Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μάτια ή νεύρα; Ιμπρεσιονισμός και εξπρεσιονισμός σε ένα ερώτημα

Δημοσίευση: • 17 λεπτά ανάγνωσης

Η Κραυγή του Έντβαρντ Μουνκ (1893), ο πίνακας που έγινε η ανεπίσημη σημαία του εξπρεσιονισμού

Δύο πίνακες, με είκοσι χρόνια απόσταση. Ο πρώτος είναι μικρός, ζωγραφισμένος στη Χάβρη ένα ομιχλώδες πρωινό του Νοεμβρίου του 1872. Δείχνει ένα λιμάνι σε λειτουργία, με έναν πορτοκαλί ήλιο να ανατέλλει πάνω από το νερό και τρεις μαύρες βάρκες να ξεκινούν για τη δουλειά της μέρας. Ο ζωγράφος ήταν ο Κλοντ Μονέ, ο τίτλος ήταν Εντύπωση, ανατολή ηλίου, και ένας σατιρικός κριτικός που τον είδε το 1874 νόμιζε ότι πετούσε μια προσβολή όταν ονόμασε «ιμπρεσιονιστές» τους ζωγράφους που έφτιαχναν τέτοια έργα. Ο δεύτερος είναι επίσης μικρός, ζωγραφισμένος στο Όσλο μετά από έναν βραδινό περίπατο τον Ιανουάριο του 1893 από έναν Νορβηγό καλλιτέχνη ονόματι Έντβαρντ Μουνκ. Δείχνει μια ανθρωπόμορφη φιγούρα πάνω σε μια γέφυρα δίπλα σε ένα φιόρδ, με τα χέρια στο πρόσωπο και το στόμα ανοιχτό, ενώ ο ουρανός πίσω της αιμορραγεί πορτοκαλί και κόκκινο και το νερό αιμορραγεί τα ίδια χρώματα πίσω του. Ο ζωγράφος έγραψε στο ημερολόγιό του ότι ο ουρανός έμοιαζε με «μια ατέλειωτη κραυγή που διέσχιζε τη φύση». Σήμερα λέγεται Η Κραυγή, και είναι η εικόνα που οι περισσότεροι άνθρωποι το 2026 θα φέρουν στο μυαλό τους αν τους ζητήσετε να φανταστούν έναν εξπρεσιονιστικό πίνακα. Το ερώτημα ιμπρεσιονισμός ή εξπρεσιονισμός, με άλλα λόγια, καταλήγει σε δύο πίνακες, και οι δύο με έναν πορτοκαλί ουρανό που φλέγεται πάνω από το νερό, φτιαγμένους με είκοσι χρόνια διαφορά, σε δύο διαφορετικές χώρες, που κάνουν δύο εντελώς διαφορετικές ερωτήσεις για το τι χρησιμεύει η ζωγραφική.

Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και στον μεταϊμπρεσιονισμό, ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και στον εξπρεσιονισμό, και ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και σχεδόν σε ό,τι ήρθε μετά από αυτόν. Τρία κινήματα, αρκετά όμοια οπτικά ώστε να μπερδεύονται, που εμφανίστηκαν όλα μέσα σε ένα παράθυρο περίπου πενήντα ετών, από το 1870 ως το 1920, στη Γαλλία και στη Γερμανία. Ο πίνακας σύγκρισης που σας δίνουν οι περισσότεροι ιστότοποι για να τα ξεχωρίσετε κάνει λάθος στο πιο σημαντικό σημείο. Εδώ είναι ο πίνακας που λειτουργεί πραγματικά.

Το τεστ της μίας ερώτησης

Το ζήτημα ιμπρεσιονισμός ή εξπρεσιονισμός στην τέχνη ανάγεται σε ένα ερώτημα, και ο πίνακας σύγκρισης που χρησιμοποιούν όλοι το χάνει. Ο συνηθισμένος πίνακας λέει ότι ο ιμπρεσιονισμός είναι «υπαίθριος» και ο εξπρεσιονισμός «εσωτερικός». Ή λέει ότι ο ιμπρεσιονισμός είναι «χαρούμενος» και ο εξπρεσιονισμός «λυπημένος». Και τα δύο είναι παραπλανητικά. Ο Ντεγκά ζωγράφιζε σε εσωτερικούς χώρους και ο Κίρχνερ ζωγράφιζε σκηνές του δρόμου, οπότε το κριτήριο του τόπου αποτυγχάνει. Τα ύστερα τοπία του Μουνκ είναι χαρούμενα και οι ύστερες σκηνές λεωφόρων του Πισαρό είναι μελαγχολικές, οπότε αποτυγχάνει και το κριτήριο της διάθεσης.

Η πραγματική διαφορά είναι η εξής. Ο ιμπρεσιονισμός ζωγραφίζει αυτό που βλέπουν τα μάτια σας. Ο εξπρεσιονισμός ζωγραφίζει αυτό που νιώθουν τα νεύρα σας.

Αυτό είναι όλο το τεστ. Βάλτε οποιονδήποτε πίνακα από τα δύο κινήματα απέναντι στο ερώτημα και η απάντηση βγαίνει καθαρά. Η Ανατολή του Μονέ είναι ο πίνακας ενός συγκεκριμένου πρωινού σε ένα συγκεκριμένο λιμάνι, με τον πορτοκαλί ήλιο να ανεβαίνει σε μια συγκεκριμένη γωνία. Ο ζωγράφος προσπαθεί να καταγράψει τη φυσική, οπτική του εμπειρία καθώς το κοιτάζει. Η Κραυγή του Μουνκ είναι ο πίνακας ενός συναισθήματος που δεν έχει καμία σχέση με το πώς έμοιαζε πραγματικά το φιόρδ εκείνο το βράδυ. Ο ουρανός δεν ήταν πραγματικά κόκκινος. Η φιγούρα στη γέφυρα δεν έχει πραγματικά ένα οβάλ κεφάλι χωρίς χαρακτηριστικά. Ο ζωγράφος προσπαθεί να καταγράψει την αντίδραση του νευρικού του συστήματος σε μια στιγμή τρόμου.

Ο ιμπρεσιονισμός εμπιστεύεται το μάτι. Ο εξπρεσιονισμός δυσπιστεί απέναντι στο μάτι. Αυτή είναι όλη η διαφορά. Όλα τα υπόλοιπα — τεχνική, χρώμα, θέμα, εποχή, χώρα — βγαίνουν από αυτή τη μία διαφωνία.

Πότε και πού συνέβη το καθένα

Δύο σύντομα χρονολόγια, γιατί οι ημερομηνίες έχουν σημασία για το πώς σχετίζονται τα κινήματα μεταξύ τους.

Ιμπρεσιονισμός: Παρίσι, περίπου από το 1860 ως το 1886. Η πρώτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών έγινε τον Απρίλιο του 1874 σε ένα δανεικό ατελιέ φωτογράφου στη λεωφόρο των Καπουσίνων. Η όγδοη και τελευταία ομαδική έκθεση έγινε το 1886. Μέχρι τότε οι περισσότεροι από τους αρχικούς ζωγράφους είχαν προχωρήσει σε άλλα ύφη ή είχαν απλώς απορροφήσει τις τεχνικές σε μια μέθοδο δουλειάς που δεν χρειαζόταν ετικέτα. Οι ζωγράφοι ήταν μια μικρή παρέα περίπου δεκαπέντε φίλων, οι περισσότεροι στο Παρίσι, και όλοι ζωγράφιζαν περίπου προς την ίδια κατεύθυνση ως το 1880. Ο Κλοντ Μονέ ήταν ο πιο αφοσιωμένος. Ο Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ ήταν ο πιο δημοφιλής. Ο Εντγκάρ Ντεγκά ήταν ο πιο φιλόδοξος τεχνικά. Ο Καμίλ Πισαρό ήταν ο μόνος που εξέθεσε σε κάθε μία από τις οκτώ ομαδικές εκθέσεις.

Εξπρεσιονισμός: Γερμανία και βόρεια Ευρώπη, περίπου από το 1905 ως το 1925. Οι δύο κύριες εξπρεσιονιστικές ομάδες σχηματίστηκαν και οι δύο στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα. Η Die Brücke, «Η Γέφυρα», ιδρύθηκε στη Δρέσδη το 1905 από τέσσερις φοιτητές αρχιτεκτονικής, ανάμεσά τους ο Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ. Ο Der Blaue Reiter, «Ο Γαλάζιος Καβαλάρης», ιδρύθηκε στο Μόναχο το 1911 από τον Βασίλι Καντίνσκι και τον Φραντς Μαρκ. Ο Έντβαρντ Μουνκ στη Νορβηγία και ο Όσκαρ Κοκόσκα στη Βιέννη κατατάσσονται συνήθως κι αυτοί στους εξπρεσιονιστές, αν και προηγήθηκαν και των δύο γερμανικών ομάδων και δεν υπήρξαν ποτέ μέλη τους. Ολόκληρο το κίνημα ουσιαστικά καταπνίγηκε από τους ναζί το 1937, όταν η έκθεση Entartete Kunst χαρακτήρισε σχεδόν κάθε εξπρεσιονιστή ζωγράφο «εκφυλισμένο» και διέταξε την απομάκρυνση των έργων τους από τα γερμανικά μουσεία.

Άρα ο ιμπρεσιονισμός είναι περίπου μία γενιά παλαιότερος. Συνέβη κυρίως στη Γαλλία. Είχε τελειώσει ως το 1890. Ο εξπρεσιονισμός είναι περίπου μία γενιά νεότερος. Συνέβη κυρίως στη Γερμανία. Είχε τελειώσει ως το 1937, με τη βία.

Τι κάνει πραγματικά ένας ιμπρεσιονιστικός πίνακας

Ο Χορός στο Moulin de la Galette του Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ (1876), έργο-ορόσημο της ιμπρεσιονιστικής ματιάς στην αναψυχή του σύγχρονου Παρισιού

Σταθείτε μπροστά στον Χορό στο Moulin de la Galette του Ρενουάρ στο Μουσείο Ορσέ και δείτε πώς το διάστικτο απογευματινό φως πέφτει μέσα από τα φύλλα πάνω στους χορευτές. Ο πίνακας διατυπώνει έναν συγκεκριμένο οπτικό ισχυρισμό. Ένα κυριακάτικο απόγευμα του 1876, σε μια υπαίθρια αίθουσα χορού στη Μονμάρτρη, με τον ήλιο να περνά μέσα από τα δέντρα από πάνω αριστερά, αυτό είναι περίπου ό,τι θα βλέπατε αν ήσασταν εκεί. Τα πρόσωπα δεν είναι τέλεια σχεδιασμένα. Τα ρούχα δεν είναι τελειωμένα. Όμως το φως είναι παρατηρήσιμα αληθινό, οι χορευτές είναι παρατηρήσιμα άνθρωποι, και ολόκληρος ο πίνακας εμπιστεύεται ότι η τίμια καταγραφή αυτών των οπτικών παρατηρήσεων αρκεί.

Αυτό είναι το ιμπρεσιονιστικό πρόγραμμα. Κοιτάξτε τον κόσμο. Ζωγραφίστε τον όπως πραγματικά φαίνεται τη στιγμή που τον κοιτάζετε. Μην εξιδανικεύετε. Μη συμβολίζετε. Μην επινοείτε. Το φως μέσα από τα φύλλα είναι πραγματικά το πιο σημαντικό πράγμα στον πίνακα, και ο ζωγράφος δεν κάνει καμία προσπάθεια να το φορτίσει με νόημα πέρα από τη δική του φυσική αλήθεια.

Τα τεχνικά γνωρίσματα που προκύπτουν από αυτή τη δέσμευση είναι προβλέψιμα. Χαλαρή πινελιά, γιατί αν δουλεύετε γρήγορα με φως που αλλάζει δεν έχετε την πολυτέλεια μιας γυαλισμένης επιφάνειας. Φωτεινό χρώμα, γιατί οι νέες χημικές χρωστικές σάς επιτρέπουν να ζωγραφίσετε πραγματικά τα χρώματα που έχετε μπροστά σας, αντί να τα ανακατεύετε ώσπου να καταλήξουν σε μια καφετιά ακαδημαϊκή παλέτα. Υπαίθρια θέματα, γιατί εκεί λειτουργούν τα πειράματα με το φως. Σύγχρονα θέματα — τρένα, προάστια, αίθουσες χορού, κωπηλάτες του Σαββατοκύριακου, πρόβες μπαλέτου, οι νέες λεωφόροι του Παρισιού — γιατί αυτά είναι τα θέματα που υπάρχουν στο ορατό σας παρόν. Κομμένες, έκκεντρες συνθέσεις, δανεισμένες από τη φωτογραφία και τις ιαπωνικές χαρακτικές, γιατί έτσι μοιάζει η πραγματική σας οπτική εμπειρία πριν τη συγυρίσει ένας ζωγράφος του Σαλόν.

Το ιμπρεσιονιστικό εγχείρημα είναι ένα εγχείρημα εμπιστοσύνης στα μάτια σας.

Τι κάνει πραγματικά ένας εξπρεσιονιστικός πίνακας

Ο Δρόμος, Βερολίνο του Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ (1913), ένας από τους καθοριστικούς καμβάδες της Die Brücke και του γερμανικού εξπρεσιονισμού

Τώρα κοιτάξτε τον Δρόμο, Βερολίνο του Κίρχνερ, του 1913, που κρέμεται στο MoMA της Νέας Υόρκης. Δείχνει ένα πεζοδρόμιο του Βερολίνου τη νύχτα, με δύο ιερόδουλες στο πρώτο πλάνο, μερικούς άντρες με καπέλα γύρω τους και ένα πλήθος περαστικών στριμωγμένο στο βάθος. Οι μορφές είναι παραμορφωμένες. Τα πρόσωπα μοιάζουν με μάσκες. Τα χρώματα είναι λάθος — ροζ, όξινο πράσινο και βρόμικο τιρκουάζ, κανένα από τα οποία δεν ταιριάζει σε πραγματικό πεζοδρόμιο του Βερολίνου. Η σύνθεση γέρνει κατακόρυφα, σαν να βλέπει κανείς ολόκληρο τον δρόμο μέσα από φακό fish-eye ενώ τον έχει πιάσει πανικός.

Ο Κίρχνερ δεν λέει ψέματα για το Βερολίνο. Ζωγραφίζει το πώς ένιωθε ο ίδιος όταν βρισκόταν σε ένα πεζοδρόμιο του Βερολίνου το 1913. Το άγχος της αστικής νεωτερικότητας. Τον συναλλακτικό χαρακτήρα των συναντήσεων. Τον τρόπο που το προπολεμικό Βερολίνο έμοιαζε να ισορροπεί στο χείλος κάποιου φοβερού πράγματος. Ο πίνακας δεν είναι καταγραφή ενός τόπου. Είναι καταγραφή ενός συναισθήματος για έναν τόπο. Οι παραμορφώσεις και τα λάθος χρώματα δεν είναι αποτυχίες παρατήρησης. Είναι όλο το νόημα.

Αυτό είναι το εξπρεσιονιστικό πρόγραμμα. Μην κοιτάτε τον κόσμο. Κοιτάξτε πώς σας κάνει να νιώθετε ο κόσμος. Και μετά ζωγραφίστε αυτό. Παραμορφώστε ό,τι χρειάζεται να παραμορφωθεί για να γίνει ορατό το συναίσθημα. Χρησιμοποιήστε το λάθος χρώμα αν το σωστό δεν κουβαλά το σωστό φορτίο. Λυγίστε την προοπτική. Κάντε τα μάτια υπερβολικά μεγάλα. Τεντώστε το στόμα. Το νευρικό σύστημα του ζωγράφου είναι το θέμα. Ο κόσμος μέσα στον πίνακα είναι απλώς μια μεταφορά για όσα κάνει το νευρικό σύστημα.

Τα τεχνικά γνωρίσματα του εξπρεσιονισμού είναι επίσης προβλέψιμα, και είναι κυρίως αντιστροφές των ιμπρεσιονιστικών. Βαρύ περίγραμμα αντί για διαλυμένες άκρες. Επιθετικό, αφύσικο χρώμα αντί για χρώμα της παρατήρησης. Παραμορφωμένες μορφές αντί για μορφές με τίμιες αναλογίες. Συμβολικό αντί για τυχαίο θέμα. Ο ζωγράφος ανακοινώνει το νόημα αντί να αφήνει τον ορατό κόσμο να το προσφέρει.

Μια στιγμή — τι είναι τότε ο μεταϊμπρεσιονισμός;

Εδώ μπαίνει το ερώτημα ιμπρεσιονισμός ή μεταϊμπρεσιονισμός, και είναι το ερώτημα στο οποίο κάνουν λάθος οι περισσότεροι πρόχειροι πίνακες σύγκρισης.

Ο μεταϊμπρεσιονισμός είναι η γέφυρα. Είναι ο όρος που επινόησαν οι ιστορικοί τέχνης τη δεκαετία του 1910, αναδρομικά, για να περιγράψουν μια γενιά ζωγράφων που ξεκίνησαν μέσα στον ιμπρεσιονισμό τις δεκαετίες του 1880 και του 1890 αλλά ξεπέρασαν τα όριά του προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Ο Σεζάν πήγε προς τη δομή και την τυπική ανάλυση του πώς στέκει ένας πίνακας. Ο Βίνσεντ βαν Γκογκ πήγε προς τη συναισθηματική ένταση και το κορεσμένο χρώμα. Ο Πολ Γκογκέν πήγε προς τον συμβολισμό και τα μη δυτικά χρωματικά συστήματα. Ο Ζορζ Σερά πήγε προς τα επιστημονικά μοτίβα από κουκκίδες — τον πουαντιγισμό, που λέγεται επίσης νεοϊμπρεσιονισμός. Κανένας τους δεν κάνει αυτό που έκανε ο Μονέ. Κανένας τους δεν κάνει αυτό που κάνει ο Μουνκ. Βρίσκονται ανάμεσα στους δύο.

Η διαφορά ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και στον μεταϊμπρεσιονισμό, σε μία πρόταση, είναι η εξής. Ο ιμπρεσιονισμός εμπιστεύεται το μάτι. Ο μεταϊμπρεσιονισμός χρησιμοποιεί ακόμα την εργαλειοθήκη της χαλαρής πινελιάς και του φωτεινού χρώματος που ανέπτυξε ο ιμπρεσιονισμός, αλλά αρχίζει να τη χρησιμοποιεί για να εκφράσει κάτι άλλο από την καθαρή οπτική αλήθεια — τη δομή, στην περίπτωση του Σεζάν, ή το συναίσθημα, στην περίπτωση του βαν Γκογκ. Ο μεταϊμπρεσιονισμός δεν είναι ένα συνεκτικό κίνημα. Είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε για τους τέσσερις ή πέντε μεγάλους ζωγράφους που βγήκαν από τον ιμπρεσιονισμό αλλά κινούνταν ήδη προς την εξπρεσιονιστική θέση πριν υπάρξει ο εξπρεσιονισμός ως ετικέτα.

Ο βαν Γκογκ ειδικά είναι ο ζωγράφος που προανήγγειλε πιο άμεσα τον εξπρεσιονισμό. Η πυκνή, στροβιλιζόμενη πινελιά στους ύστερους πίνακές του από το Σεν-Ρεμί κάνει κάτι που είναι πιο κοντά στον Μουνκ παρά στον Μονέ. Οι Γερμανοί εξπρεσιονιστές τις δεκαετίες του 1900 και του 1910 διάβαζαν τα γράμματά του στον αδελφό του τον Τεό σαν ένα είδος ιδρυτικού κειμένου. Έβλεπαν αυτό που προσπαθούσαν να κάνουν ήδη πραγματοποιημένο στην Έναστρη νύχτα του βαν Γκογκ, δέκα ή δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα.

Η καθαρή απάντηση στο αν ο νεοϊμπρεσιονισμός και ο μεταϊμπρεσιονισμός είναι το ίδιο πράγμα: όχι. Νεοϊμπρεσιονισμός είναι ο πιο συγκεκριμένος όρος για την πουαντιγιστική προσέγγιση του Σερά, που λέγεται μερικές φορές και διαιρετισμός, και χρησιμοποιεί μικρές κουκκίδες καθαρού χρώματος που το μάτι αναμειγνύει από απόσταση. Μεταϊμπρεσιονισμός είναι ο ευρύτερος όρος-ομπρέλα που περιλαμβάνει τον νεοϊμπρεσιονισμό, το δομικό εγχείρημα του Σεζάν, το συναισθηματικό εγχείρημα του βαν Γκογκ και το συμβολιστικό εγχείρημα του Γκογκέν. Και οι τέσσερις αυτοί κλάδοι φύτρωσαν από τον ιμπρεσιονισμό τη δεκαετία του 1880. Δύο από αυτούς (του βαν Γκογκ και, σε μικρότερο βαθμό, του Γκογκέν) τροφοδότησαν άμεσα τον εξπρεσιονισμό τη δεκαετία του 1900.

Η άλλη σύγκριση που συναντούν όλοι

Αφού ξεκαθαρίζουμε ετικέτες, το ερώτημα ιμπρεσιονισμός ή ρεαλισμός αξίζει μια παράγραφο, γιατί είναι το άλλο που προκύπτει συχνά.

Ο ρεαλισμός, στη ζωγραφική, είναι το κίνημα που προηγήθηκε του ιμπρεσιονισμού στη Γαλλία τις δεκαετίες του 1840, του 1850 και του 1860. Ο Γκυστάβ Κουρμπέ ήταν η κορυφαία μορφή. Ο Ζαν-Φρανσουά Μιλέ, ο Ονορέ Ντομιέ και ο Ζαν-Μπατίστ-Καμίλ Κορό κατατάσσονται συνήθως κι αυτοί εκεί. Το ρεαλιστικό πρόγραμμα ήταν να ζωγραφίζει τη συνηθισμένη σύγχρονη ζωή — χωρικούς, εργάτες, τους φτωχούς των πόλεων — με σοβαρότητα και χωρίς εξιδανίκευση. Η τεχνική εκτέλεση ήταν ακόμα σχετικά γυαλισμένη, όμως η θεματολογία ήταν μια σκόπιμη άρνηση της προτίμησης του Σαλόν για τη μυθολογία και την ιστορία. Ο ρεαλισμός ήταν πολιτικά αριστερός και οπτικά συντηρητικός.

Ο ιμπρεσιονισμός κληρονόμησε από τον ρεαλισμό τη δέσμευση στα σύγχρονα θέματα — τον σιδηροδρομικό σταθμό, το προάστιο, τη λεωφόρο, την αίθουσα χορού — αλλά απέρριψε τη γυαλισμένη του επιφάνεια. Εκεί όπου ο Κουρμπέ θα απέδιδε τα χέρια ενός χωρικού με πλήρη σκίαση παλαιού δασκάλου, ο Μονέ θα απέδιδε μια θημωνιά με τρεις ή τέσσερις χαλαρές κηλίδες συμπληρωματικού χρώματος. Το πώς είναι διαφορετικό. Το γιατί είναι παρόμοιο. Ο ρεαλισμός είναι ο άμεσος πρόγονος του ιμπρεσιονισμού, και η γραμμή ανάμεσά τους είναι θολή.

Σε τι διαφέρει ο ιμπρεσιονισμός από τον ρεαλισμό; Άλλαξε την πινελιά, κράτησε τα θέματα, πρόσθεσε τη μέθοδο της δουλειάς στο ύπαιθρο και αγκάλιασε την αντίθεση των χρωμάτων. Ο ρεαλισμός και ο ιμπρεσιονισμός έχουν συνέχεια. Ο ρεαλισμός και ο εξπρεσιονισμός όχι.

Δύο πίνακες, δίπλα δίπλα

Η Σύνθεση VII του Βασίλι Καντίνσκι (1913), ο πίνακας που εγκατέλειψε εντελώς το παραστατικό θέμα

Ιδού το τεστ της παράθεσης. Φανταστείτε την Εντύπωση, ανατολή ηλίου του Μονέ σε έναν τοίχο και τη Σύνθεση VII του Καντίνσκι στον τοίχο δίπλα. Και οι δύο ζωγραφισμένες μέσα στο ίδιο παράθυρο των σαράντα ετών. Και οι δύο για το χρώμα και τον ρυθμό. Και οι δύο γυρίζουν σκόπιμα την πλάτη στο ακαδημαϊκό φινίρισμα.

Ο Μονέ, ζωγραφισμένος το 1872, είναι αναγνωρίσιμα ένα λιμάνι στη Χάβρη ένα συγκεκριμένο πρωινό του Νοεμβρίου. Μπορείτε να εντοπίσετε τον ήλιο, τις βάρκες, τις καμινάδες, το νερό. Η απόδοση είναι χαλαρή, αλλά το θέμα είναι αληθινό και παρατηρήσιμο. Ο ζωγράφος ζητά από το μάτι του να κάνει τη δουλειά και εμπιστεύεται την αναφορά του ματιού του.

Ο Καντίνσκι, ζωγραφισμένος το 1913, δεν είναι αναγνωρίσιμα τίποτα συγκεκριμένο. Τα χρωματιστά σχήματα δεν αναπαριστούν αντικείμενα. Η σύνθεση δεν παραπέμπει σε πραγματικό τόπο. Ο ίδιος ο Καντίνσκι ήταν συναισθητικός, άκουγε μουσική όταν έβλεπε χρώμα, και οι Συνθέσεις του είναι στην ουσία απόπειρες να ζωγραφίσει την εμπειρία της μουσικής. Δεν υπάρχει παρατηρήσιμο θέμα. Υπάρχει μόνο η εσωτερική εμπειρία του ζωγράφου, που γίνεται ορατή.

Αυτό είναι το χάσμα ανάμεσα στον ιμπρεσιονισμό και στον εξπρεσιονισμό σε έναν τοίχο. Ο Μονέ εμπιστεύεται τον κόσμο να είναι το θέμα. Ο Καντίνσκι έχει αποφασίσει ότι ο κόσμος δεν είναι το θέμα, και ότι το θέμα είναι η εσωτερική ζωή του ζωγράφου. Οι ζωγράφοι ανάμεσά τους — βαν Γκογκ, Μουνκ, Κίρχνερ, Μαρκ — επεξεργάζονται τις συνέπειες.

Το Γαλάζιο άλογο Ι του Φραντς Μαρκ (1911), ένας πίνακας του Der Blaue Reiter που χρησιμοποιεί αφύσικο χρώμα για να εκφράσει μια εσωτερική συναισθηματική αντίδραση στο θέμα του

Το Γαλάζιο άλογο Ι του Φραντς Μαρκ, ζωγραφισμένο το 1911, διατυπώνει το ίδιο επιχείρημα σε έναν μέτρο καμβά. Το άλογο είναι γαλάζιο. Δεν υπάρχουν γαλάζια άλογα. Το γαλάζιο δεν είναι παρατήρηση, είναι συναίσθημα — για την αθωότητα, για την εσωτερικότητα του ζώου, για την πνευματική σοβαρότητα που ο Μαρκ πίστευε ότι ζούσε μέσα σε ένα ζώο και που οι άνθρωποι είχαν αμβλύνει σε σημείο αορατότητας. Ο πίνακας ήταν ένα από τα ιδρυτικά έργα του Der Blaue Reiter, της εξπρεσιονιστικής ομάδας του Μονάχου που ξεκίνησαν ο Μαρκ και ο Καντίνσκι το 1911. Ονόμασαν την ομάδα από το γαλάζιο άλογο και τον καβαλάρη που επανέρχονται στο πρώιμο εξπρεσιονιστικό έργο και των δύο ζωγράφων. Το ζώο είναι το θέμα. Το γαλάζιο είναι ο ζωγράφος που σας λέει τι σημαίνει το ζώο.

Ένα σύντομο σκονάκι

Επειδή το ερώτημα σε τι διαφέρει ο ιμπρεσιονισμός από τον εξπρεσιονισμό τίθεται τόσο συχνά, εδώ είναι η σύγκριση συμπυκνωμένη σε μία γραμμή ανά διάσταση.

Τι να προσέξετε την επόμενη φορά που θα σταθείτε μπροστά σε έναν

Τρία γρήγορα πράγματα.

Πρώτα, κοιτάξτε το χρώμα. Αν θα μπορούσε εύλογα να είναι το χρώμα της πραγματικής σκηνής, μάλλον κοιτάτε ιμπρεσιονισμό. Αν ο ουρανός είναι όξινο πράσινο ή το πρόσωπο ροζ πάνω σε γαλαζοπράσινο, μάλλον κοιτάτε εξπρεσιονισμό.

Δεύτερον, κοιτάξτε τη γραμμή. Αν οι άκρες των αντικειμένων διαλύονται μέσα στην ατμόσφαιρα γύρω τους, ιμπρεσιονισμός. Αν οι άκρες έχουν βαρύ περίγραμμα ή είναι σκαμμένες με σκληρές πινελιές, εξπρεσιονισμός.

Τρίτον, κοιτάξτε τη μορφή. Είναι οι αναλογίες περίπου όπως είναι συνήθως οι αναλογίες; Ιμπρεσιονισμός. Ή μήπως τα μάτια είναι υπερβολικά μεγάλα, το κεφάλι κακοσχηματισμένο, το σώμα λυγισμένο; Εξπρεσιονισμός. Το Chiaro σας διαβάζει τη σημείωση του Μουνκ στο ημερολόγιό του, τον Ιανουάριο του 1893, για την «ατέλειωτη κραυγή που διέσχιζε τη φύση», ενώ στέκεστε μπροστά σε μία από τις λιθογραφίες της Κραυγής και κοιτάτε τον ουρανό να αιμορραγεί κόκκινος.

Το μεγαλύτερο μέρος της σύγχυσης ανάμεσα σε ιμπρεσιονισμό και εξπρεσιονισμό στα πρόχειρα κείμενα προέρχεται από το ότι κοιτάζει κανείς μόνο την πινελιά. Και τα δύο κινήματα χρησιμοποιούν χαλαρή πινελιά. Η πινελιά δεν είναι η διαφορά. Η διαφορά είναι τι καταγράφει η πινελιά.

Η κατακλείδα

Ένα ομιχλώδες λιμάνι στη Χάβρη τον Νοέμβριο του 1872. Μια φιγούρα σε μια γέφυρα του Όσλο τον Ιανουάριο του 1893. Είκοσι χρόνια ανάμεσά τους, δύο διαφορετικές χώρες, δύο διαφορετικές γενιές. Και οι δύο έχουν έναν πορτοκαλί ουρανό που φλέγεται πάνω από το νερό. Ο πρώτος ζωγράφος προσπαθεί να σας πει πώς φαινόταν το πρωινό. Ο δεύτερος ζωγράφος προσπαθεί να σας πει πώς ένιωθε το βράδυ. Αυτό είναι ολόκληρο το ερώτημα ιμπρεσιονισμός ή εξπρεσιονισμός, σε δύο πίνακες, και οι δύο μικροί, και οι δύο με το ίδιο χρώμα στον ουρανό.

Πηγές εικόνων