωμαϊκό κράτος. Η φλόγα της Εστίας, όπως λέγεται, δεν έσβησε ποτέ από την ίδρυση του ναού ώσπου ο Θεοδόσιος κατάργησε τη λατρεία το 391 μ.Χ.
Τέταρτον, στον Παλατίνο, βρείτε τη μικρή Casa di Livia κοντά στο δυτικό άκρο του αυτοκρατορικού συγκροτήματος. Το σπίτι έχει τοίχους με τοιχογραφίες σε βαθύ κόκκινο και μαύρο, με μυθολογικές σκηνές, την αρπαγή της Ιούς, τον Ερμή και τον Άργο, σε σχεδόν ανέπαφη κατάσταση. Κατά την παράδοση το σπίτι ανήκε στη Λιβία, σύζυγο του Αυγούστου, και οι τοιχογραφίες είναι από τα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. Κοιτάζετε τις τοιχογραφίες μιας Ρωμαίας αυτοκράτειρας, στον τοίχο όπου ζωγραφίστηκαν, στο δωμάτιο όπου ζούσε.
Πέμπτον, περπατήστε ως τη νοτιοδυτική άκρη του Παλατίνου και κοιτάξτε κάτω τον Circus Maximus και απέναντι τον Αβεντίνο. Αυτή η θέα είναι ό,τι έβλεπε ο αυτοκράτορας από τις ιδιωτικές του τραπεζαρίες. Οι αρματοδρομίες έχουν χαθεί. Το πλήθος έχει χαθεί. Ο στίβος είναι ακόμα εκεί.
Η αγορά και ο Παλατίνος μαζί είναι το παλαιότερο κομμάτι αστικού χώρου στην Ευρώπη που αναγνωρίζεται αδιάκοπα ως τέτοιο. Άλλες πόλεις έχουν παλαιότερα κτίρια· πουθενά αλλού δεν υπάρχουν οκτώ αιώνες δημόσιας οικοδόμησης στοιβαγμένοι σε μια ενιαία ορατή λωρίδα με τη σειρά ακόμα ευανάγνωστη. Οι Ρωμαίοι ξανάχτισαν την πόλη τους πάνω στον εαυτό της, οι αρχαιολόγοι την ξεφλούδισαν προς τα πίσω, και αυτό που απέμεινε είναι η χρονολογική τομή μιας αυτοκρατορίας. Περπατήστε μέσα της με τη σειρά που την έχτισαν οι Ρωμαίοι και το χωράφι με τις πέτρες θα οργανωθεί μόνο του σε μια ιστορία.
Πηγές εικόνων
- Forum Romanum panorama 2.jpg: Carla Tavares. Πηγή, CC BY-SA.
- Roman Forum Temple of Saturn.jpg: Adrian Pingstone. Πηγή, κοινό κτήμα.
- Arch of Septimius Severus Forum Romanum Rome.jpg: συνεισφέρων στα Wikimedia Commons. Πηγή, CC BY-SA.
- Ruins of the Domus Augustana on Palatine Hill.jpg: συνεισφέρων στα Wikimedia Commons. Πηγή, CC BY-SA.